MṛgṬīkā zu MṛgT, Vidyāpāda, 3, 1.2
Select a line for its word-by-word analysis.
अत्र हि पतिपदार्थपरीक्षाधिक्रियत इत्यर्थः ॥ (२।०)
atra hi patipadārthaparīkṣādhikriyata ityarthaḥ ||
अत्र च तनुकरणभुवनादीनां भावानां संनिवेशविशिष्टत्वेन कार्यत्वं बुद्ध्वा अनुमानेनैषां बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकत्वं प्रतीयत इति तात्पर्यम् ॥ (३।०)
atra ca tanukaraṇabhuvanādīnāṃ bhāvānāṃ saṃniveśaviśiṣṭatvena kāryatvaṃ buddhvā anumānenaiṣāṃ buddhimatkartṛpūrvakatvaṃ pratīyata iti tātparyam ||
ननु देहस्यैव तावत्कार्यत्वम् असिद्धं नहि क्वचित् कदाचिद् देहः केनचित् क्रियमाणो दृष्टः ॥ (४।०)
nanu dehasyaiva tāvatkāryatvam asiddhaṃ nahi kvacit kadācid dehaḥ kenacit kriyamāṇo dṛṣṭaḥ ||
सत्यं केनचित् क्रियमाणत्वं देहस्य न दृष्टम् इति कर्तृदर्शनापह्नवो न युक्तः तस्यानुमेयत्वेन दर्शनाविषयत्वात् ॥ (५।०)
satyaṃ kenacit kriyamāṇatvaṃ dehasya na dṛṣṭam iti kartṛdarśanāpahnavo na yuktaḥ tasyānumeyatvena darśanāviṣayatvāt ||
देहस्य तु क्रियमाणत्वं कथं न दृष्टम् अभूत्वा भावित्वम् एव हि कार्यत्वं तच् च देहस्योपलभ्यत एव ॥ (६।०)
dehasya tu kriyamāṇatvaṃ kathaṃ na dṛṣṭam abhūtvā bhāvitvam eva hi kāryatvaṃ tac ca dehasyopalabhyata eva ||
तथा हि शुक्रशोणितकललाद्युपादानात् दिह उपचये इति धात्वर्थगत्या प्रतिमासोपचीयमानो गर्भस्थो देहः प्रतीयते इति कथम् एष कार्यत्वम् अतिक्रामेत् ॥ (७।०)
tathā hi śukraśoṇitakalalādyupādānāt diha upacaye iti dhātvarthagatyā pratimāsopacīyamāno garbhastho dehaḥ pratīyate iti katham eṣa kāryatvam atikrāmet ||
किं च संनिवेशविशेषवत्त्वाद् विनश्वरत्वाच् च देहादेः कार्यत्वम् अपह्नोतुम् अशक्यम् ॥ (८।०)
kiṃ ca saṃniveśaviśeṣavattvād vinaśvaratvāc ca dehādeḥ kāryatvam apahnotum aśakyam ||
यद् यत् संनिवेशविशेषवद् विनश्वरं तत् तत् कार्यं यथा घटादि ॥ (९।०)
yad yat saṃniveśaviśeṣavad vinaśvaraṃ tat tat kāryaṃ yathā ghaṭādi ||
तथा चैते देहादयः पदार्थाः तस्माद् एतेऽपि कार्याः ॥ (१०।०)
tathā caite dehādayaḥ padārthāḥ tasmād ete'pi kāryāḥ ||
एवं च सति देहादि वस्तुजातं धर्मि बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकम् इति साध्यो धर्मः कार्यत्वात् ॥ (११।०)
evaṃ ca sati dehādi vastujātaṃ dharmi buddhimatkartṛpūrvakam iti sādhyo dharmaḥ kāryatvāt ||
यद् यत् कार्यं तत् तद् बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकं दृष्टं यथा रथादि ॥ (१२।०)
yad yat kāryaṃ tat tad buddhimatkartṛpūrvakaṃ dṛṣṭaṃ yathā rathādi ||
यत् तु नैवंविधं न तत् कार्यं यथात्मादि ॥ (१३।०)
yat tu naivaṃvidhaṃ na tat kāryaṃ yathātmādi ||
ननु घुणाक्षरे कार्ये ऽपि न बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकत्वम् अस्तीत्य् अनैकान्तिकः कार्यत्वहेतुः ॥ (१४।०)
nanu ghuṇākṣare kārye 'pi na buddhimatkartṛpūrvakatvam astīty anaikāntikaḥ kāryatvahetuḥ ||
यथेष्टसंचारमात्र एव किल घुणस्य कर्तृता ननु विशिष्टसंनिवेशाक्षरनिर्मितौ ॥ (१६।०)
yatheṣṭasaṃcāramātra eva kila ghuṇasya kartṛtā nanu viśiṣṭasaṃniveśākṣaranirmitau ||
स तु संनिवेशस् तथा अन्यथास्य परिसर्पतः स्वभावत एवोपपद्यते ॥ (१७।०)
sa tu saṃniveśas tathā anyathāsya parisarpataḥ svabhāvata evopapadyate ||
ननु तद्भावे भावात् तदभावे चाभावात् घुणकर्तृकम् एवाक्षरम् ॥ (१८।०)
nanu tadbhāve bhāvāt tadabhāve cābhāvāt ghuṇakartṛkam evākṣaram ||
यद्येवं तत् तथाचारित्वे भावात् अतथाचारित्वे चाक्षरस्यानभिव्यक्तेर् अव्यवधानेन घुणाक्षरस्य बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकत्वम् अस्तीति कुतः कार्यत्वहेतोर् अनैकान्तिकत्वम् ॥ (१९।०)
yadyevaṃ tat tathācāritve bhāvāt atathācāritve cākṣarasyānabhivyakter avyavadhānena ghuṇākṣarasya buddhimatkartṛpūrvakatvam astīti kutaḥ kāryatvahetor anaikāntikatvam ||
न चायम् अकृष्टजातैः शाल्यादिभिर् वनद्रुमादिभिर् वानैकान्तिकः तेषु कर्त्रभावस्यानिश्चयात् तेषां च पक्षीभूतत्वात् ॥ (२०।०)
na cāyam akṛṣṭajātaiḥ śālyādibhir vanadrumādibhir vānaikāntikaḥ teṣu kartrabhāvasyāniścayāt teṣāṃ ca pakṣībhūtatvāt ||
नन्वसिद्धव्याप्तिकस्य पक्षीकरणमात्रेण यदि हेत्वाभासानां निरासस्तर्हि न केचन हेतवो हेत्वाभासाः ॥ (२१।०)
nanvasiddhavyāptikasya pakṣīkaraṇamātreṇa yadi hetvābhāsānāṃ nirāsastarhi na kecana hetavo hetvābhāsāḥ ||
भवेद् एतद् यद्ययं कार्यत्वहेतुर् असिद्धव्याप्तिकः स्यात् ॥ (२२।०)
bhaved etad yadyayaṃ kāryatvahetur asiddhavyāptikaḥ syāt ||
यावता दृष्टान्तीकृतदृष्टकर्तृकघटादिव्यतिरिक्तास् त्रैलोक्योदरवर्तिनस् तनुकरणभुवनादयो भावा धर्मिणः कर्तृपूर्वकाः कार्यत्वाद् उपलभ्यमानकर्तृकघटादिवद् इत्यनुमाने क्रियमाणे किम् अन्यद् अवशिष्यते यत्र कार्यत्वस्य व्याप्तिर्न सिद्धा स्यात् ॥ (२३।०)
yāvatā dṛṣṭāntīkṛtadṛṣṭakartṛkaghaṭādivyatiriktās trailokyodaravartinas tanukaraṇabhuvanādayo bhāvā dharmiṇaḥ kartṛpūrvakāḥ kāryatvād upalabhyamānakartṛkaghaṭādivad ityanumāne kriyamāṇe kim anyad avaśiṣyate yatra kāryatvasya vyāptirna siddhā syāt ||
ननु चात्रानुमाने य एव घटादिर् दृष्टान्ते धर्मी स दृष्टकर्तृकत्वान् न तावत् सिषाधीयषितेश्वरनिर्वर्त्यः तस्य तु कुम्भकारकार्यत्वेनेशस्यासर्वकर्तृत्वम् अथेश्वरकर्तृत्वं दृष्टान्तधर्मिणो घटादेरिष्टं तत्साध्यभ्रष्टो दृष्टान्तः प्रतीतिबाधश्च ॥ (२४।०)
nanu cātrānumāne ya eva ghaṭādir dṛṣṭānte dharmī sa dṛṣṭakartṛkatvān na tāvat siṣādhīyaṣiteśvaranirvartyaḥ tasya tu kumbhakārakāryatveneśasyāsarvakartṛtvam atheśvarakartṛtvaṃ dṛṣṭāntadharmiṇo ghaṭāderiṣṭaṃ tatsādhyabhraṣṭo dṛṣṭāntaḥ pratītibādhaśca ||
न हि घटादिकम् अर्थं कुलालाद्यन्वयव्यतिरेकानुविधायिनम् ईश्वरकर्तृकत्वेन कश्चिद् अप्यवैति ॥ (२५।०)
na hi ghaṭādikam arthaṃ kulālādyanvayavyatirekānuvidhāyinam īśvarakartṛkatvena kaścid apyavaiti ||
विरुद्धश्चायं हेतुः यादृशो हि घटादेः कर्ता कुलालादिः क्लेशादिभाग् अनीशो विनश्वरश्च तादृक् जगतोऽपि कर्ता प्राप्नोति ॥ (२६।०)
viruddhaścāyaṃ hetuḥ yādṛśo hi ghaṭādeḥ kartā kulālādiḥ kleśādibhāg anīśo vinaśvaraśca tādṛk jagato'pi kartā prāpnoti ||
कुम्भकाराद्यधिष्ठानं घटादौ यदि चेष्यते । (२७।२)
kumbhakārādyadhiṣṭhānaṃ ghaṭādau yadi ceṣyate |
नेश्वराधिष्ठितत्वं स्याद् अस्ति चेत् साध्यहीनता ॥ (२७।३)
neśvarādhiṣṭhitatvaṃ syād asti cet sādhyahīnatā ||
तथा सिद्धे च दृष्टान्ते भवेद्धेतोर् विरुद्धता । (२८।१)
tathā siddhe ca dṛṣṭānte bhaveddhetor viruddhatā |
स्याद् एष सर्वदोषावकाशो यद्य् अस्माभिर् असर्वविषयम् ईश्वराधिष्ठानम् उपगम्यते यावता ये ऽपि तु कुम्भादीनां कर्तारः कुलालादयस् ते ऽपि तत्प्रत्यवेक्षणानुगृहीतशक्तयस् तत्तत्कार्यनिर्वर्तनसमर्था भवन्तीति ब्रूमः ॥ (३०।०)
syād eṣa sarvadoṣāvakāśo yady asmābhir asarvaviṣayam īśvarādhiṣṭhānam upagamyate yāvatā ye 'pi tu kumbhādīnāṃ kartāraḥ kulālādayas te 'pi tatpratyavekṣaṇānugṛhītaśaktayas tattatkāryanirvartanasamarthā bhavantīti brūmaḥ ||
ननु कुत्रैतत् दृष्टं यत् कुलालतन्तुवायादिसद्भावे भावात् तदभावे चाभावाद् अपि घटादि कार्यजातम् ईश्वराधिष्ठितमिति ॥ (३१।०)
nanu kutraitat dṛṣṭaṃ yat kulālatantuvāyādisadbhāve bhāvāt tadabhāve cābhāvād api ghaṭādi kāryajātam īśvarādhiṣṭhitamiti ||
कुत्र वा न दृष्टं किं न श्रुतं भगवता स्वयम् आदिष्टं सर्वजनप्रसिद्धेष्वपि शास्त्रेषूद्घुष्यमाणं भवद्भिः ॥ (३२।०)
kutra vā na dṛṣṭaṃ kiṃ na śrutaṃ bhagavatā svayam ādiṣṭaṃ sarvajanaprasiddheṣvapi śāstreṣūdghuṣyamāṇaṃ bhavadbhiḥ ||
पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥ (३३।२)
puṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ somo bhūtvā rasātmakaḥ ||
न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् ॥ (३५।०)
na tadasti vinā yatsyānmayā bhūtaṃ carācaram ||
यो रुद्रो ऽग्नौ यो ऽप्सु य ओषधीषु यो रुद्रो विश्वा भुवनाविवेश । (३७।१)
yo rudro 'gnau yo 'psu ya oṣadhīṣu yo rudro viśvā bhuvanāviveśa |
अत एव भवदुद्भावितः प्रतीतिविरोधोऽपि निरस्तः अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः ॥ (३८।०)
ata eva bhavadudbhāvitaḥ pratītivirodho'pi nirastaḥ ajño janturanīśo'yamātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ ||
ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं वा श्वभ्रमेव वा ॥ (३९।०)
īśvaraprerito gacchetsvargaṃ vā śvabhrameva vā ||
इत्येवंविधायाः प्रत्युत प्रतीतेः सिद्धत्वात् ॥ (४०।०)
ityevaṃvidhāyāḥ pratyuta pratīteḥ siddhatvāt ||
न चायं विरुद्धो हेतुर् विपर्ययव्याप्त्यभावात् दृष्टान्तधर्मिणि घटादौ स्वसाध्येन बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकत्वेन व्याप्तेः सिद्धत्वात् बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकत्वविरहिणो विपक्षाद् आत्मादेर् व्यावृत्तत्वात् ॥ (४१।०)
na cāyaṃ viruddho hetur viparyayavyāptyabhāvāt dṛṣṭāntadharmiṇi ghaṭādau svasādhyena buddhimatkartṛpūrvakatvena vyāpteḥ siddhatvāt buddhimatkartṛpūrvakatvavirahiṇo vipakṣād ātmāder vyāvṛttatvāt ||
स विरुद्ध उच्यते यः सपक्षनिवृत्तोऽपि विपक्षमेव व्याप्नोति यथा नित्यः शब्दः कृतकत्वादिति ॥ (४२।०)
sa viruddha ucyate yaḥ sapakṣanivṛtto'pi vipakṣameva vyāpnoti yathā nityaḥ śabdaḥ kṛtakatvāditi ||
बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकत्वं च घटस्य कुम्भकारकार्यत्वात् सिद्धमिति का साध्यभ्रष्टता ॥ (४३।०)
buddhimatkartṛpūrvakatvaṃ ca ghaṭasya kumbhakārakāryatvāt siddhamiti kā sādhyabhraṣṭatā ||
न च सर्व एव दृष्टान्तधर्माः साध्यधर्मिणि क्वाप्यनुमाने भवन्ति येनानीश्वरविनाश्यादिकर्तृकत्वप्रसङ्गः स्यात् ॥ (४४।०)
na ca sarva eva dṛṣṭāntadharmāḥ sādhyadharmiṇi kvāpyanumāne bhavanti yenānīśvaravināśyādikartṛkatvaprasaṅgaḥ syāt ||
तथा हि नित्यः शब्दः कृतकत्वात् घटादिवद् इत्यत्रापि शब्दस्य कुम्भकारकार्यत्वरौहित्यपारिवर्तुल्यादयो घटधर्माः किमिति न भवन्तीति भवद्भिर्वक्तव्यमिति न किंचिदेतत् ॥ (४५।०)
tathā hi nityaḥ śabdaḥ kṛtakatvāt ghaṭādivad ityatrāpi śabdasya kumbhakārakāryatvarauhityapārivartulyādayo ghaṭadharmāḥ kimiti na bhavantīti bhavadbhirvaktavyamiti na kiṃcidetat ||
नन्वेते कार्यत्वसंनिवेशादिमत्त्वादयो हेतवः कार्यस्यानेककर्तृतामपि साधयन्तीति धर्मिस्वरूपविपरीतसाधनत्वाद् विरुद्धाः ॥ (४६।०)
nanvete kāryatvasaṃniveśādimattvādayo hetavaḥ kāryasyānekakartṛtāmapi sādhayantīti dharmisvarūpaviparītasādhanatvād viruddhāḥ ||
संनिवेशादिमत् सर्वं बुद्धिमद्धेतुमद्यदि । (४७।२)
saṃniveśādimat sarvaṃ buddhimaddhetumadyadi |
तद् अप्ययुक्तं रथादीनां कार्याणाम् अनेकतक्षविरचितानामपि एकस्थपतीच्छानुवर्तनं विना निष्पत्त्यदर्शनात् ॥ (५०।०)
tad apyayuktaṃ rathādīnāṃ kāryāṇām anekatakṣaviracitānāmapi ekasthapatīcchānuvartanaṃ vinā niṣpattyadarśanāt ||
तदेवं कार्यत्वहेतुना जगतो बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकत्वसिद्धौ यो ऽसौ तत्तद्वैचित्र्यसम्पादिकेच्छाज्ञानक्रियाशक्तियुक्तः कर्ता स इत्य् अस्मदादिकार्यविलक्षणक्षित्यादिकार्यविशेषजनककारणविशेषावगमो युक्तः ॥ (५१।०)
tadevaṃ kāryatvahetunā jagato buddhimatkartṛpūrvakatvasiddhau yo 'sau tattadvaicitryasampādikecchājñānakriyāśaktiyuktaḥ kartā sa ity asmadādikāryavilakṣaṇakṣityādikāryaviśeṣajanakakāraṇaviśeṣāvagamo yuktaḥ ||
न चैतद् अप्रसिद्धं यस्माद्वैशिष्ट्यं कार्यवैशिष्ट्याद् दृष्टं लोकस्थिताव् अपि लोकव्यवहारेऽपि विशिष्टं कार्यं दृष्ट्वा विशिष्टमेव कारणम् अनुमीयते यया विचित्रभावनादिवस्तुचित्रलेपादिकलाकलापस्यामुख्यतां मध्यत्वम् अनुपमसौन्दर्यसम्पदं च दृष्ट्वा तत्तत्कर्तुरपि तद्गतवैलक्षण्याद् वैशिष्ट्यमवसीयते ॥ (५२।०)
na caitad aprasiddhaṃ yasmādvaiśiṣṭyaṃ kāryavaiśiṣṭyād dṛṣṭaṃ lokasthitāv api lokavyavahāre'pi viśiṣṭaṃ kāryaṃ dṛṣṭvā viśiṣṭameva kāraṇam anumīyate yayā vicitrabhāvanādivastucitralepādikalākalāpasyāmukhyatāṃ madhyatvam anupamasaundaryasampadaṃ ca dṛṣṭvā tattatkarturapi tadgatavailakṣaṇyād vaiśiṣṭyamavasīyate ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.