MṛgṬīkā zu MṛgT, Vidyāpāda, 2, 11.2
Select a line for its word-by-word analysis.
प्रणेतारो हिरण्यगर्भाद्याः कणादपतञ्जलिकपिलप्रभृतयश् च ते चासर्वज्ञाः अपरत्वेनाभिमताः स्वप्रमेयाद् ऊर्ध्ववर्तिनो युक्त्यागमोपपन्नस्य प्रमेयजातस्य तैर् अनवगमात् ॥ (१।१)
praṇetāro hiraṇyagarbhādyāḥ kaṇādapatañjalikapilaprabhṛtayaś ca te cāsarvajñāḥ aparatvenābhimatāḥ svaprameyād ūrdhvavartino yuktyāgamopapannasya prameyajātasya tair anavagamāt ||
तद् उक्तं स्वभावपुरुषाव्यक्तकर्मकालात्मवादिभिः ॥ (२।१)
tad uktaṃ svabhāvapuruṣāvyaktakarmakālātmavādibhiḥ ||
परमेशम् अदृष्ट्वैव मुक्तिर् मिथ्यैव कल्पिता इति ॥ (३।१)
parameśam adṛṣṭvaiva muktir mithyaiva kalpitā iti ||
तथा सुगतो यदि सर्वशः कपिलो नेति का प्रमा ॥ (४।१)
tathā sugato yadi sarvaśaḥ kapilo neti kā pramā ||
अथोभाव् अपि सर्वज्ञौ मितिभेदस् तयोः कथम् इति ॥ (५।१)
athobhāv api sarvajñau mitibhedas tayoḥ katham iti ||
तैर् यतः प्रणीतानि शास्त्राणि अत एवैतेषु वस्तुसंग्रहो ऽप्य् अस्फुटः पुंस्प्रतिबद्धापवर्गज्ञानम् अस्पष्टम् इत्य् अर्थः ॥ (६।१)
tair yataḥ praṇītāni śāstrāṇi ata evaiteṣu vastusaṃgraho 'py asphuṭaḥ puṃspratibaddhāpavargajñānam aspaṣṭam ity arthaḥ ||
ये चात्रोपायाः पुंस्प्रकृतिविवेकज्ञानब्रह्माद्वैताभ्यासषोडशपदार्थज्ञानादयः फलानि च स्वर्गापवर्गलक्षणानि तत् सर्वं तद्वद् अस्पष्टम् एव तथातथावक्ष्यमाणनिर्वाहासहत्वात् ॥ (७।१)
ye cātropāyāḥ puṃsprakṛtivivekajñānabrahmādvaitābhyāsaṣoḍaśapadārthajñānādayaḥ phalāni ca svargāpavargalakṣaṇāni tat sarvaṃ tadvad aspaṣṭam eva tathātathāvakṣyamāṇanirvāhāsahatvāt ||
तस्मात् तेभ्यो ऽस्यायं विशेषः यद् इह सर्वं प्रकृष्टं यतः पशुपाशातीतनिरतिशयसर्वार्थज्ञानक्रियात्मना परमेश्वरेणेदम् आदिष्टम् इति प्रणेतृगतं परत्वम् उपायानाम् अपि दीक्षादीनां परिदृष्टसंवादितत्वात् परत्वम् ॥ (८।१)
tasmāt tebhyo 'syāyaṃ viśeṣaḥ yad iha sarvaṃ prakṛṣṭaṃ yataḥ paśupāśātītaniratiśayasarvārthajñānakriyātmanā parameśvareṇedam ādiṣṭam iti praṇetṛgataṃ paratvam upāyānām api dīkṣādīnāṃ paridṛṣṭasaṃvāditatvāt paratvam ||
तथाहि सद्दीक्षादिना ब्रह्महत्यादिमहापातकयोगिनो ऽप्य् अपेतपातकत्वं दृष्टम् इत्य् अतो विषस्य मारणात्मकशक्त्यपहरणवत् पाशानां बन्धकत्वव्यपगमः सिद्धः ॥ (९।१)
tathāhi saddīkṣādinā brahmahatyādimahāpātakayogino 'py apetapātakatvaṃ dṛṣṭam ity ato viṣasya māraṇātmakaśaktyapaharaṇavat pāśānāṃ bandhakatvavyapagamaḥ siddhaḥ ||
तद् शुद्धिं व्रजति उक्तं । (१०।१)
तुलायां दीक्षातो ब्रह्महेत्यतो मुख्यात् ॥ (१०।१)
tad śuddhiṃ vrajati uktaṃ |
tulāyāṃ dīkṣāto brahmahetyato mukhyāt ||
प्रत्ययतो जानीयाद् बन्धनविगमं विषक्षयवत् इति ॥ (११।१)
pratyayato jānīyād bandhanavigamaṃ viṣakṣayavat iti ||
फलं चेहान्यसर्वदर्शनदृष्टाद् भोगापवर्गलक्षणात् फलात् प्रकृष्टम् ॥ (१२।१)
phalaṃ cehānyasarvadarśanadṛṣṭād bhogāpavargalakṣaṇāt phalāt prakṛṣṭam ||
उक्तं हि श्रीमन्मतंगके अग्निहोत्रादिभिः पूतास् तथा चान्द्रायणादिभिः ॥ (१३।१)
uktaṃ hi śrīmanmataṃgake agnihotrādibhiḥ pūtās tathā cāndrāyaṇādibhiḥ ||
लोकत्रये ऽपि मोदन्ते विमानस्था यशस्विनः ॥ (१४।१)
lokatraye 'pi modante vimānasthā yaśasvinaḥ ||
अथाप्नुयुः पदं शाक्रम् इष्ट्वा क्रतुशतं विधेः ॥ (१५।१)
athāpnuyuḥ padaṃ śākram iṣṭvā kratuśataṃ vidheḥ ||
या गतिः शिवभक्तानां शाठ्येनापि महात्मनाम् ॥ (१६।१)
yā gatiḥ śivabhaktānāṃ śāṭhyenāpi mahātmanām ||
न सा यज्ञसहस्रेण प्राप्यते मुनिपुंगवेति ॥ (१७।१)
na sā yajñasahasreṇa prāpyate munipuṃgaveti ||
अपवर्गो ऽप्य् अस्मिन् दर्शने सर्वाण्य् आगमागोचरत्वात् परः तत्तदागमप्रणेतॄणां साञ्जनत्वेनासर्वज्ञत्वात् तदुपदिष्टाया मुक्तेर् मुक्त्याभासत्वात् ॥ (१८।१)
apavargo 'py asmin darśane sarvāṇy āgamāgocaratvāt paraḥ tattadāgamapraṇetṝṇāṃ sāñjanatvenāsarvajñatvāt tadupadiṣṭāyā mukter muktyābhāsatvāt ||
अन्यतन्त्रेषु ये मुक्ता धर्माधर्मक्षयान् नराः ॥ (१९।२)
anyatantreṣu ye muktā dharmādharmakṣayān narāḥ ||
ते ऽत्र रुद्राणवः प्रोक्ता गुणत्रयविवर्जिताः इति ॥ (२०।०)
te 'tra rudrāṇavaḥ proktā guṇatrayavivarjitāḥ iti ||
अथ किं तदन्यदर्शनानाम् अस्फुटत्वम् इत्य् आह ॥ (२१।०)
atha kiṃ tadanyadarśanānām asphuṭatvam ity āha ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.