सूत उवाच । (१।१)

पार्थिवस्य तु वक्ष्यामि भृत्यानां चैव लक्षणम् । (१।२)

सर्वाणि हि महीपालः सम्यङ्नित्यं परीक्षयेत् ॥ (१।३)

राज्यं पालयते नित्यं सत्यधर्मपरायणः । (२।१)

निर्जित्य परसैन्यानि क्षितं धर्मेण पालयेत् ॥ (२।२)

पुष्पात्पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् । (३।१)

मालाकार इवारण्ये न यथाङ्गारकारकः ॥ (३।२)

दोग्धारः क्षीरभुञ्जाना विकृतं तन्न भुञ्जते । (४।१)

परराष्ट्रं महीपालैर्भोक्तव्यं न च दूषयेत् ॥ (४।२)

नोधश् छिन्द्यात्तु यो धेन्वाः क्षारार्थो लभते पयः । (५।१)

एवं राष्ट्रं प्रयोगेण पीड्यमानं न वर्धते ॥ (५।२)

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पृथिवीम् अनुपालयेत् । (६।१)

पालकस्य भवेद्भूमिः कीर्तिरायुर्यशो बलम् ॥ (६।२)

अभ्यर्च्य विष्णुं धर्मात्मा गोब्राह्मणहिते रतः । (७।१)

प्रजाः पालयितुं शक्तः पार्थिवो विजितेन्द्रियः ॥ (७।२)

ऐश्वर्यमध्रुवं प्राप्य राजा धर्मे मतिं चरेत् । (८।१)

क्षणेन विभवो नश्येन्नात्मायत्तं धनादिकम् ॥ (८।२)

सत्यं मनोरमाः कामाः सत्यं रम्या विभूतयः । (९।१)

किन्तु वै वनितापाङ्गभङ्गिलोलं हि जीवितम् ॥ (९।२)

व्याघ्रीव तिष्ठति जरा परितर्जयन्ती रोगाश्च शत्रव इव प्रभवन्ति गात्रे । (१०।१)

आयुः परिस्रवति भिन्नघटादिवाम्भो लोको न चात्महितमाचरतीह कश्चित् ॥ (१०।२)

निःशङ्कं किं मनुष्याः कुरुत परहितं युक्तमग्रे हितं यन्मोदध्वं कामिनीभिर्मदनशरहता मन्दमन्दातिदृष्ट्या । (११।१)

मा पापं संकुरुध्वं द्विजहरिपरमाः संभजध्वं सदैव आयुर् निःशेषमेति स्खलति जलघटीभूतमृत्युच्छलेन ॥ (११।२)

मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्टवत् । (१२।१)

आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः ॥ (१२।२)

एतदर्थं हि विप्रेन्द्रा राज्यमिच्छन्ति भूभृतः । (१३।१)

यदेषां सर्वकार्येषु वचो न प्रतिहन्यते ॥ (१३।२)

एतदर्थं हि कुर्वन्ति राजानो धनसञ्चयम् । (१४।१)

रक्षयित्वा तु चात्मानं यद्धनं तद्द्विजातये ॥ (१४।२)

ओङ्कारशब्दो विप्राणां येन राष्ट्रं प्रवर्धते । (१५।१)

स राजा वर्धते योगाद्व्याधिभिश्च न बध्यते ॥ (१५।२)

असमर्थाश्च कुर्वन्ति मुनयो द्रव्यसञ्चयम् । (१६।१)

किं पुनस्तु महीपालः पुत्रवत्पालयन्प्रजाः ॥ (१६।२)

यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः । (१७।१)

यस्यार्थाः स पुमांल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ (१७।२)

त्यजन्ति मित्राणि धनैर्विहीनं पुत्राश्च दाराश्च सुहृज्जनाश्च । (१८।१)

ते चार्थवन्तं पुनराश्रयन्ति ह्यर्थो हि लोके पुरुषस्य बन्धुः ॥ (१८।२)

अन्धा हि राजा भवति यस्तु शास्त्रविवर्जितः । (१९।१)

अन्धः पश्यति चारेण शास्त्रहीनो न पश्यति ॥ (१९।२)

यस्य पुत्राश्च भृत्याश्च मन्त्रिणश्च पुरोहिताः । (२०।१)

इन्द्रियाणि प्रसुप्तानि तस्य राज्यं चिरं न हि ॥ (२०।२)

येनार्जितास्त्रयो ऽप्यो ऽप्येते पुत्रा भृत्याश्च बान्धवाः । (२१।१)

जिता तेन समं भूपैश्चतुरब्धिर्वसुन्धरा ॥ (२१।२)

लङ्घयेच्छास्त्रयुक्तानि हेतुयुक्तानि यानि च । (२२।१)

सहि नश्यति वै राजा इह लोके परत्र च ॥ (२२।२)

मनस्तापं न कुर्वीत आपदं प्राप्य पार्थिवः । (२३।१)

समबुद्धिः प्रसन्नात्मा प्रसन्नात्मा सुखदुःखे समो भवेत् ॥ (२३।२)

धीराः कष्टमनुप्राप्य न भवन्ति विषादिनः । (२४।१)

प्रविश्य वदनं राहोः किं नोदति पुनः शशी ॥ (२४।२)

धिग्धिक् शरीरसुखलालितमानवेषु मा खेदयेद्धनकृशं हि शरीरमेव । (२५।१)

सद्दारका ह्यधनपाण्डुसुताः श्रुता हि दुःखं विहाय पुनरेव सुखं प्रपन्नाः ॥ (२५।२)

गन्धर्वविद्यामालोक्य वाद्यं च गणिकागणान् । (२६।१)

धनुर्वेदार्थशास्त्राणि लोके रक्षेच्च भूपतिः ॥ (२६।२)

कारणेन विना भृत्ये यस्तु कुप्यति पार्थिवः । (२७।१)

स गृह्णाति विषोन्मादं कृष्णसर्पविसर्जितम् ॥ (२७।२)

चापलाद्वारयेद्दृष्टिं मिथ्यावाक्यं च वारयेत् । (२८।१)

मानवे श्रोत्रिये चैव भृत्यवर्गे सदैव हि ॥ (२८।२)

लीलां करोति यो राजा भृत्यस्वजनगर्वितः । (२९।१)

शासने सर्वदा क्षिप्रं रिपुभिः परिभूयते ॥ (२९।२)

हुङ्कारे भृकुटीं नैव सदा कुर्वीत पार्थिवः । (३०।१)

विना दोषेण यो भृत्यान् राजाधमण शास्ति च । (३०।२)

लीलासुखानि भोग्यानि त्यजेदिह महीपतिः ॥ (३०।३)

सुखप्रवृत्तैः साध्यन्तै शत्रवो विग्रहे स्थितैः ॥ (३१।१)

उद्योगः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः । (३२।१)

षड्विधो यस्य उत्साहस्तस्य देवो ऽपि शङ्कते ॥ (३२।२)

उद्योगेन कृते कार्ये सिद्धिर् यस्य न विद्यते । (३३।१)

दैवं तस्य प्रमाणं हि कर्तव्यं पौरुषं सदा ॥ (३३।२)

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे बृहदृ नीतिसारे एकादशोत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ (३४।१)