धन्वन्तरिरुवाच । (१।१)

अथार्शसां निदानं च व्याख्यास्यामि च सुश्रुत । (१।२)

सर्वदा प्राणिनां मांसे कीलकाः प्रभवन्ति ये ॥ (१।३)

अर्शांसि तस्मादुच्यन्ते गुदमार्गनिरोधनात् । (२।१)

दोषस्त्वङ्मांसमेदांसि संदूष्य विविधाकृतीन् ॥ (२।२)

मांसांकुरान् अपानादौ कुर्वन्त्यर्शांसि ताञ्जगुः । (३।१)

सहजन्मान्तरोत्थेन भेदो द्वेधा समासतः ॥ (३।२)

शुष्काग्रावाविभेदाश्च गुदस्थानानुसंश्रयाः । (४।१)

अर्धपञ्चाङ्गुलिस्तस्मिंस्तिस्रो ऽध्यर्धाङ्गुलिस्थिताः ॥ (४।२)

बाल्यप्रवाहिणी तासामन्त्रमध्ये विसर्जिनी । (५।१)

बाह्यासंवरणे तस्या गुदादौ बहिरङ्गुले ॥ (५।२)

सार्धाङ्गुलप्रमाणेन रोमाण्यत्र ततः परम् । (६।१)

तत्र हेतुः सहोत्थानां बाल्ये बीजोपतप्तता ॥ (६।२)

अर्शसां बीजसृष्टिस्तु मातापित्रपचारतः । (७।१)

देवतानां प्रकोपे हि संनिपातस्य चान्यतः ॥ (७।२)

असाध्या एवमाख्याताः सर्वे रोगाः कुलोद्भवाः । (८।१)

सहजानि विशेषेण रूक्षदुर्दर्शनानि तु ॥ (८।२)

अन्तर्मुखानि पाण्डूनि दारुणोपद्रवाणि च । (९।१)

योज्यानि च पृथग्दोषसंसर्गनिचयात् स्वतः ॥ (९।२)

शुष्काणि वातश्लेष्मभ्यामार्द्राणि त्वस्य पित्ततः । (१०।१)

दोषप्रकोपहेतुस्तु प्रागुक्ते वस्त्रसादिनि ॥ (१०।२)

अग्नौ मले ऽतिनिचिते पुनश्चायं व्यवायतः । (११।१)

पानसंक्षोभविषमकठिनक्षुद्रकाशनात् ॥ (११।२)

बस्तिनेत्रगलौष्ठोत्थतलभेदादिघट्टनात् । (१२।१)

भृशशीताम्बुसंस्पर्शप्रततातिप्रवाहणात् ॥ (१२।२)

गतमूत्रशकृद्वेगधारणात् तदुदीरणात् । (१३।१)

जुगुप्सातीसारमेव ग्रहणी सो ऽप्युपद्रवः ॥ (१३।२)

कर्षणाद् विषमादेश् च चेष्टाभ्यो योषितां पुनः । (१४।१)

आमगर्भप्रपतनाद्गर्भवृद्धिप्रपीडनात् ॥ (१४।२)

ईदृशैश्चापरैर्वायुरपानः कुपितो मले । (१५।१)

पायोर्वलीषु सद्रवृत्तिभास्वन्निःपूर्णमूर्तिषु ॥ (१५।२)

जायन्ते ऽर्शांसि तु तत्पूर्वं लक्षणं वह्निमन्दता । (१६।१)

विष्टम्भः सास्थिसदनं पिण्डिकोद्वेष्टनं भ्रमः ॥ (१६।२)

सान्द्रोत्थो नेत्रयोः शोथः शकृद्भवेदो ऽथवा ग्रहः । (१७।१)

मारुतः पुरतो मूढः प्रायो नाभेरधश्चरन् ॥ (१७।२)

सरक्तः परिकृन्तंश्च कृच्छ्राद् आकुञ्चति श्वसन् । (१८।१)

अन्त्रकूजनमाटोपः क्षारितोद्गारभूरिता ॥ (१८।२)

प्रभूतमूत्रमल्पा विडश्रद्धा धूम्रकोष्ठकः । (१९।१)

शिरःपृष्ठोरसां शूलमालस्यं भिन्नवर्चसम् ॥ (१९।२)

इन्द्रियार्थेषु लौल्यं च क्रोधो दुःखोपचारतः । (२०।१)

आशङ्का ग्रहणी शोथः पाण्डुगुल्मोदरेषु च ॥ (२०।२)

एतान्येव विवर्धन्ते जातेष्वहतनामसु । (२१।१)

निवर्तमानो मानो हि तैरधोमार्गरोधतः ॥ (२१।२)

क्षोभयेदनिलानन्यान् सर्वेन्द्रियशरीरगान् । (२२।१)

तथा मूत्रशकृत्पित्तकफान्वायुश्च शोषयन् ॥ (२२।२)

मुष्णात्यग्निं ततः सर्वे भवन्ति प्रायशो ऽर्शसः । (२३।१)

कृशो भृशं हतोत्साहो दीनः क्षामो ऽथ निष्प्रभः ॥ (२३।२)

असारो विगतच्छायो जन्तुदग्ध इव द्रुमः । (२४।१)

कृच्छ्रैरुग्रद्रवैर्ग्रस्तो यक्ष्मोक्तैर्मर्मपीडनैः ॥ (२४।२)

तथा काशपिपासास्यवैरस्यश्वासपीनसैः । (२५।१)

क्लमाङ्गभङ्गवमथुक्षवथुश्वयथुज्वरैः ॥ (२५।२)

क्लैब्यबाधिर्यस्तैमित्यशर्करापरिपीडितः । (२६।१)

क्षामो भिन्नस्वरो ध्यायन्मुहुः ष्ठीवन्नरोचकी ॥ (२६।२)

सर्वपर्वास्थिहृन्नाभीपायुवङ्क्षणशूलवान् । (२७।१)

गुदेन स्रवता पित्तं बलाकोदरसन्निभम् ॥ (२७।२)

विशुष्कं चैव मुक्ताग्रं पक्वामं चान्तरान्तरम् । (२८।१)

पाण्डुपित्तं हरिद्राक्तं पिच्छिलं चोपवेश्यते ॥ (२८।२)

गुदाङ्कुरा बह्वनिलाः शुष्काश् चिमचिमान्विताः । (२९।१)

पीनाङ्गारारुणाः स्तब्धा विषमाः परुषाकराः ॥ (२९।२)

मिथो विसदृशवक्रास् तीक्ष्णा विस्फुटिताननाः । (३०।१)

शिम्बीखर्जूरकर्कन्धूकार्पासफलसन्निभाः ॥ (३०।२)

केचित्कदम्बपुष्पाभाः केचित्सिद्धार्थकोपमाः । (३१।१)

शिरःपार्श्वांसजङ्घोरुवङ्क्षणाद्यधिकव्यथाः ॥ (३१।२)

क्षवथूद्गारविष्टम्भहृद्ग्रहारोचकप्रदाः । (३२।१)

कासश्वासाग्निवैषम्यकर्णनादभ्रमावहाः ॥ (३२।२)

तैरार्तो ग्रथितं स्तोकं सशब्दं सप्रवाहिकम् । (३३।१)

रुक्फेनपिच्छानुगतं विबद्धमुपवेश्यते ॥ (३३।२)

कृष्णत्वग्बद्धविण्मूत्रनेत्रवक्त्रश्च जायते । (३४।१)

गुल्मप्लीहोदराष्ठीलासंभवस्तस्य चैव हि ॥ (३४।२)

पित्तोत्तरा नीलमुखा रक्तपीतासितप्रभाः । (३५।१)

तन्वग्रस्राविणो विस्रास् तनवो मृदवः श्लथाः ॥ (३५।२)

शुकजिह्वा यकृत्खण्डजलौकावक्त्रसन्निभाः । (३६।१)

दाहशोकज्वरस्वेदतृण्मूर्छारुचिमोहदाः ॥ (३६।२)

सोष्माणो द्रवनीलोष्णपीतरक्तामवर्चसः । (३७।१)

यवमध्या हरित्पीतहारिद्रत्वङ्नखादयः ॥ (३७।२)

श्लेष्मोल्बणा महामूला घना मन्दरुजः सिताः । (३८।१)

उत्सन्नोपचितस्निग्धस्तब्धवृत्तगुरुस्थिराः ॥ (३८।२)

पिच्छिलाः स्तिमिताः श्लक्ष्णाः कण्ड्वाढ्याः स्पर्शनप्रियाः । (३९।१)

करीरपनसास्थ्याभास्तथा गोस्तनसन्निभाः ॥ (३९।२)

वङ्क्षणानाहिनः पायुबस्तिनाभिविकर्तनाः । (४०।१)

सकासश्वासहृल्लासप्रसेकारुचिपीनसाः ॥ (४०।२)

महकृच्छ्रशिरोजाड्यशिशिरक्षारकारिणः । (४१।१)

क्लैब्याग्निमार्दवच्छर्द्यतीसारादिविकारदाः ॥ (४१।२)

वसाभसकफप्राज्यपुरीषासृक्प्रवाहिकाः । (४२।१)

न स्रवन्ति न भिद्यन्ते पाण्डुस्निग्धत्वगादयः ॥ (४२।२)

संसृष्टलिङ्गात् संसर्गनिचयात्सर्वलक्षणाः । (४३।१)

रक्तोल्बणा गुदे कीलाः पीताकृतिसमन्विताः ॥ (४३।२)

वटप्ररोहसदृशाः गुञ्जाविद्रुमसन्निभाः । (४४।१)

ते ऽत्यर्थं दुष्टमुष्णं च गाढविष्टम्भपीडिताः ॥ (४४।२)

स्रवन्ति सहसा रक्तं तस्य चातिप्रवृत्तितः । (४५।१)

केकाभः पीड्यते दुःखैः शोणितक्षयसम्भवैः ॥ (४५।२)

हीनवर्णबलोत्साहो हतौजाः कलुषेन्द्रियः । (४६।१)

मुद्गकोद्रवजंबीरकरीरचणकादिभिः ॥ (४६।२)

रूक्षैः संग्राहिभिर्वायुर्विट्स्थाने कुपितो बली । (४७।१)

अधोवहानि स्रोतांसि संरुध्याधः प्रशोषयन् ॥ (४७।२)

पुरीषं वातविण्मूत्रसंगं कुर्वीत दारुणम् । (४८।१)

तेन तीव्रा रुजा कोष्ठपृष्ठहृत्पार्श्वगा भवेत् ॥ (४८।२)

आध्मानमुदरे विष्ठा हृल्लासपरिकर्तने । (४९।१)

बस्तौ च सुतरां शूलो गण्डश्वयथुसंभवः ॥ (४९।२)

पवनस्योर्ध्वगामित्वात् ततश्छर्द्यरुचिज्वराः । (५०।१)

हृद्रोगग्रहणीदोषमूत्रसंगप्रवाहिकाः ॥ (५०।२)

बाधिर्यातिशिरःश्वासशिरोरुक्काशपीनसाः । (५१।१)

मनोविकारस्तृट्श्वासपित्तगुल्मोदरादयः ॥ (५१।२)

एते च वातजा रोगा जायन्ते भृशदारुणाः । (५२।१)

दुर्नामामृत्यूदावर्तपरमो ऽयमुपद्रवः ॥ (५२।२)

वाताभिभूतकोष्ठानां तैर्विनापि विजायते । (५३।१)

सहजानि तु दोषाणि यानि चाभ्यन्तरे वलौ ॥ (५३।२)

स्थितानि तान्यसाध्यानि याप्यन्ते ऽग्निबलादिभिः । (५४।१)

द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वलौ यान्याश्रितानि च ॥ (५४।२)

कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च । (५५।१)

बाह्यायां तु वलौ जातान्येकदोषोल्बणानि च ॥ (५५।२)

अर्शांसि सुखसाध्यानि न चिरोत्पत्तिकानि च । (५६।१)

मेढ्रादिष्वपि वक्ष्यन्ते यथास्वं नाभिजानि तु ॥ (५६।२)

गण्डूपदस्य रूपाणि पिच्छिलानि मृदूनि च । (५७।१)

व्यानो गृहीत्वा श्लेष्माणं करोत्यर्शस्त्वचो बहिः ॥ (५७।२)

कीलोपमं स्थिरखरं चर्मकीलं च तद्विदुः । (५८।१)

वातेन तोदः पारुष्यं पित्तादसितवक्त्रता ॥ (५८।२)

श्लेष्मणः स्निग्धता तस्य ग्रथितत्वं सवर्णता । (५९।१)

अर्शसां प्रशमे यत्नमाशु कुर्वीत बुद्धिमान् । (५९।२)

तान्याशु हि गदन्धाय्य कुर्युर्बद्धगुदोदरम् ॥ (५९।३)

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे ऽर्शोनिदाना नाम षट्पञ्चाशदुत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ (६०।१)