MṛgṬīkā zu MṛgT, Vidyāpāda, 1, 9.2
Select a line for its word-by-word analysis.
स शिवस् तात तेजस्वी प्रसादाद् याति ते ऽग्रतः । (२।२)
sa śivas tāta tejasvī prasādād yāti te 'grataḥ |
सेन्द्रादिषु च देवेषु तस्यैवैश्वर्यम् उच्यते ॥ (२।३)
sendrādiṣu ca deveṣu tasyaivaiśvaryam ucyate ||
यो रुद्रो ऽग्नौ यो ऽप्सु य ओषधीषु यो वनस्पतिषु । (४।२)
yo rudro 'gnau yo 'psu ya oṣadhīṣu yo vanaspatiṣu |
यो रुद्रो विश्वा भुवना विवेश तस्मै रुद्राय नमो ऽस्तु ॥ (४।३)
yo rudro viśvā bhuvanā viveśa tasmai rudrāya namo 'stu ||
तद् एतद् अन्यथासिद्धम् अत्र हि पौर्वापर्यपर्यालोचनानिराकृतो यथाश्रुतश्रुतिसमुत्पादितो वाक्यार्थः ॥ (६।०)
tad etad anyathāsiddham atra hi paurvāparyaparyālocanānirākṛto yathāśrutaśrutisamutpādito vākyārthaḥ ||
अतो नैव प्रतीतिमात्राविप्रलब्धबुद्धयस् तथेति प्रतिपत्तिं भावयन्ति ॥ (७।०)
ato naiva pratītimātrāvipralabdhabuddhayas tatheti pratipattiṃ bhāvayanti ||
तथा किल विषं भक्षय मा चास्य गृहे भुङ्क्थाः इत्य् अत्र विषभक्षणे ऽभ्यनुज्ञानं श्रूयमाणम् अपि न वाक्यार्थः ॥ (८।०)
tathā kila viṣaṃ bhakṣaya mā cāsya gṛhe bhuṅkthāḥ ity atra viṣabhakṣaṇe 'bhyanujñānaṃ śrūyamāṇam api na vākyārthaḥ ||
एवं भारतादाव् उपाख्यानद्वारेण सोद्योगस्य विजिगीषोर् द्विषदुपशमो निर्विघ्नः क्षत्रियाणां च स्वधर्मानुष्ठानम् अभ्युदयायेत्य् एवम् अर्थः स्तुतिवादः ॥ (११।०)
evaṃ bhāratādāv upākhyānadvāreṇa sodyogasya vijigīṣor dviṣadupaśamo nirvighnaḥ kṣatriyāṇāṃ ca svadharmānuṣṭhānam abhyudayāyety evam arthaḥ stutivādaḥ ||
श्रुतौ तु मन्त्रार्थवादपदानां कार्यातिशयावेदनं विना पुरुषाप्रवृत्तेः श्रद्धावहविविधाभ्युदयज्ञानोपजननप्रतीत्यङ्गत्वं न स्वरूपयाथार्थ्यम् इत्य् अङ्गत्वम् इति न तदुक्तिमात्राद् विशिष्टदेवतासद्भावावेदकत्वम् ॥ (१२।०)
śrutau tu mantrārthavādapadānāṃ kāryātiśayāvedanaṃ vinā puruṣāpravṛtteḥ śraddhāvahavividhābhyudayajñānopajananapratītyaṅgatvaṃ na svarūpayāthārthyam ity aṅgatvam iti na taduktimātrād viśiṣṭadevatāsadbhāvāvedakatvam ||
पौर्वापर्यापरामृष्टः शब्दो ऽन्यां कुरुते मितिम् ॥ (१३।३)
paurvāparyāparāmṛṣṭaḥ śabdo 'nyāṃ kurute mitim ||
अथ सकललोकसिद्धा प्रसिद्धिर् अनपह्नवनीया विद्यते यत् सर्वो ह्य् अयम् आविद्वदङ्गनाबालो जनः परमेश्वरस्येच्छाविधिप्रेरितः प्रवर्तते दैवम् एवात्र कारणम् इति ब्रुवाणो दृश्यते च उपाख्यानानि च दक्षमखमथनकालदमनकामदाहान्धकवधत्रैलोक्याक्रमणाद्युपरचितानि बहुशः पठन्तः कथयन्तः शृण्वन्तश् चोपलभ्यन्ते तदुद्देशेन चार्थविनियोगनियमजपतपःप्रभृतिक्लेशकारिणीम् अपि कर्मपद्धतिम् अनुतिष्ठन्तो ऽस्मान् अवगमयन्ति यद् उत सन्ति देवताविशेषा इत्य् आह ॥ (१५।०)
atha sakalalokasiddhā prasiddhir anapahnavanīyā vidyate yat sarvo hy ayam āvidvadaṅganābālo janaḥ parameśvarasyecchāvidhipreritaḥ pravartate daivam evātra kāraṇam iti bruvāṇo dṛśyate ca upākhyānāni ca dakṣamakhamathanakāladamanakāmadāhāndhakavadhatrailokyākramaṇādyuparacitāni bahuśaḥ paṭhantaḥ kathayantaḥ śṛṇvantaś copalabhyante taduddeśena cārthaviniyoganiyamajapatapaḥprabhṛtikleśakāriṇīm api karmapaddhatim anutiṣṭhanto 'smān avagamayanti yad uta santi devatāviśeṣā ity āha ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.