MṛgṬīkā zu MṛgT, Vidyāpāda, 2, 18.1
Select a line for its word-by-word analysis.
ननु स्वात्मना यथा घटः स्वसामर्थ्यक्रियां करोति एवं पटात्मनापि तत्कार्यं कुर्यात् न च करोत्य् अतः पटात्मना नास्ति यदि स्वात्मनापि परात्मवन् न स्यात् तदा स्वकार्यम् अपि न कुर्यात् तस्माद् अस्ति च नास्ति चेत्य् उक्तम् ॥ (१।०)
nanu svātmanā yathā ghaṭaḥ svasāmarthyakriyāṃ karoti evaṃ paṭātmanāpi tatkāryaṃ kuryāt na ca karoty ataḥ paṭātmanā nāsti yadi svātmanāpi parātmavan na syāt tadā svakāryam api na kuryāt tasmād asti ca nāsti cety uktam ||
तथैतद् घटत्वम् अघटत्वं च परस्परम् अभिन्नम् ॥ (२।०)
tathaitad ghaṭatvam aghaṭatvaṃ ca parasparam abhinnam ||
भेदे हि तद्बुद्ध्यभिधानानुवृत्तिर् न स्यात् घटश् चाघटश् चेति सामानाधिकरण्यं च न भवेत् ॥ (३।०)
bhede hi tadbuddhyabhidhānānuvṛttir na syāt ghaṭaś cāghaṭaś ceti sāmānādhikaraṇyaṃ ca na bhavet ||
अस्ति चैतत् तस्माद् उभयात्मको ऽसौ क्रमेण तच्छब्दाभिधेयताम् उद्वहन् स्यात् घटश् चाघटश् चेत्य् अविरोधः ॥ (४।०)
asti caitat tasmād ubhayātmako 'sau krameṇa tacchabdābhidheyatām udvahan syāt ghaṭaś cāghaṭaś cety avirodhaḥ ||
एतद् अप्य् अयुक्तं यतो नास्ति कश्चिद् अभेदः ॥ (५।०)
etad apy ayuktaṃ yato nāsti kaścid abhedaḥ ||
तथा हि अघटशब्दे घटो न भवतीति प्रसज्यप्रतिषेधो वा स्यात् घटाद् अन्यः पटादिर् इति वा पर्युदासः ॥ (६।०)
tathā hi aghaṭaśabde ghaṭo na bhavatīti prasajyapratiṣedho vā syāt ghaṭād anyaḥ paṭādir iti vā paryudāsaḥ ||
आद्ये पक्षे घटश् चाघटश् च स्याद् इत्य् उक्ते घटाघटयोर् अव्यतिरेकाद् घटस्याभाव एव घट इत्य् अभिप्रेतम् ॥ (७।०)
ādye pakṣe ghaṭaś cāghaṭaś ca syād ity ukte ghaṭāghaṭayor avyatirekād ghaṭasyābhāva eva ghaṭa ity abhipretam ||
एवं चेष्यमाणे सर्पाभावे ऽपि सर्प एव स्यात् ॥ (८।०)
evaṃ ceṣyamāṇe sarpābhāve 'pi sarpa eva syāt ||
तथा च सति सर्पादिवत् तदभावाद् अपि भयं स्यात् ॥ (९।०)
tathā ca sati sarpādivat tadabhāvād api bhayaṃ syāt ||
ससर्पनिःसर्पदेशयोः सम एवोपलम्भो भवेत् ॥ (१०।०)
sasarpaniḥsarpadeśayoḥ sama evopalambho bhavet ||
पर्युदासपक्षे ऽपि घटत्वाद् अन्यद् अघटत्वं भिन्नम् एव पटत्वादिकं कथ्यते ॥ (११।०)
paryudāsapakṣe 'pi ghaṭatvād anyad aghaṭatvaṃ bhinnam eva paṭatvādikaṃ kathyate ||
अभेदे हि घटादिष्व् अपि पटबुद्ध्यभिधानानुवृत्तिर् न स्यात् ॥ (१३।०)
abhede hi ghaṭādiṣv api paṭabuddhyabhidhānānuvṛttir na syāt ||
घटादाव् अपि स्पष्टे घटप्रत्ययश् च न स्यात् ॥ (१४।०)
ghaṭādāv api spaṣṭe ghaṭapratyayaś ca na syāt ||
तस्मान् न घटाघटयोर् अभेद इति न सदसतोर् एकाश्रयत्वम् ॥ (१५।०)
tasmān na ghaṭāghaṭayor abheda iti na sadasator ekāśrayatvam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.