MṛgṬīkā zu MṛgT, Vidyāpāda, 1, 13.2
Select a line for its word-by-word analysis.
इन्द्रो वज्री हिरण्मयः इत्यादीनि वाक्यानि शक्रादिदेवतालिङ्गानि मन्त्रार्थवादपराणि त्व् एषां स्वरूपयाथार्थ्यम् इति यद् भवद्भिर् अभिहितं तत् तथास्तु स्वार्थप्रतिपादनपराणां तु श्रूयमाणानां कर्मरूपादिशब्दानां कथम् अर्थवत्त्वं स्यात् ॥ (१।०)
indro vajrī hiraṇmayaḥ ityādīni vākyāni śakrādidevatāliṅgāni mantrārthavādaparāṇi tv eṣāṃ svarūpayāthārthyam iti yad bhavadbhir abhihitaṃ tat tathāstu svārthapratipādanaparāṇāṃ tu śrūyamāṇānāṃ karmarūpādiśabdānāṃ katham arthavattvaṃ syāt ||
तत्र कर्मशब्दाः क्रियाभिधायिनः व्रीहीन् अवहन्ति इत्यादयः ॥ (२।०)
tatra karmaśabdāḥ kriyābhidhāyinaḥ vrīhīn avahanti ityādayaḥ ||
यथा श्वेतं छागम् आलभेत इत्य् अत्र श्वेतशब्दस्य रूपाभिधायिनः छागशब्दस्य च जातिवाचिनः शक्रादिशब्दवत् शब्दत्वाविशेषात् स्वरूपयाथार्थ्यासंभवे सत्य् आनर्थक्यं ततश् च चोदनावाक्यानाम् अकिंचित्करत्वम् ॥ (४।०)
yathā śvetaṃ chāgam ālabheta ity atra śvetaśabdasya rūpābhidhāyinaḥ chāgaśabdasya ca jātivācinaḥ śakrādiśabdavat śabdatvāviśeṣāt svarūpayāthārthyāsaṃbhave saty ānarthakyaṃ tataś ca codanāvākyānām akiṃcitkaratvam ||
यद् वा शक्रादिवाचकस्य वाक्यस्यान्यविषयत्वे कल्प्यमाने तद्विषयाणाम् इन्द्रो वृत्रम् अवधीत् इत्यादीनां कर्मशब्दानां सहस्रदृग्वज्रपाण्यादीनां च रूपाद्यभिधायिनां शब्दानां कथम् अर्थवत्त्वं स्यात् ॥ (५।०)
yad vā śakrādivācakasya vākyasyānyaviṣayatve kalpyamāne tadviṣayāṇām indro vṛtram avadhīt ityādīnāṃ karmaśabdānāṃ sahasradṛgvajrapāṇyādīnāṃ ca rūpādyabhidhāyināṃ śabdānāṃ katham arthavattvaṃ syāt ||
न चार्घजरतीयन्याय उपपादयितुं शक्यो येन विधिशब्दानाम् एव स्वरूपयाथार्थ्यं नेन्द्रादिशब्दानाम् इति स्यात् ॥ (६।०)
na cārghajaratīyanyāya upapādayituṃ śakyo yena vidhiśabdānām eva svarūpayāthārthyaṃ nendrādiśabdānām iti syāt ||
यद् अप्य् उक्तं लोकवादाः क्व साधवः इति तद् अयुक्तम् ॥ (७।०)
yad apy uktaṃ lokavādāḥ kva sādhavaḥ iti tad ayuktam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.