धन्वन्तरिरुवाच । (१।१)

प्रमेहाणां निदानं ते वक्ष्ये ऽहं शृणु सुश्रुत । (१।२)

प्रमेहा विंशतिस्तत्र श्लेष्मणो दश पित्ततः ॥ (१।३)

षट्चत्वारो ऽनिलात्ते च मेदोमूत्रकफावहाः । (२।१)

हारिद्रमेही कटुकं हरिद्रासन्निभं शकृत् ॥ (२।२)

विस्रं माञ्जिष्ठमेहे च मञ्जिष्ठा सलिलोपमम् । (३।१)

विस्रम् उष्णं सलवणं रक्ताभं रक्तमेहतः ॥ (३।२)

वसामेही वसामिश्रं वसाभं मूत्रयेन्मुहुः । (४।१)

मज्जाभं मज्जमिश्रं वा मज्जमेही मुहुर्मुहुः ॥ (४।२)

हस्ती मत्त इवाजस्रं मूत्रं वेगविवर्जितम् । (५।१)

सलसीकं विबद्धं च हस्तिमेही प्रमेहति ॥ (५।२)

मधुमेही मधुसमं जायते स किल द्विधा । (६।१)

क्रुद्धे धातुक्षयाद्वायौ दोषावृतपथे यदा ॥ (६।२)

आवृतो दोषलिङ्गानि सो ऽनिमित्तं प्रदर्शयेत् । (७।१)

क्षणात्क्षीणः क्षणात्पूर्णो भजते कृच्छ्रसाध्यताम् ॥ (७।२)

कालेनोपेक्षितः सर्वो ह्यायाति मधुमेहताम् । (८।१)

मधुरं यच्च मेहेषु प्रायो मध्विव मेहति ॥ (८।२)

सर्वे ते मधुमेहाख्या माधुर्याच्च तनोर्यतः । (९।१)

अविपाको ऽरुचिश्छर्दिर्निद्रा कासः सपीनसः ॥ (९।२)

उपद्रवाः प्रजायन्ते मेहानां कफजन्मनाम् । (१०।१)

बस्तिमेहनयोस्तोदोमुष्कावदरणं ज्वरः ॥ (१०।२)

दाहस्तृष्णाम्लिका मूर्छा विड्भेदः पित्तजन्मनाम् । (११।१)

वातजानामुदावर्तः कम्पहृद्ग्रहलोलताः ॥ (११।२)

शूलम् उन्निद्रता शोषः श्वासः कासं च जायते । (१२।१)

शराविका कच्छपिका ज्वालिनी विनतालजी ॥ (१२।२)

मसूरिका सर्षपिका पुत्रिणी सविदारिका । (१३।१)

विद्रधिश्चेति पिडिकाः प्रमेहोपेक्षया दश ॥ (१३।२)

अन्नस्य कफसंश्लेषात्प्रायस्तत्र प्रवर्तनम् । (१४।१)

स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुरुपिच्छिलशीतम् ॥ (१४।२)

नवं धान्यं सुरासूपमांसेक्षुगुडगोरसम् । (१५।१)

एकस्थानासनवति शयनं विनिवर्तनम् ॥ (१५।२)

बस्तिमाश्रित्य कुरुते प्रमेहाद्दूषितः कफः । (१६।१)

दूषयित्वा वपुः क्लेदं स्वेदमेदोवसामिषम् ॥ (१६।२)

पित्तं रक्तमतिक्षीणे कफादौ मूत्रसंश्रयम् । (१७।१)

धातुं बस्तिमुपानीय तत् क्षयेच्चैव मारुतः ॥ (१७।२)

साध्यासाध्यप्रतीत्याद्याः मेहास्तेनैव तद्भवाः । (१८।१)

समे समकृता दोषे परमत्वात्तथापि च ॥ (१८।२)

सामान्यलक्षणं तेषां प्रभूताविलमूत्रता । (१९।१)

दोषदूष्या विशेषे ऽपि तत्संयोगविशेषतः ॥ (१९।२)

मूत्रवर्णादिभेदेन भेदो मेहेषु कल्प्यते । (२०।१)

अच्छं बहुसितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम् ॥ (२०।२)

मेहत्युदकमेहेन किंचिद् आविलपिच्छिलम् । (२१।१)

इक्षो रसमिवात्यर्थं मधुरं चेक्षुमेहतः ॥ (२१।२)

सान्द्रीभवेत् पर्युषितं सान्द्रमेहेन मेहति । (२२।१)

सुरामेही सुरातुल्यमुपर्यच्छमधोघनम् ॥ (२२।२)

सहृष्टरोमा पिष्टेन पिष्टवद् बहुलं सितम् । (२३।१)

शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेही प्रमेहति ॥ (२३।२)

मूत्रयेत्सिकतामेही सिकतारूपिणो मलान् । (२४।१)

शीतमेही सुबहुशो मधुरं भृशशीतलम् ॥ (२४।२)

शनैः शनैः शनैर्मेही मन्दं मन्दं प्रमेहति । (२५।१)

लालातन्तुयुतं मूत्रं लालामेहेन पिच्छिलम् ॥ (२५।२)

गन्धवर्णरसस्पर्शैः क्षारेण क्षारतोयवत् । (२६।१)

नीलमेहेन नीलाभं कालमेही मसीनिभम् ॥ (२६।२)

सन्धिमर्मसु जायन्ते मांसलेषु च धामसु । (२७।१)

अन्तोन्नता मध्यनिम्ना अक्लेदसुरुजान्विता ॥ (२७।२)

शरावमानसंस्थाना पिडिका स्याच्छराविका । (२८।१)

सदाहा कूर्मसंस्थाना ज्ञेया कच्छपिका बुधैः ॥ (२८।२)

महती पिडिका नीला विनता नाम सा स्मृता । (२९।१)

दहति त्वचमुत्थाने ज्वालिनी कष्टदायिनी ॥ (२९।२)

रक्ता सिता स्फोटचिता दारुणा त्वलजी भवेत् । (३०।१)

मसूराकृतिसंस्थाना विज्ञेया तु मसूरिका ॥ (३०।२)

सर्षपोपमसंस्थाना जिह्वापाकमहारुजा । (३१।१)

पुत्रिणी महती चाल्पा सुसूक्ष्मा पिडिका स्मृता ॥ (३१।२)

विदारीकन्दवद्वृत्ता कठिना च विदारिका । (३२।१)

विद्रधेर्लक्षणैर्युक्ता ज्ञेया विद्रधिका तु सा ॥ (३२।२)

पुत्रिणी च विदारी च दुःसहा बहुमेदसः । (३३।१)

सद्यः पित्तोल्बणास्त्वन्याः सम्भवन्त्यल्पमेदसः ॥ (३३।२)

पिडिकास्ता भवेयुः स्याद्दोषोद्रेको यथायथम् । (३४।१)

प्रमेहेण विनाप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः ॥ (३४।२)

तावच्च नोपलक्ष्यन्ते यावद् वर्णं च वर्जितम् । (३५।१)

हारिद्रं रक्तवर्णं वा मेहप्राग्रूपवर्जितम् ॥ (३५।२)

यो मूत्रयेत तन् मेहं रक्तपित्तं तु तद्विदुः । (३६।१)

स्वेदो ऽङ्गगन्धः शिथिलत्वमङ्गे शय्याशनस्वप्नसुखाभिषङ्गः । (३६।२)

हृन्नेत्रजिह्वाश्रवणोपदाहा घनोग्रता केशनखाभिवृद्धिः ॥ (३६।३)

शीतप्रियत्वं गलतालुशोषो माधुर्यम् आस्ये करपाददाहः । (३७।१)

भविष्यतो मेहगणस्य रूपं मूत्रे ऽपि धावन्ति पिपीलिकाश्च ॥ (३७।२)

तृष्णा प्रमेहे मधुरं प्रपिच्छं मध्वामये स्याद् विविधो विकारः । (३८।१)

सम्पूरणाद्वा कफसम्भवः स्यात्क्षीणेषु दोषेष्वनिलात्मको वा ॥ (३८।२)

सम्पूर्णरूपाः कफपित्तमेहाः क्रमेण ये वै रतिसम्भवाश्च । (३९।१)

सक्रामते पित्तकृतास्तु याप्याः साध्यो ऽस्ति मेहो यदि नास्ति दिष्टम् ॥ (३९।२)

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे प्रमेहनिदानं नामैकोनषष्ट्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ (४०।१)