धन्वन्तरिर् उवाच । (१।१)

वातरक्तनिदानं ते वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु । (१।२)

विरुद्धाध्यशनक्रोधदिवास्वप्नप्रजागरैः ॥ (१।३)

प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् । (२।१)

स्थूलानां सुखिनां चापि कुप्यते वातशोणितम् ॥ (२।२)

अग्निघातादशुद्धेश्च नृणामसृजि दूषिते । (३।१)

वातलैः शीतलैर्वायुर्वृद्धः क्रुद्धो विमार्गगः ॥ (३।२)

तादृशैवासृजा रुद्धः प्राक्तदैव प्रदूषयेत् । (४।१)

तथा वातो गुदे पीडां बलासं वातशोणितम् ॥ (४।२)

संस्तभ्य जनयेत्पूर्वं पश्चात्सर्वत्र धावति । (५।१)

विशेषाद्वमनाद्यैश्च प्रलम्बस्तस्य लक्षणम् ॥ (५।२)

भविष्यतः कुष्ठसमं तथा साम्बुदसंज्ञकम् । (६।१)

जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसन्धिषु ॥ (६।२)

कण्डूस्फुरणनिस्तोदभेदगौरवसुप्तताः । (७।१)

भूत्वा भूत्वा प्रशाम्यन्ति मुहुराविर्भवन्ति च ॥ (७।२)

पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि । (८।१)

आखोरिव बिलं क्रुद्धः कृत्स्नं देहं विधावति ॥ (८।२)

त्वङ्मांसाश्रयमत्तानं तत्पूर्वं जायते ततः । (९।१)

कालान्तरेण गम्भीरं सर्वधातूनभिद्रवेत् ॥ (९।२)

कट्यादिसंयतस्थाने त्वक्ताम्रश्यावलोहिताः । (१०।१)

श्वयथुर्ग्रथितः पाकः स वायुश्चास्थिमज्जसु ॥ (१०।२)

छिन्दन्निव चरत्यन्तश् चकीकुर्वंश्च वेगवान् । (११।१)

करोति खञ्जं पङ्गुं वा शरीरं सर्वतश्चरन् ॥ (११।२)

वाताधिके ऽधिकं तत्र शूलस्फुरणभञ्जनम् । (१२।१)

शोथस्य रौक्ष्यं कृष्णत्वं श्यावता वृद्धिहानयः ॥ (१२।२)

धमन्यङ्गुलिसन्धीनां संकोचो ऽङ्गग्रहो ऽतिरुक् । (१३।१)

शीतद्वेषानुपशयौ स्तम्भवेपथुसुप्तयः ॥ (१३।२)

रक्ते शोथो ऽतिरुक् तोदस् ताम्राश् चिमिचिमायते । (१४।१)

स्निग्धरूक्षैः समं नैति कण्डुक्लेदसमन्वितः ॥ (१४।२)

पित्ते विदाहः संमोहः स्वादो मूर्छा मदस्तृषा । (१५।१)

स्पर्शासहत्वं रुग्रावः शोषः पाको भृशोष्मता ॥ (१५।२)

कफे स्तैमित्यगुरुता सुप्तिस्निग्धत्वशीतता । (१६।१)

कण्डूर्मन्दा च रुग्द्वन्द्वं सर्वलिङ्गं च संकरात् ॥ (१६।२)

एकदोषं च संसाध्यं याप्यं चैव द्विदोषजम् । (१७।१)

त्रिदोषजं त्यजेदाशु रक्तपित्तं सुदारुणम् ॥ (१७।२)

रक्तमङ्गे निहन्त्याशु शाखासन्धिषु मारुतः । (१८।१)

निवेश्यान्योन्यमावार्य वेदनाभिर्हरत्यसून् ॥ (१८।२)

वायौ पञ्चात्मके प्राणे रौक्ष्याच्चापल्यलङ्घनैः । (१९।१)

अत्याहाराभिघाताच्च वेगोदीरणचारणैः ॥ (१९।२)

कुपितश्चक्षुरादीनामुपघातं प्रकल्पयेत् । (२०।१)

पीनसो दाहतृट्कासश्वासादिश्चैव जायते ॥ (२०।२)

कण्ठरोधो मलभ्रंशछर्द्यरोचकपीनसान् । (२१।१)

कुर्याच्च गलगण्डादींस् तं जत्रुमूर्ध्वसंश्रयः ॥ (२१।२)

व्यानो ऽतिगमनस्नानक्रीडाविषयचेष्टितैः । (२२।१)

विरुद्धरूक्षभीहर्षविषादाद्यैश्च दूषितः ॥ (२२।२)

पुंस्त्वोत्साहबलभ्रंशशोकचित्तप्लवज्वरान् । (२३।१)

सर्वाकारादिनिस्तोदरोमहर्षं सुषुप्तताम् ॥ (२३।२)

कुष्ठं विसर्पमन्यच्च कुर्यात् सर्वाङ्गसादनम् । (२४।१)

समानो विषमाजीर्णशीतसंकीर्णभोजनैः ॥ (२४।२)

करोत्यकालशयनजागराद्यैश्च दूषितः । (२५।१)

शूलगुल्मग्रहण्यादीन्यकृत्कामाश्रयान्गदान् ॥ (२५।२)

अपानो रूक्षगुर्वन्नवेगाघातातिवाहनैः । (२६।१)

यानपानसमुत्थानचङ्क्रमैश्चातिसेवितैः ॥ (२६।२)

कुपितः कुरुते रोगान्कृत्स्नान् पक्वाशयाश्रयान् । (२७।१)

मूत्रशुक्रप्रदोषार्शोगुदभ्रंशादिकान्बहून् ॥ (२७।२)

सर्वाङ्गमाततं सामं तन्द्रास्तैमित्यगौरवैः । (२८।१)

स्निग्धत्वाद् बोधकालस्य शैत्यशोथाग्निहानयः ॥ (२८।२)

कण्डूरूक्षातिनाशेन तद्विधोपशमेन च । (२९।१)

मुक्तिं विद्यान्निरामं तं तन्द्रादीनां विपर्ययात् ॥ (२९।२)

वायोरावरणं वातो बहुभेदं प्रचक्षते । (३०।१)

पित्तलिङ्गावृते दाहस्तृष्णा शूलं भ्रमस्तमः ॥ (३०।२)

कटुकोष्णाम्ललवणैर् विदाहशीतकामता । (३१।१)

शैत्यगौरवशूलाग्निकट्वाज्यपयसो ऽधिकम् ॥ (३१।२)

लङ्घनायासरूक्षोष्णकामता च कफावृते । (३२।१)

कफावृते ऽङ्गमर्दः स्याद्धृल्लासो गुरुतारुचिः ॥ (३२।२)

रक्तवृते सदाहार्तिस् त्वङ्मांसाश्रयजा भृशम् । (३३।१)

भवेत्सरागः श्वयथुर्जायन्ते मण्डलानि च ॥ (३३।२)

शोथो मांसेन कठिनो हृल्लासपिटिकास्तथा । (३४।१)

हर्षः पिपीलिकानां च संचार इव जायते । (३४।२)

चललग्रनो मृदुः शीतः शोथो गात्रेषु रोचकः ॥ (३४।३)

आढ्यवात इव ज्ञेयः स कृच्छ्रो मेदसावृतः । (३५।१)

स्पर्श आच्छादितेत्युष्णशीतलश्च त्वनावृते । (३५।२)

मज्जावृते तु विषमं जृम्भणं परिवेष्टनम् ॥ (३५।३)

शूलं च पड्यिमानश्च पाणिभ्यां लभते सुखम् । (३६।१)

शुक्रावृते तु शोथे वै चातिवेगो न विद्यते ॥ (३६।२)

भुक्ते कुक्षौ रुजा जीर्णे निकृत्तिर् भवति ध्रुवम् । (३७।१)

मूत्राप्रवृत्तिराध्मानं बस्तेर्मूत्रावृते भवेत् ॥ (३७।२)

छिद्रावृते विबन्धो ऽथ स्वस्थानं परिकृन्तति । (३८।१)

पतत्याशु ज्वराक्रान्तो मूर्छां च लभते नरः ॥ (३८।२)

सकृत् पीडितमन्येन दुष्टं शुक्रं चिरात्सृजेत् । (३९।१)

सर्वधात्वावृते वायौ श्रोणिवङ्क्षणपृष्ठरुक् ॥ (३९।२)

विलोमे मारुते चैव हृदयं परिपीड्यते । (४०।१)

भ्रमो मूर्छा रुजा दाहः पित्तेन प्राण आवृते ॥ (४०।२)

रुजा तन्द्रा स्वरभ्रंशो दाहो व्याने तु सर्वशः । (४१।१)

क्रमो ऽङ्गचेष्टाभङ्गश्च सन्तापः सहवेदनः ॥ (४१।२)

समान ऊष्मोपहतिः सस्वेदोपरतिः सुतृट् । (४२।१)

दाहश्च स्यादपाने तु मले हारिद्रवर्णता ॥ (४२।२)

रजोवृद्धिस् तापनं च तथा चानाहमेहनम् । (४३।१)

श्लेष्मणा प्रावृते प्राणे नादः स्रोतोऽवरोधनम् ॥ (४३।२)

ष्ठीवनं चैव सस्वेदश्वासनिःश्वाससंग्रहः । (४४।१)

उदाने गुरुगात्रत्वमरुचिर्वाक्स्वरग्रहः ॥ (४४।२)

बलवर्णप्रणाशश्चापाने पर्वास्थिसंग्रहः । (४५।१)

गुरुताङ्गेषु सर्वेषु स्थूलत्वं चागतं भृशम् ॥ (४५।२)

समाने ऽतिक्रियाज्ञत्वम् अस्वेदो मन्दवह्निता । (४६।१)

अपाने सकलं मूत्रं शकृतः स्यात् प्रवर्तनम् ॥ (४६।२)

इति द्वाविंशतिविधं वातरक्तामयं विदुः । (४७।१)

प्राणादयस्तथान्यो ऽन्यं समाक्रान्ता यथाक्रमम् ॥ (४७।२)

सर्वे ऽपि विंशतिविधं विद्याद् आवरणं च यत् । (४८।१)

हृल्लासोच्छ्वाससंरोधः प्रतिश्यायः शिरोग्रहः ॥ (४८।२)

हृद्रोगो मुखशोषश्च प्राणेनापान आवृते । (४९।१)

उदानेनावृते प्राणे भवेद्धै बलसंक्षयः ॥ (४९।२)

विचारणेन विभजेत्सर्वमावरणं भिषक् । (५०।१)

स्थानान्यपेक्ष्य वातानां वृद्धिहानिं च कर्मणाम् ॥ (५०।२)

प्राणादीनां च पञ्चानां पित्तमावरणं मिथः । (५१।१)

पित्तादीनामावसतिर्मिश्राणां मिश्रितैश्च तैः ॥ (५१।२)

मिश्रैः पित्तादिभिस्तद्वन्मिश्राण्यपित्वनेकधा । (५२।१)

तांल्लक्षयेदवहितो यथास्वं लक्षणोदयात् ॥ (५२।२)

शनैः शनैश्चोपशयान्दृढानपि मुहुर्मुहुः । (५३।१)

विशेषाज्जीवितं प्राण उदानो बलमुच्यते । (५३।२)

स्यात्तयोः पीडनाद्धनिरायुषं च बलस्य च ॥ (५३।३)

आवृता वायवो ऽज्ञाता ज्ञाता वा स्थानविच्युताः । (५४।१)

प्रयत्नेनापि दुःसाध्या भवेयुर्वानुपद्रवाः ॥ (५४।२)

विद्रधिप्लीहहृद्रोगगुल्माग्निसदनादयः । (५५।१)

भवन्त्युपद्रवास्तेषाम् आवृतानाम् उपेक्षया ॥ (५५।२)

निदानं सुश्रुत मया आत्रेयोक्तं समीरितम् । (५६।१)

सर्वरोगविवेकाय नराद्यायुःप्रवृद्धये ॥ (५६।२)

एवं विज्ञाय रोगादींश्चिकित्सामथ वै चरेत् । (५७।१)

त्रिफला सर्वरोगघ्नी मध्वाज्यगुडसंयुता ॥ (५७।२)

सव्योषा त्रिफला वापि सर्वरोगप्रमर्दिनी । (५८।१)

शतावरीगुडूच्यग्निविडङ्गेन युताथवा ॥ (५८।२)

शतावरी गुडूच्यग्निः शुण्ठी मूषलिका बला । (५९।१)

पुनर्नवा च बृहती निर्गुण्डी निम्बपत्रकम् ॥ (५९।२)

भृङ्गराजश्चामलकं वासकस्तद्रसेन वा । (६०।१)

भाविता त्रिफला सप्तवारम् एकम् अथापि वा ॥ (६०।२)

पूर्वोक्तश्च यथालाभयुक्तैश्चूर्णं च मोदकः । (६१।१)

वटिका घृततैलं वा कषायः शोषरोगनुत् । (६१।२)

पलं पलार्धकं वापि कर्षं कर्षार्धमेव वा ॥ (६१।३)

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे वातरक्तनि सप्तषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥ (६२।१)