मृगेन्द्रटीकाMṛgendraṭīkā

MṛgṬīkā zu MṛgT, Vidyāpāda, 6, 4.1

124 of 257 · 17 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

देहोऽपि परार्थ एव आचैतन्यात् पृथिव्यादिवदिति तस्याप्य् आन्यार्थ्यं पारार्थ्यं सुतरामुपपद्यते ॥ (१।०)

deho'pi parārtha eva ācaitanyāt pṛthivyādivaditi tasyāpy ānyārthyaṃ pārārthyaṃ sutarāmupapadyate ||

2.0२.०

ततश्च देहस्य क्षित्यादीनां च परार्थत्वात्पर आत्मैवात्र युक्त्युपपन्नः ॥ (२।०)

tataśca dehasya kṣityādīnāṃ ca parārthatvātpara ātmaivātra yuktyupapannaḥ ||

3.0३.०

ननु देहादन्यत्र यदि चैतन्यं स्यात् स्यादेतदेवम् ॥ (३।०)

nanu dehādanyatra yadi caitanyaṃ syāt syādetadevam ||

4.0४.०

पृथ्व्यादिचतुर्भूतविकारके प्राणादिकारणीभूते गर्भादौ संविदुद्भवः किण्वादिद्रव्यविकारे भवशक्त्युत्पत्तिवत् ॥ (४।०)

pṛthvyādicaturbhūtavikārake prāṇādikāraṇībhūte garbhādau saṃvidudbhavaḥ kiṇvādidravyavikāre bhavaśaktyutpattivat ||

5.0५.०

तथाहि कृशोऽहं स्थूलोऽहमिति शरीर एवाहंप्रत्ययो दृष्टः न च तद्व्यतिरिक्त आत्मा उपलभ्यते देहेऽस्त्यात्मा इत्यस्य अश्वे विषाणमित्यादिवत् प्रत्यक्षनिराकृतत्वात् ॥ (५।०)

tathāhi kṛśo'haṃ sthūlo'hamiti śarīra evāhaṃpratyayo dṛṣṭaḥ na ca tadvyatirikta ātmā upalabhyate dehe'styātmā ityasya aśve viṣāṇamityādivat pratyakṣanirākṛtatvāt ||

6.0६.०

अथ परार्थाश्चक्षुरादयः संघातत्वात् शयनाद्यङ्गवदित्यादिना करणादीनां कर्तृप्रयोज्यत्वादिना वा अनुमानेनात्मा प्रसाध्यते न तद्युक्तं तस्यात्मापलापिनश्चार्वाकान् प्रत्यसिद्धेः ॥ (६।०)

atha parārthāścakṣurādayaḥ saṃghātatvāt śayanādyaṅgavadityādinā karaṇādīnāṃ kartṛprayojyatvādinā vā anumānenātmā prasādhyate na tadyuktaṃ tasyātmāpalāpinaścārvākān pratyasiddheḥ ||

7.0७.०

नह्य् एषां प्रत्यक्षाद् अन्यत्किंचित् प्रमाणं सिद्धाव् अपि वा अनुमीयमानस्यात्मनो देवदत्तादिवत्परत्वं प्रसज्यते ॥ (७।०)

nahy eṣāṃ pratyakṣād anyatkiṃcit pramāṇaṃ siddhāv api vā anumīyamānasyātmano devadattādivatparatvaṃ prasajyate ||

8.0८.०

यत्किल स्वयं प्रकाशते स एवात्मा तत्प्रकाश्यस्तु पर इति विविक्ततया आत्मपरभावस्य प्रकाशमानस्यैव संकरोऽनवस्थानं च स्यात् ॥ (८।०)

yatkila svayaṃ prakāśate sa evātmā tatprakāśyastu para iti viviktatayā ātmaparabhāvasya prakāśamānasyaiva saṃkaro'navasthānaṃ ca syāt ||

9.1९.१

तदुक्तम् । (९।१)

taduktam |

9.2९.२

आत्मा यदि भवेन्मेयस्तस्य माता भवेत्परः । (९।२)

ātmā yadi bhavenmeyastasya mātā bhavetparaḥ |

9.3९.३

पर आत्मा तदानीं स्यात्स परो यस्तु मीयते ॥ (९।३)

para ātmā tadānīṃ syātsa paro yastu mīyate ||

10.0१०.०

इति ॥ (१०।०)

iti ||

11.1११.१

तथा । (११।१)

tathā |

11.2११.२

प्रकाशते संविदेका तदन्यत्तु प्रकाश्यते । (११।२)

prakāśate saṃvidekā tadanyattu prakāśyate |

11.3११.३

प्रकाश्यं च भवेत्कर्म तच् च कर्त्रा विना कथम् ॥ (११।३)

prakāśyaṃ ca bhavetkarma tac ca kartrā vinā katham ||

12.0१२.०

इति ॥ (१२।०)

iti ||

13.0१३.०

तस्मान् नानुमानेन देहव्यतिरिक्त आत्मा उपलभ्यते अपितु चैतन्यविशिष्टः काय एव वस्तुसन्न् इत्याशङ्कयाह ॥ (१३।०)

tasmān nānumānena dehavyatirikta ātmā upalabhyate apitu caitanyaviśiṣṭaḥ kāya eva vastusann ityāśaṅkayāha ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MṛgṬīkā zu MṛgT, Vidyāpāda, 6, 4.1

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit