MṛgṬīkā zu MṛgT, Vidyāpāda, 9, 19.2
Select a line for its word-by-word analysis.
तस्मात्स्थितम् एतद् यदुत जन्यशक्तिः कारकवस्तुनो नियामिका इदम् अस्माद् एवोत्पद्यत इति ॥ (१।०)
tasmātsthitam etad yaduta janyaśaktiḥ kārakavastuno niyāmikā idam asmād evotpadyata iti ||
सा च जन्यशक्तिर् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रसिद्ध्या वावगम्यते ॥ (२।०)
sā ca janyaśaktir anvayavyatirekābhyāṃ prasiddhyā vāvagamyate ||
सत्येव मृत्पिण्डे घटाद्युत्पत्तिर् असत्यनुत्पत्तिर् एवेत्यन्वयव्यतिरेकौ ॥ (३।०)
satyeva mṛtpiṇḍe ghaṭādyutpattir asatyanutpattir evetyanvayavyatirekau ||
रूढिश् चेयम् आ बालबालिशाङ्गनं स्थिता यद् घटोत्पत्त्यर्थिनो न मृत्पिण्डव्यतिरिक्तम् उपादानं कुलालस्योपाहरन्तीति ॥ (४।०)
rūḍhiś ceyam ā bālabāliśāṅganaṃ sthitā yad ghaṭotpattyarthino na mṛtpiṇḍavyatiriktam upādānaṃ kulālasyopāharantīti ||
ननु मृत्पिण्डे यदि घटः स्यात् तत्कुम्भकारव्यापारं विनाप्युपलभ्येत न चोपलभ्यते तस्मान्न मृत्पिण्डे घटोऽस्ति अपितु ततः कुम्भकारेण क्रियते यतस्तद्व्यापारानन्तरम् उत्पद्यमानस्य घटस्योपलम्भः ॥ (५।०)
nanu mṛtpiṇḍe yadi ghaṭaḥ syāt tatkumbhakāravyāpāraṃ vināpyupalabhyeta na copalabhyate tasmānna mṛtpiṇḍe ghaṭo'sti apitu tataḥ kumbhakāreṇa kriyate yatastadvyāpārānantaram utpadyamānasya ghaṭasyopalambhaḥ ||
उपलब्धिकारणाभावात् तत्र घटस्यानुपलम्भः न त्व् असत्त्वात् ॥ (७।०)
upalabdhikāraṇābhāvāt tatra ghaṭasyānupalambhaḥ na tv asattvāt ||
यदा पुनः कुलालाद् अस्याभिव्यञ्जनक्रिययोपलब्धियोग्यता भवति तदोपलभ्यत एव यथा खननादिना कीलमूलोदकादि ॥ (८।०)
yadā punaḥ kulālād asyābhivyañjanakriyayopalabdhiyogyatā bhavati tadopalabhyata eva yathā khananādinā kīlamūlodakādi ||
ननु कीलमूलादेः प्राक्सत्त्वे प्रमाणम् अस्ति न तु मृत्पिण्डे घटस्य तस्माद् घटस् ततो भवति न त्व् अभिव्यज्यत इति युक्तम् उक्तम् ॥ (९।०)
nanu kīlamūlādeḥ prāksattve pramāṇam asti na tu mṛtpiṇḍe ghaṭasya tasmād ghaṭas tato bhavati na tv abhivyajyata iti yuktam uktam ||
एवं चेत् तदत्रापि सत्त्वे प्रमाणम् असदकरणाद् उपादानग्रहणात् इत्यादि सम्भवेत् इत्यभिव्यक्तिवाद एवम् उक्तः ॥ (१०।०)
evaṃ cet tadatrāpi sattve pramāṇam asadakaraṇād upādānagrahaṇāt ityādi sambhavet ityabhivyaktivāda evam uktaḥ ||
यद्येवं तर्हि सतो भावस्य सत्त्वादेव जननं नोपपद्यते दृश्यमानस्य घटादेर् इवेति पुनः स दोषस्तदवस्थ एवेत्याह ॥ (११।०)
yadyevaṃ tarhi sato bhāvasya sattvādeva jananaṃ nopapadyate dṛśyamānasya ghaṭāder iveti punaḥ sa doṣastadavastha evetyāha ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.