MṛgṬīkā zu MṛgT, Vidyāpāda, 3, 6.1
Select a line for its word-by-word analysis.
ननु किमत्र करणापेक्षेणेश्वरेण कल्पितेन तस्मिन् कर्मनैरपेक्ष्येण कर्तृत्वानभ्युपगमात् तच्चरितानि कर्माण्येव सृष्टिस्थित्यादिकारणतया भवन्त्विति जैमिनीयाः ॥ (१।०)
nanu kimatra karaṇāpekṣeṇeśvareṇa kalpitena tasmin karmanairapekṣyeṇa kartṛtvānabhyupagamāt taccaritāni karmāṇyeva sṛṣṭisthityādikāraṇatayā bhavantviti jaiminīyāḥ ||
कर्मभिः सर्वजीवानां तत्सिद्धेः सिद्धसाधनम् ॥ (२।३)
karmabhiḥ sarvajīvānāṃ tatsiddheḥ siddhasādhanam ||
यद्वा बीजम् इवाङ्कुरादीनां कलादिकार्याणाम् उपादानं मायैवान्यानपेक्षिणी सृष्ट्यादिकृद् भवतु प्रकृतिरेव वाव्यक्ता एतत्कर्तृत्वे नास्तु यां विना तस्येश्वरस्यापि तत्कार्यानिष्पत्तिर् उपलभ्यते क्षित्याद्यात्मना पारार्थ्यप्रवृत्ता अन्यानपेक्षिणी प्रकृतिरेव अतः किम् ईश्वरेणेति कापिलाः ॥ (४।०)
yadvā bījam ivāṅkurādīnāṃ kalādikāryāṇām upādānaṃ māyaivānyānapekṣiṇī sṛṣṭyādikṛd bhavatu prakṛtireva vāvyaktā etatkartṛtve nāstu yāṃ vinā tasyeśvarasyāpi tatkāryāniṣpattir upalabhyate kṣityādyātmanā pārārthyapravṛttā anyānapekṣiṇī prakṛtireva ataḥ kim īśvareṇeti kāpilāḥ ||
त्रिगुणात्म प्रधानं च तेन सांख्यम् अनीश्वरम् ॥ (६।२)
triguṇātma pradhānaṃ ca tena sāṃkhyam anīśvaram ||
यदि वा पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच् च भव्यम् ॥ (८।०)
yadi vā puruṣa evedaṃ sarvaṃ yadbhūtaṃ yac ca bhavyam ||
इति अणोः पुरुषाद् एव विवर्ततया चिदचिल्लक्षणविश्वप्रादुर्भावादि भविष्यति किमीश्वरेणेति ॥ (९।०)
iti aṇoḥ puruṣād eva vivartatayā cidacillakṣaṇaviśvaprādurbhāvādi bhaviṣyati kimīśvareṇeti ||
तदसद् बहिर्बीजभूतानां कर्मणां मायादीनां चाचेतनानां बुद्धिमदधिष्ठितानां सृष्ट्यादि कृत्यम् उपपन्नम् इत्युक्तत्वात् ॥ (१०।०)
tadasad bahirbījabhūtānāṃ karmaṇāṃ māyādīnāṃ cācetanānāṃ buddhimadadhiṣṭhitānāṃ sṛṣṭyādi kṛtyam upapannam ityuktatvāt ||
प्रकृतेरप्यौत्सुक्यनिवृत्त्यर्थं कार्येषु प्रवृत्तिर् नितरामयुक्ता तस्या आचैतन्याद् औत्सुक्यस्य च चेतनधर्मत्वात् ॥ (११।०)
prakṛterapyautsukyanivṛttyarthaṃ kāryeṣu pravṛttir nitarāmayuktā tasyā ācaitanyād autsukyasya ca cetanadharmatvāt ||
पुरुषस्यापि परिणामित्वाद्यनेकदोषोपनिपातात् स्वतन्त्रस्य चाभिरुचितहानेर् अनिष्टोपनिपातस्य चानुपपत्तेर् अस्ववशत्वात् स्थितिजन्मप्रलयकर्तृत्वनिरासे सति पारिशेष्यान् महेश्वरस्यैवैतत् स्थितिजन्मादि कार्यमिति पारिशेष्यानुमानम् अनवद्यमिति गमकमेतत् ॥ (१२।०)
puruṣasyāpi pariṇāmitvādyanekadoṣopanipātāt svatantrasya cābhirucitahāner aniṣṭopanipātasya cānupapatter asvavaśatvāt sthitijanmapralayakartṛtvanirāse sati pāriśeṣyān maheśvarasyaivaitat sthitijanmādi kāryamiti pāriśeṣyānumānam anavadyamiti gamakametat ||
इदमिदानीं विविच्यते यदि तावत् परमेश्वरः कारुण्यात् संसारिजनोज्जिहीर्षया जगतां स्थितिजन्मादौ प्रवर्तते तत्किमर्थं प्रत्युत सांसारिकेषु दुःखेषु वराकानिमान् प्राणिनो नियोजयति अथ तस्यैवंविध एव स्वभावः तन्मुक्तमपि जन्तुं किं न संसारयतीत्याह मुक्तस्य शिव एव सः सत्यं कारुण्यादेव भगवान् प्राणिनोऽनुग्रहीतुं प्रवर्तते ॥ (१३।०)
idamidānīṃ vivicyate yadi tāvat parameśvaraḥ kāruṇyāt saṃsārijanojjihīrṣayā jagatāṃ sthitijanmādau pravartate tatkimarthaṃ pratyuta sāṃsārikeṣu duḥkheṣu varākānimān prāṇino niyojayati atha tasyaivaṃvidha eva svabhāvaḥ tanmuktamapi jantuṃ kiṃ na saṃsārayatītyāha muktasya śiva eva saḥ satyaṃ kāruṇyādeva bhagavān prāṇino'nugrahītuṃ pravartate ||
यत्तु दुःखमोहादिना निरयाद्युपभोगेन वा तान् संयोजयति तन्निजकर्मानुरूप्यवशात् ॥ (१४।०)
yattu duḥkhamohādinā nirayādyupabhogena vā tān saṃyojayati tannijakarmānurūpyavaśāt ||
न च कर्मापेक्षितयेश्वरस्य स्वातन्त्र्यहानिर् इत्याशङ्कनीयं करणापेक्षया कर्तुः स्वातन्त्र्यव्याघातादर्शनात् भाण्डागारिकापेक्षस्य राज्ञः प्रसादादिदानवत् ॥ (१५।१)
na ca karmāpekṣitayeśvarasya svātantryahānir ityāśaṅkanīyaṃ karaṇāpekṣayā kartuḥ svātantryavyāghātādarśanāt bhāṇḍāgārikāpekṣasya rājñaḥ prasādādidānavat ||
स्वतन्त्रान्याप्रयोज्यत्वं करणादिप्रयोक्तृता । (१७।१)
svatantrānyāprayojyatvaṃ karaṇādiprayoktṛtā |
कर्तुः स्वातन्त्र्यमेतद्धि न कर्माद्यनपेक्षिता ॥ (१७।२)
kartuḥ svātantryametaddhi na karmādyanapekṣitā ||
तत्तद्योनिशरीरोपभोगभुक्तविचित्रकर्मक्षयतस् तत्साम्याद् वा अत्युत्कटमलपरिपाकवशप्रवृत्तशक्तिपातापसारितमलस्यावाप्तानुग्रहस्य जन्तोर् निरस्तसमस्तपाशत्वाद् आविर्भूतसर्वार्थतत्त्वकर्तृकस्य मुक्तात्मनः संसार्यताहेतोः पशुत्वस्याभावाच् छिवस्वरूप एव भगवान् भवति न तु पशोरिवास्य कुत्सितभवभोगोपभोगहेतुर् भवतीति भावः ॥ (२०।०)
tattadyoniśarīropabhogabhuktavicitrakarmakṣayatas tatsāmyād vā atyutkaṭamalaparipākavaśapravṛttaśaktipātāpasāritamalasyāvāptānugrahasya jantor nirastasamastapāśatvād āvirbhūtasarvārthatattvakartṛkasya muktātmanaḥ saṃsāryatāhetoḥ paśutvasyābhāvāc chivasvarūpa eva bhagavān bhavati na tu paśorivāsya kutsitabhavabhogopabhogahetur bhavatīti bhāvaḥ ||
पुनर् अपीश्वरकर्तृकत्वम् एव जगतो घटयितुम् अनुमानं प्रतिसमाधातुम् आक्षिपति ॥ (२१।०)
punar apīśvarakartṛkatvam eva jagato ghaṭayitum anumānaṃ pratisamādhātum ākṣipati ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.