MṛgṬīkā zu MṛgT, Vidyāpāda, 6, 4.1
Select a line for its word-by-word analysis.
देहोऽपि परार्थ एव आचैतन्यात् पृथिव्यादिवदिति तस्याप्य् आन्यार्थ्यं पारार्थ्यं सुतरामुपपद्यते ॥ (१।०)
deho'pi parārtha eva ācaitanyāt pṛthivyādivaditi tasyāpy ānyārthyaṃ pārārthyaṃ sutarāmupapadyate ||
ततश्च देहस्य क्षित्यादीनां च परार्थत्वात्पर आत्मैवात्र युक्त्युपपन्नः ॥ (२।०)
tataśca dehasya kṣityādīnāṃ ca parārthatvātpara ātmaivātra yuktyupapannaḥ ||
ननु देहादन्यत्र यदि चैतन्यं स्यात् स्यादेतदेवम् ॥ (३।०)
nanu dehādanyatra yadi caitanyaṃ syāt syādetadevam ||
पृथ्व्यादिचतुर्भूतविकारके प्राणादिकारणीभूते गर्भादौ संविदुद्भवः किण्वादिद्रव्यविकारे भवशक्त्युत्पत्तिवत् ॥ (४।०)
pṛthvyādicaturbhūtavikārake prāṇādikāraṇībhūte garbhādau saṃvidudbhavaḥ kiṇvādidravyavikāre bhavaśaktyutpattivat ||
तथाहि कृशोऽहं स्थूलोऽहमिति शरीर एवाहंप्रत्ययो दृष्टः न च तद्व्यतिरिक्त आत्मा उपलभ्यते देहेऽस्त्यात्मा इत्यस्य अश्वे विषाणमित्यादिवत् प्रत्यक्षनिराकृतत्वात् ॥ (५।०)
tathāhi kṛśo'haṃ sthūlo'hamiti śarīra evāhaṃpratyayo dṛṣṭaḥ na ca tadvyatirikta ātmā upalabhyate dehe'styātmā ityasya aśve viṣāṇamityādivat pratyakṣanirākṛtatvāt ||
अथ परार्थाश्चक्षुरादयः संघातत्वात् शयनाद्यङ्गवदित्यादिना करणादीनां कर्तृप्रयोज्यत्वादिना वा अनुमानेनात्मा प्रसाध्यते न तद्युक्तं तस्यात्मापलापिनश्चार्वाकान् प्रत्यसिद्धेः ॥ (६।०)
atha parārthāścakṣurādayaḥ saṃghātatvāt śayanādyaṅgavadityādinā karaṇādīnāṃ kartṛprayojyatvādinā vā anumānenātmā prasādhyate na tadyuktaṃ tasyātmāpalāpinaścārvākān pratyasiddheḥ ||
नह्य् एषां प्रत्यक्षाद् अन्यत्किंचित् प्रमाणं सिद्धाव् अपि वा अनुमीयमानस्यात्मनो देवदत्तादिवत्परत्वं प्रसज्यते ॥ (७।०)
nahy eṣāṃ pratyakṣād anyatkiṃcit pramāṇaṃ siddhāv api vā anumīyamānasyātmano devadattādivatparatvaṃ prasajyate ||
यत्किल स्वयं प्रकाशते स एवात्मा तत्प्रकाश्यस्तु पर इति विविक्ततया आत्मपरभावस्य प्रकाशमानस्यैव संकरोऽनवस्थानं च स्यात् ॥ (८।०)
yatkila svayaṃ prakāśate sa evātmā tatprakāśyastu para iti viviktatayā ātmaparabhāvasya prakāśamānasyaiva saṃkaro'navasthānaṃ ca syāt ||
प्रकाश्यं च भवेत्कर्म तच् च कर्त्रा विना कथम् ॥ (११।३)
prakāśyaṃ ca bhavetkarma tac ca kartrā vinā katham ||
तस्मान् नानुमानेन देहव्यतिरिक्त आत्मा उपलभ्यते अपितु चैतन्यविशिष्टः काय एव वस्तुसन्न् इत्याशङ्कयाह ॥ (१३।०)
tasmān nānumānena dehavyatirikta ātmā upalabhyate apitu caitanyaviśiṣṭaḥ kāya eva vastusann ityāśaṅkayāha ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.