MṛgṬīkā zu MṛgT, Vidyāpāda, 6, 5.2
Select a line for its word-by-word analysis.
यत्सद्भाव एव यस्य भावस्तत्तस्य कार्यमिति नियमोऽत्रावश्यं प्रतिज्ञातव्योऽन्यथा तदभावेऽपि भवतस् तत्कार्यत्वायोगात् यथाग्निसद्भाव एव सम्भवन् धूमोऽग्निकार्यः ॥ (१।०)
yatsadbhāva eva yasya bhāvastattasya kāryamiti niyamo'trāvaśyaṃ pratijñātavyo'nyathā tadabhāve'pi bhavatas tatkāryatvāyogāt yathāgnisadbhāva eva sambhavan dhūmo'gnikāryaḥ ||
एवं च शरीरारम्भकभूतसद्भाव एव भावः तदभावे चाभाव एव चैतन्यस्य यदि स्यात् तद्देहसम्बन्धितया प्रतीयेत ॥ (२।०)
evaṃ ca śarīrārambhakabhūtasadbhāva eva bhāvaḥ tadabhāve cābhāva eva caitanyasya yadi syāt taddehasambandhitayā pratīyeta ||
यावता शरीरसद्भावेऽपि गर्भादाव् उत्तरकालं च चेतनापगमो दृष्टः ॥ (३।०)
yāvatā śarīrasadbhāve'pi garbhādāv uttarakālaṃ ca cetanāpagamo dṛṣṭaḥ ||
तन् न सति सत्त्वं देहारम्भकचैतन्यसाधकम् ॥ (४।०)
tan na sati sattvaṃ dehārambhakacaitanyasādhakam ||
ननु मृतशरीरेऽपि प्राणाद्यात्मकस्य वायोरूष्मरूपस्य च तेजसोऽपगमान् न जीवावस्थायामिव शरीरारम्भकभूतसद्भावस् तस्माद् अत्राचेतनत्वम् यच् च तत् सति सत्त्वम् अनैकान्तिकीकर्तुम् अशक्तम् ॥ (५।०)
nanu mṛtaśarīre'pi prāṇādyātmakasya vāyorūṣmarūpasya ca tejaso'pagamān na jīvāvasthāyāmiva śarīrārambhakabhūtasadbhāvas tasmād atrācetanatvam yac ca tat sati sattvam anaikāntikīkartum aśaktam ||
गतासवोऽपि हि केचन चलत्संधयः सोष्माणश्च कियन्तं कालमुपलभ्यन्ते ॥ (७।०)
gatāsavo'pi hi kecana calatsaṃdhayaḥ soṣmāṇaśca kiyantaṃ kālamupalabhyante ||
तेषां च जीवदवस्थावद् देहारम्भकभूतसद्भावेऽपि न चैतन्यसम्भवः गर्भावस्थायां च सकलसामग्रीसद्भावेऽपि कदाचिच् चैतन्यासंभवः ॥ (८।०)
teṣāṃ ca jīvadavasthāvad dehārambhakabhūtasadbhāve'pi na caitanyasambhavaḥ garbhāvasthāyāṃ ca sakalasāmagrīsadbhāve'pi kadācic caitanyāsaṃbhavaḥ ||
ननु जीवदवस्थायां परिणामवैशिष्ट्याच् चैतन्यसम्भवस् तथाविधपरिणामाभावात् गतासुदेहे तदभाव इति पुनरपि चार्वाकभूमिकयैवाशङ्क्यते ॥ (१०।०)
nanu jīvadavasthāyāṃ pariṇāmavaiśiṣṭyāc caitanyasambhavas tathāvidhapariṇāmābhāvāt gatāsudehe tadabhāva iti punarapi cārvākabhūmikayaivāśaṅkyate ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.