MṛgṬīkā zu MṛgT, Vidyāpāda, 11, 23.2

237 of 257 · 10 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

प्रकर्षेण नयनं प्रणयनम् । (१।१)

prakarṣeṇa nayanaṃ praṇayanam |

1.2१.२

कोष्ठस्थस्य वायोर्बाह्यद्वादशान्तं यावद् यत्प्रापणं सैषा प्राणस्य वृत्तिर्व्यापारः ॥ (१।२)

koṣṭhasthasya vāyorbāhyadvādaśāntaṃ yāvad yatprāpaṇaṃ saiṣā prāṇasya vṛttirvyāpāraḥ ||

2.0२.०

एतच्च व्यापारतो निर्वचनम् ॥ (२।०)

etacca vyāpārato nirvacanam ||

3.0३.०

फलतस्तूच्यते यत्तज्जीवनं नाम सा प्राणस्यैव वृत्तिः अयमाशयः प्रणयनात् प्राण इति निरुक्तदृशा व्यापारेण प्राणशब्दो लक्षितः प्रकर्षेण अननं प्राणनं जीवनं ततोऽपि प्राण इत्युच्यत इति फलविषयमस्य निर्वचनम् ॥ (३।०)

phalatastūcyate yattajjīvanaṃ nāma sā prāṇasyaiva vṛttiḥ ayamāśayaḥ praṇayanāt prāṇa iti niruktadṛśā vyāpāreṇa prāṇaśabdo lakṣitaḥ prakarṣeṇa ananaṃ prāṇanaṃ jīvanaṃ tato'pi prāṇa ityucyata iti phalaviṣayamasya nirvacanam ||

4.0४.०

फलतस्तूच्यते यत्तत्पुरुषाणामूहं मार्गयमाणा अन्धेव मतिर्भ्रमति स प्राणस्यैव व्यापारः ॥ (४।०)

phalatastūcyate yattatpuruṣāṇāmūhaṃ mārgayamāṇā andheva matirbhramati sa prāṇasyaiva vyāpāraḥ ||

5.0५.०

ऊहो विमर्शात्मकस्तर्कः तत्रास्या धियः प्राणे नैव प्रेरणं क्रियते ॥ (५।०)

ūho vimarśātmakastarkaḥ tatrāsyā dhiyaḥ prāṇe naiva preraṇaṃ kriyate ||

6.0६.०

प्राणरथाधिरूढा हि सा संविद् विमृशति ॥ (६।०)

prāṇarathādhirūḍhā hi sā saṃvid vimṛśati ||

7.0७.०

प्राणो वा बलं तद्योगात्प्राण उच्यते ॥ (७।०)

prāṇo vā balaṃ tadyogātprāṇa ucyate ||

8.0८.०

तस्माच्चिति चैतन्ये आतिवाहिके कलादिक्षित्यन्ते तत्त्वशरीरे शक्तौ च बलात्मिकायां कलासु च सोमसूर्याद्यात्मिकासु प्राणशब्दो ज्ञेयः ॥ (८।०)

tasmācciti caitanye ātivāhike kalādikṣityante tattvaśarīre śaktau ca balātmikāyāṃ kalāsu ca somasūryādyātmikāsu prāṇaśabdo jñeyaḥ ||

9.0९.०

अपानस्य वृत्तिमाह ॥ (९।०)

apānasya vṛttimāha ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.