MṛgṬīkā zu MṛgT, Vidyāpāda, 2, 6.2
Select a line for its word-by-word analysis.
ज्ञानक्रियात्मकं यच् चैतन्यं तद् आत्मन्य् अस्ति न तु शरीरसमवेतम् इति चार्वाकनिराकरणे वक्ष्यामः ॥ (१।०)
jñānakriyātmakaṃ yac caitanyaṃ tad ātmany asti na tu śarīrasamavetam iti cārvākanirākaraṇe vakṣyāmaḥ ||
मुक्तौ तु संवित्त्यभावो यथा वैशेषिकैर् इष्टः तथाविधाया मोहरूपाया मुक्तेर् निराकरिष्यमाणत्वात् ॥ (३।०)
muktau tu saṃvittyabhāvo yathā vaiśeṣikair iṣṭaḥ tathāvidhāyā moharūpāyā mukter nirākariṣyamāṇatvāt ||
तच् चात्मनश् चैतन्यं ज्ञानक्रियात्मकं सर्वतोमुखम् अस्ति न तु क्षपणकानाम् इव देहप्रमाणकत्वनियमाद् अव्यापि पशुपदार्थप्रकरणे व्यापकत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् ॥ (४।०)
tac cātmanaś caitanyaṃ jñānakriyātmakaṃ sarvatomukham asti na tu kṣapaṇakānām iva dehapramāṇakatvaniyamād avyāpi paśupadārthaprakaraṇe vyāpakatvasya vakṣyamāṇatvāt ||
अत्र हेतुम् आह यतो मुक्तौ श्रूयते सर्वतोमुखं मुक्तात्मनां सर्वतोमुखस्य चैतन्यस्य श्रवणाद् इत्य् अर्थः ॥ (५।०)
atra hetum āha yato muktau śrūyate sarvatomukhaṃ muktātmanāṃ sarvatomukhasya caitanyasya śravaṇād ity arthaḥ ||
न च तेषां तदानीम् एव तद् उत्पद्यते इति वाच्यं सदुत्पत्तेः सत्कार्यवादप्रकरणे ऽभिधास्यमानत्वात् ॥ (६।०)
na ca teṣāṃ tadānīm eva tad utpadyate iti vācyaṃ sadutpatteḥ satkāryavādaprakaraṇe 'bhidhāsyamānatvāt ||
अथ मुक्ताव् एव तथाविधचैतन्यश्रुतेः पूर्वं च तदनुपलम्भाद् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां संसारावस्थायां सर्वतोमुखत्वं चैतन्यस्य कुत इत्य् आशङ्कानिरासायाह सद् अप्य् अभासमानत्वाद् इत्यादि ॥ (७।०)
atha muktāv eva tathāvidhacaitanyaśruteḥ pūrvaṃ ca tadanupalambhād anvayavyatirekābhyāṃ saṃsārāvasthāyāṃ sarvatomukhatvaṃ caitanyasya kuta ity āśaṅkānirāsāyāha sad apy abhāsamānatvād ityādi ||
सत्यम् अनुपलम्भः संसारावस्थायां तथाविधस्य चैतन्यस्य ॥ (८।०)
satyam anupalambhaḥ saṃsārāvasthāyāṃ tathāvidhasya caitanyasya ||
व्यञ्चकाभावकृतो हि यो ऽनुपलम्भः स नाभावसाधकः अपि तु असति व्यञ्जके यश् चायम् अनुपलम्भः स व्यञ्जकाभावकृतः अतश् च नासत्त्वं साधयति ॥ (१०।०)
vyañcakābhāvakṛto hi yo 'nupalambhaḥ sa nābhāvasādhakaḥ api tu asati vyañjake yaś cāyam anupalambhaḥ sa vyañjakābhāvakṛtaḥ ataś ca nāsattvaṃ sādhayati ||
तच् च सर्वतोमुखत्वं सद् अपि यस्मान् न प्रथते ततः केनापि प्रतिबद्धम् इत्य् अवसीयते ॥ (११।०)
tac ca sarvatomukhatvaṃ sad api yasmān na prathate tataḥ kenāpi pratibaddham ity avasīyate ||
अस्माच् च हेतोर् अनावृतनिजसामर्थ्यस्य मुक्तेः पुरा स आत्मा वश्य इति ॥ (१२।०)
asmāc ca hetor anāvṛtanijasāmarthyasya mukteḥ purā sa ātmā vaśya iti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.