MṛgṬīkā zu MṛgT, Vidyāpāda, 1, 1.2
Select a line for its word-by-word analysis.
हे सुव्रताः परमेश्वरभक्तिप्रकर्षपरिपोषितशोभातिशयत्वात् सुष्ठु शोभनं व्रतं शास्त्रीयनियमानुष्ठानं येषां त एव श्रोतारः संबोधिताः ॥ (१।०)
he suvratāḥ parameśvarabhaktiprakarṣaparipoṣitaśobhātiśayatvāt suṣṭhu śobhanaṃ vrataṃ śāstrīyaniyamānuṣṭhānaṃ yeṣāṃ ta eva śrotāraḥ saṃbodhitāḥ ||
यद् वक्ष्यत्य् उपसंहारे भवत्सु शिवशीतांशुज्योत्स्नापाण्डुष्व् इदं मया ॥ (२।०)
yad vakṣyaty upasaṃhāre bhavatsu śivaśītāṃśujyotsnāpāṇḍuṣv idaṃ mayā ||
हराद् इन्द्रक्रमायातं ज्ञानं शृणुत आकर्णयतेति सम्बन्धः ॥ (४।०)
harād indrakramāyātaṃ jñānaṃ śṛṇuta ākarṇayateti sambandhaḥ ||
हरति पशुभ्यः पाशान् पुंसो ऽप्य् ऊर्ध्वं पदं ततस् तु हरः ॥ (५।०)
harati paśubhyaḥ pāśān puṃso 'py ūrdhvaṃ padaṃ tatas tu haraḥ ||
इति यद्य् अपि यौगिकीयं संज्ञा अनन्तेशादिष्व् अपि सामान्या तथापि इन्द्रशब्दसंनिधेर् इहोमापताव् एव हरशब्दो ज्ञेयः ॥ (६।०)
iti yady api yaugikīyaṃ saṃjñā ananteśādiṣv api sāmānyā tathāpi indraśabdasaṃnidher ihomāpatāv eva haraśabdo jñeyaḥ ||
यथाहुः अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य संनिधिः ॥ (७।०)
yathāhuḥ arthaḥ prakaraṇaṃ liṅgaṃ śabdasyānyasya saṃnidhiḥ ||
प्रोक्ताः सामान्यशब्दानां विशेषस्थितिहेतवः ॥ (८।०)
proktāḥ sāmānyaśabdānāṃ viśeṣasthitihetavaḥ ||
कुत एतद् इति चेद् यस्माद् ऐन्द्रे अस्मिन् कामिकभेदे भगवत उमापतेर् वक्तृत्वेन इन्द्रस्य च श्रोतृत्वेनैव सम्बन्धः प्रतीतः ॥ (१०।०)
kuta etad iti ced yasmād aindre asmin kāmikabhede bhagavata umāpater vaktṛtvena indrasya ca śrotṛtvenaiva sambandhaḥ pratītaḥ ||
तथा हि पुरस्ताद् इहैव मुनीनाम् इन्द्रो वक्ष्यति । (११।१)
tathā hi purastād ihaiva munīnām indro vakṣyati |
शिवोद्गीर्णम् इदं ज्ञानं मन्त्रमन्त्रेश्वरेश्वरैः । (११।२)
śivodgīrṇam idaṃ jñānaṃ mantramantreśvareśvaraiḥ |
कामदत्वात् कामिकेति प्रगीतं बहुविस्तरम् ॥ (११।३)
kāmadatvāt kāmiketi pragītaṃ bahuvistaram ||
तेभ्यो ऽवगत्य दृग्ज्योतिर्ज्वालालीढस्मरद्रुमः । (१२।१)
tebhyo 'vagatya dṛgjyotirjvālālīḍhasmaradrumaḥ |
तस्माद्धरात् श्रीकण्ठनाथात् इन्द्रादिक्रमेणायातम् इति अवतीर्णम् ॥ (१३।०)
tasmāddharāt śrīkaṇṭhanāthāt indrādikrameṇāyātam iti avatīrṇam ||
ज्ञायन्ते अनेन विद्याचर्याक्रियायोगा इति ज्ञानं शास्त्रम् ॥ (१५।०)
jñāyante anena vidyācaryākriyāyogā iti jñānaṃ śāstram ||
परमेश्वरं नमस्कृत्य सृष्टिस्थितिसंक्षोभणादिभिश् चिदचिल्लक्षणं विश्वम् ईष्टे इतीशः ईदृक्त्वं चानन्तेशादीनाम् अप्य् अस्तीति परमपदेन विशेषणम् ॥ (१७।०)
parameśvaraṃ namaskṛtya sṛṣṭisthitisaṃkṣobhaṇādibhiś cidacillakṣaṇaṃ viśvam īṣṭe itīśaḥ īdṛktvaṃ cānanteśādīnām apy astīti paramapadena viśeṣaṇam ||
परमश् चासाव् अन्येषां तदनुग्रहतः शिवत्वाभिव्यक्तेः ईशश् च स्वातन्त्र्येण स्थित्यादिकरणात् परमेशः तं नमस्कृत्य कायवाङ्मनोभिस् तस्मिन् प्रह्वीभूय ॥ (१८।०)
paramaś cāsāv anyeṣāṃ tadanugrahataḥ śivatvābhivyakteḥ īśaś ca svātantryeṇa sthityādikaraṇāt parameśaḥ taṃ namaskṛtya kāyavāṅmanobhis tasmin prahvībhūya ||
तत् इत्य् अनन्तरं तन्त्रावतारकं भरद्वाजम् ऋषिम् इति ऋ गताव् इति धात्वर्थतः सर्वेषां च गत्यर्थानां ज्ञानार्थत्वाद् अवगतपरमार्थतया ऋषिः तं नमस्कृत्य शृणुतेति श्रोतॄणां नमस्कारोपदेशः ॥ (१९।०)
tat ity anantaraṃ tantrāvatārakaṃ bharadvājam ṛṣim iti ṛ gatāv iti dhātvarthataḥ sarveṣāṃ ca gatyarthānāṃ jñānārthatvād avagataparamārthatayā ṛṣiḥ taṃ namaskṛtya śṛṇuteti śrotṝṇāṃ namaskāropadeśaḥ ||
अनमस्कृतपरमेश्वराणाम् अप्रणतगुरूणां च निर्विघ्नसंहिताधिगमनासंभवात् ॥ (२०।०)
anamaskṛtaparameśvarāṇām apraṇatagurūṇāṃ ca nirvighnasaṃhitādhigamanāsaṃbhavāt ||
यश् च श्रोतृजनम् एवं शिक्षयति सो ऽर्थात् कृततथाविधविधिः प्रवृत्त इति गम्यते ॥ (२१।०)
yaś ca śrotṛjanam evaṃ śikṣayati so 'rthāt kṛtatathāvidhavidhiḥ pravṛtta iti gamyate ||
तेन यथा परमेश्वरं गुरुं च नुत्वाहम् उपदेष्टुं प्रवृत्तस् तथा यूयम् अपि प्रवर्तध्वम् इति व्यवस्थितम् ॥ (२२।०)
tena yathā parameśvaraṃ guruṃ ca nutvāham upadeṣṭuṃ pravṛttas tathā yūyam api pravartadhvam iti vyavasthitam ||
यथा चैतद् इन्द्रस्योमापतिना उपदिष्टं तद्ग्रन्थपरिसमाप्तौ यद्य् अपि ग्रन्थे एवास्ति तथापि व्याख्यानोपक्रमे सम्बन्धादेर् अवश्याभिधेयत्वात् किंचिद् उच्यते ॥ (२३।०)
yathā caitad indrasyomāpatinā upadiṣṭaṃ tadgranthaparisamāptau yady api granthe evāsti tathāpi vyākhyānopakrame sambandhāder avaśyābhidheyatvāt kiṃcid ucyate ||
कदाचिद् अतिरुचिररत्नप्रकरविनिचितकनकमयकमनीयमहीतलमनोहरसप्तमजलधितटविहरणहेवाकिनं नीलोपलत्विषं चतुर्भुजं द्विकंधराधरं मुखद्वयेन वेदाध्ययनसुरापानसंकरकारिणम् असुरनिवहपरिवृतं दुर्मदं महासुरं त्रिदशपतिर् अपश्यत् ॥ (२४।०)
kadācid atiruciraratnaprakaravinicitakanakamayakamanīyamahītalamanoharasaptamajaladhitaṭaviharaṇahevākinaṃ nīlopalatviṣaṃ caturbhujaṃ dvikaṃdharādharaṃ mukhadvayena vedādhyayanasurāpānasaṃkarakāriṇam asuranivahaparivṛtaṃ durmadaṃ mahāsuraṃ tridaśapatir apaśyat ||
अथ तथाविधदुराचारदर्शनजनितकोपाकुलितमुनिगणसहितः शतक्रतुर् अक्षममाणो लब्धवरत्वात् प्रसभम् अस्त्रैर् अवध्यताम् अस्य बुद्ध्वा फेनेनान्तर्निहितवस्त्रेण असुरस्य शिरोद्वयं चिछेद ॥ (२५।०)
atha tathāvidhadurācāradarśanajanitakopākulitamunigaṇasahitaḥ śatakratur akṣamamāṇo labdhavaratvāt prasabham astrair avadhyatām asya buddhvā phenenāntarnihitavastreṇa asurasya śirodvayaṃ cicheda ||
तद्व्यापादनतश् च ब्रह्महत्याजनितम् अघम् आशङ्कमानस् तत्प्रशान्तये भगवन्तम् अच्युतं नाम्नां सहस्रेण ऋग्यजुःसामभिश् चास्तौषीत् ॥ (२६।०)
tadvyāpādanataś ca brahmahatyājanitam agham āśaṅkamānas tatpraśāntaye bhagavantam acyutaṃ nāmnāṃ sahasreṇa ṛgyajuḥsāmabhiś cāstauṣīt ||
प्रसन्नेन च हरिणा नवोदितभास्वद्भास्वरं सर्वभूताभिभावुकं नारसिंहं कवचं प्रयच्छता प्रोक्तम् ॥ (२७।०)
prasannena ca hariṇā navoditabhāsvadbhāsvaraṃ sarvabhūtābhibhāvukaṃ nārasiṃhaṃ kavacaṃ prayacchatā proktam ||
यथैतत् संनद्धदेहस् त्वम् उत्तरकुरुषु भगवन्तं पिनाकिनम् आराधय वर्षसहस्रान्ते च तं दृष्ट्वाभिमतम् आसादयिष्यसि इत्य् उक्त्वा अन्तर्हिते सुरारौ सर्वं तद् इन्द्रेण कृतम् ॥ (२८।०)
yathaitat saṃnaddhadehas tvam uttarakuruṣu bhagavantaṃ pinākinam ārādhaya varṣasahasrānte ca taṃ dṛṣṭvābhimatam āsādayiṣyasi ity uktvā antarhite surārau sarvaṃ tad indreṇa kṛtam ||
अथ प्रत्यक्षीभूते भगवति पिनाकिनि निखिलदुःखान्तश् चास्य संजातः ॥ (२९।०)
atha pratyakṣībhūte bhagavati pinākini nikhiladuḥkhāntaś cāsya saṃjātaḥ ||
श्रीमत्कामिकाख्यं चास्मै परमेश्वर उपदिदेश ॥ (३०।०)
śrīmatkāmikākhyaṃ cāsmai parameśvara upadideśa ||
यतश् चेन्द्रस्य नृसिंहरूपिणः समुपदिष्टम् इदम् उमापतिना ततो मृगेन्द्रस्य श्रोतृत्वान् मृगेन्द्रसंज्ञया प्रथितम् ॥ (३१।०)
yataś cendrasya nṛsiṃharūpiṇaḥ samupadiṣṭam idam umāpatinā tato mṛgendrasya śrotṛtvān mṛgendrasaṃjñayā prathitam ||
तथाहि सर्गादौ परमेश्वरः ऊर्ध्वप्राग्दक्षिणोत्तरपश्चिमस्रोतःपञ्चकभेदभिन्नं ज्ञानं स्वेच्छानुगृहीतविद्येश्वराष्टकप्रबोधनानन्तरं तद् अभिव्यक्तं मन्त्रेश्वरादिभ्यो वक्ष्यमाणवद् आदिदेश ॥ (३३।०)
tathāhi sargādau parameśvaraḥ ūrdhvaprāgdakṣiṇottarapaścimasrotaḥpañcakabhedabhinnaṃ jñānaṃ svecchānugṛhītavidyeśvarāṣṭakaprabodhanānantaraṃ tad abhivyaktaṃ mantreśvarādibhyo vakṣyamāṇavad ādideśa ||
सृष्ट्यनन्तरम् एवेशः शिवान् सृष्ट्वा दृशात्मजान् । (३४।२)
sṛṣṭyanantaram eveśaḥ śivān sṛṣṭvā dṛśātmajān |
ज्ञानम् एकं विभज्याशु तेषां तत्संख्ययावदत ॥ (३४।३)
jñānam ekaṃ vibhajyāśu teṣāṃ tatsaṃkhyayāvadata ||
कामिकं प्रणवाख्यस्य शिवाख्यस्य तु योगजम् । (३५।१)
kāmikaṃ praṇavākhyasya śivākhyasya tu yogajam |
अत्र चात्मजान् इति आत्मनैव निरधिकरणेनानुग्रहेणानुगृहीतान् इत्य् आशयः ॥ (३६।०)
atra cātmajān iti ātmanaiva niradhikaraṇenānugraheṇānugṛhītān ity āśayaḥ ||
तेभ्य उमापतिः प्राप तस्माच् च शक्रः ततो ऽपि भरद्वाजः तत्सकाशात् तु हारीतः ॥ (३७।०)
tebhya umāpatiḥ prāpa tasmāc ca śakraḥ tato 'pi bharadvājaḥ tatsakāśāt tu hārītaḥ ||
स पुनः स्वशिष्येभ्यः प्राहेति पुरस्तात् सर्वं स्पष्टीकरिष्यामः ॥ (३८।०)
sa punaḥ svaśiṣyebhyaḥ prāheti purastāt sarvaṃ spaṣṭīkariṣyāmaḥ ||
परमेश्वरसद्भावप्रसाधकप्रमाणोपन्यासस् तद्बाधकनिराकरणं च यद्य् अपि तत्प्रणीतागमप्रामाण्य् असाधनाय प्रथमम् एवोपयुज्यते तथापि शास्त्रकारेणैव अग्रे तद् विवेचितम् अतस् तत्रैव वक्ष्यामः ॥ (४१।२)
parameśvarasadbhāvaprasādhakapramāṇopanyāsas tadbādhakanirākaraṇaṃ ca yady api tatpraṇītāgamaprāmāṇy asādhanāya prathamam evopayujyate tathāpi śāstrakāreṇaiva agre tad vivecitam atas tatraiva vakṣyāmaḥ ||
आयुर्वेदाच् च गणितान् मन्त्रवादाच् च सस्वरात् । (४३।२)
āyurvedāc ca gaṇitān mantravādāc ca sasvarāt |
इति तच् चाप्तत्वं साञ्जनत्वाद् असर्वार्थदृशां दर्शनान्तरप्रणेतॄणां स्वस्वविषयम् एव नित्यनिर्मलनिरतिशयसर्वार्थज्ञानक्रियाशक्तेस् तु सर्वदा सर्वानुग्रहप्रवृत्तस्य परमेश्वरत्वाद् एव सर्वाधिष्ठातुः सर्वविषयम् ॥ (४४।०)
iti tac cāptatvaṃ sāñjanatvād asarvārthadṛśāṃ darśanāntarapraṇetṝṇāṃ svasvaviṣayam eva nityanirmalaniratiśayasarvārthajñānakriyāśaktes tu sarvadā sarvānugrahapravṛttasya parameśvaratvād eva sarvādhiṣṭhātuḥ sarvaviṣayam ||
एवं विविधविशेषणविशिष्टस्य वक्तुर् विप्रलम्भकत्वासंभवान् नाप्रामाण्यम् ॥ (४५।०)
evaṃ vividhaviśeṣaṇaviśiṣṭasya vaktur vipralambhakatvāsaṃbhavān nāprāmāṇyam ||
अतश् च द्वयोर् अपि विसदृशक्रियत्वान् नात्रेतरेतराश्रयदोषः स्यात् ॥ (४९।०)
ataś ca dvayor api visadṛśakriyatvān nātretaretarāśrayadoṣaḥ syāt ||
यथा कश्चिद् एवं वक्ति देवदत्तो ऽहम् आयात इति ॥ (५०।०)
yathā kaścid evaṃ vakti devadatto 'ham āyāta iti ||
तद्वाक्यश्रवणाच् च तदन्ये मन्यन्ते हन्त देवदत्तो ऽयम् आयात इति ॥ (५१।०)
tadvākyaśravaṇāc ca tadanye manyante hanta devadatto 'yam āyāta iti ||
न चात्र देवदत्तस्य तद्वाक्यस्य चेतरेतराश्रयत्वं युक्तम् ॥ (५२।०)
na cātra devadattasya tadvākyasya cetaretarāśrayatvaṃ yuktam ||
तदुक्तेषु च दृष्टार्थेषु विषभूतरसवादादिषु तदागमस्य फलवत्त्वम् उपलभ्यादृष्टार्थस्यापि तच्छासनस्यावितथत्वम् अनुमीयते इत्य् अलम् अनेन प्रकृतम् अनुसरामः ॥ (५३।०)
tadukteṣu ca dṛṣṭārtheṣu viṣabhūtarasavādādiṣu tadāgamasya phalavattvam upalabhyādṛṣṭārthasyāpi tacchāsanasyāvitathatvam anumīyate ity alam anena prakṛtam anusarāmaḥ ||
तद् एवं हारीतमुनिः स्वशिष्याणां ज्ञानोपदेशं प्रतिज्ञाय इन्द्रक्रमायातत्वं दर्शयितुम् आह ॥ (५४।०)
tad evaṃ hārītamuniḥ svaśiṣyāṇāṃ jñānopadeśaṃ pratijñāya indrakramāyātatvaṃ darśayitum āha ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.