MṛgṬīkā zu MṛgT, Vidyāpāda, 8, 2.2
Select a line for its word-by-word analysis.
तस्येन्द्रियशरीरार्थैश् चितां योगस्य यत् सुरनरतिर्यगादिनियतस्थानवर्तित्वम् । (१।१)
tasyendriyaśarīrārthaiś citāṃ yogasya yat suranaratiryagādiniyatasthānavartitvam |
यच्च वैलक्षण्यं विचित्राणि हि प्राणिनां शरीराणीन्द्रियाणि विषयाश् च दृश्यन्ते तत्र जातिदिग्देशकालादिवैचित्र्यं तावत् प्रसिद्धम् ॥ (१।२)
yacca vailakṣaṇyaṃ vicitrāṇi hi prāṇināṃ śarīrāṇīndriyāṇi viṣayāś ca dṛśyante tatra jātidigdeśakālādivaicitryaṃ tāvat prasiddham ||
इन्द्रियवैचित्र्यम् अपि यथा परावृत्तजिह्वत्वं गजानां चक्षुःश्रवत्वं भुजंगमानाम् अनालोकालोकित्वम् उलूकादीनां पुरुषाणां च केषांचिद् विपुलदृशाम् अप्यदर्शनम् अन्धप्रायाणाम् अपि सूक्ष्मार्थदर्शित्वम् इति ॥ (२।०)
indriyavaicitryam api yathā parāvṛttajihvatvaṃ gajānāṃ cakṣuḥśravatvaṃ bhujaṃgamānām anālokālokitvam ulūkādīnāṃ puruṣāṇāṃ ca keṣāṃcid vipuladṛśām apyadarśanam andhaprāyāṇām api sūkṣmārthadarśitvam iti ||
विषयवैचित्र्यं तु यथाजलधरनिपतज्जलकणोपजीवित्वं चातकानां मयूराणाम् अवकराहारत्वं कुक्कुटादीनां च कमलकिञ्जल्करसास्वादनं मधुकरसारसानाम् इत्यादि । (३।१)
viṣayavaicitryaṃ tu yathājaladharanipatajjalakaṇopajīvitvaṃ cātakānāṃ mayūrāṇām avakarāhāratvaṃ kukkuṭādīnāṃ ca kamalakiñjalkarasāsvādanaṃ madhukarasārasānām ityādi |
यस्माच्च प्रतिपुरुषनैयत्यम् न हि शरीरेन्द्रियविषयाणां साधारण्यं भोगसाम्यप्रसङ्गात् ॥ (४।०)
yasmācca pratipuruṣanaiyatyam na hi śarīrendriyaviṣayāṇāṃ sādhāraṇyaṃ bhogasāmyaprasaṅgāt ||
यतश्च तत् संततत्वं तत्तत्प्राणिसंततत्वेन किल जन्मान्तरे ऽपि शरीरेन्द्रियादि स्थितं यथा जात्यायुर्भोगप्रदेभ्यः कर्मभ्यः आयुःप्रदस्योपक्षीणत्वात् मृतस्यापि तस्यैव जातिभोगदे कर्मणी संतत्या त्व् अवतिष्ठेते न त्व् अन्यम् उपसर्पतः ताभ्यां च तत्तज्जातिदेहेन्द्रिययोगः क्रियते ॥ (५।०)
yataśca tat saṃtatatvaṃ tattatprāṇisaṃtatatvena kila janmāntare 'pi śarīrendriyādi sthitaṃ yathā jātyāyurbhogapradebhyaḥ karmabhyaḥ āyuḥpradasyopakṣīṇatvāt mṛtasyāpi tasyaiva jātibhogade karmaṇī saṃtatyā tv avatiṣṭhete na tv anyam upasarpataḥ tābhyāṃ ca tattajjātidehendriyayogaḥ kriyate ||
यत एवं तस्मात् कारणात् तत् तद् अपि कर्म तादृग्गुणं तत्तद्देशवर्तिनो विचित्रान् विनश्वरान् प्रत्यात्मनियतान् भवान्तरभाविनश् च देहेन्द्रियार्थान् दातुं क्षमम् इत्येवम् अनुमीयते कारणासम्भविनां गुणानां कार्येष्वनुपलब्धेः ॥ (६।०)
yata evaṃ tasmāt kāraṇāt tat tad api karma tādṛgguṇaṃ tattaddeśavartino vicitrān vinaśvarān pratyātmaniyatān bhavāntarabhāvinaś ca dehendriyārthān dātuṃ kṣamam ityevam anumīyate kāraṇāsambhavināṃ guṇānāṃ kāryeṣvanupalabdheḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.