इति प्रतिष्ठाप्रकरणं समाप्तम् । (१।१)

ब्रह्मोवाच । (१।२)

सर्गादिकृद्धरिश्चैव पूज्यः स्वायम्भुवादिभिः । (१।३)

विप्राद्यैः स्वेन धर्मेण तद्धर्मं व्यास वै शृणु ॥ (१।४)

यजनं याजनं दानं ब्राह्मणस्य प्रतिग्रहः । (२।१)

अध्यापनं चाध्ययनं षट् कर्माणि द्विजोत्तमे ॥ (२।२)

दानमध्ययनं यज्ञो धर्मः क्षत्त्रियवैश्ययोः । (३।१)

दण्डस्तस्य कृषिर्वैश्यस्य शस्यते ॥ (३।२)

शुश्रूषैव द्विजातीनां शूद्राणां धर्मसाधनम् । (४।१)

कारुकर्म तथाजीवः पाकयज्ञो ऽपि धर्मतः ॥ (४।२)

भिक्षाचर्याथ शुश्रूषा गुरोः स्वाध्याय एव च । (५।१)

सन्ध्याकर्माग्निकार्यं च धर्मो ऽयं ब्रह्मचारिणः ॥ (५।२)

सर्वेषामाश्रमाणां च द्वैविध्यं तु चतुर्विधम् । (६।१)

ब्रह्मचार्युपकुर्वाणो नैष्ठिको ब्रह्मतत्परः ॥ (६।२)

यो ऽधीत्य विधिवद्वेदान् गृहस्थाश्रममाव्रजेत् । (७।१)

उपकुर्वाणको ज्ञेयो नैष्ठिको मरणान्तिकः ॥ (७।२)

अग्नयो ऽतिथिशुश्रूषा यज्ञो दानं सुरार्चनम् । (८।१)

गृहस्थस्य समासेन धर्मो ऽयं द्विजसत्तम ॥ (८।२)

उदासीनः साधकश्च गृहस्थो द्विविधो भवेत् । (९।१)

कुटुम्बभरणे युक्तः साधको ऽसौ गृही भवेत् ॥ (९।२)

ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य त्यक्त्वा भार्याधनादिकम् । (१०।१)

एकाकी यस्तु विचरेदुदासीनः स मौक्षिकः ॥ (१०।२)

भूमौ मूलफलाशित्वं स्वाध्यायस्तप एव च । (११।१)

संविभागो यथान्यायं धर्मो ऽयं वनवासिनः ॥ (११।२)

तपस्तप्यति यो ऽरण्ये यजेद्देवाञ्जुहोति च । (१२।१)

स्वाध्याये चैव निरतो वनस्थस्तापसोत्तमः ॥ (१२।२)

तपसा कर्शितो ऽत्यर्थं यस्तु ध्यानपरो भवेत् । (१३।१)

संन्यासी स हि विज्ञेयो वानप्रस्थाश्रमे स्थितः ॥ (१३।२)

योगाभ्यासरतो नित्यमारुरुक्षुर्जितेन्द्रियः । (१४।१)

ज्ञानाय वर्तते भिक्षुः प्रोच्यते पारमेष्ठिकः ॥ (१४।२)

यस्त्वात्मरतिरेव स्यान्नित्यतृप्तो महामुनिः । (१५।१)

सम्यक् च दमसम्पन्नः स योगी भिक्षुरुच्यते ॥ (१५।२)

भैक्ष्यं श्रुतं च मौनित्वं तपो ध्यानं विशेषतः । (१६।१)

सम्यक् च ज्ञानवैराग्यं धर्मो ऽयं भिक्षुके मतः ॥ (१६।२)

ज्ञानसंन्यासिनः केचिद्वेदसंन्यासिनो ऽपरे । (१७।१)

कर्मसंन्यासिनः केचित्त्रिविधः पारमेष्ठिकः ॥ (१७।२)

योगी च त्रिविधो ज्ञेयो भौतिकः क्षत्र एवच । (१८।१)

तृतीयो ऽन्त्याश्रमी प्रोक्तो योगमूर्तिं समास्थितः ॥ (१८।२)

प्रथमा भावना पूर्वे मोक्षे त्वक्षरभावना । (१९।१)

तृतीये चान्तिमा प्रोक्ता भावना पारमेश्वरी ॥ (१९।२)

धर्मात्संजायते मोक्षो ह्यर्थात्कामो ऽभिजायते । (२०।१)

प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च द्विविधं कर्म वैदिकम् ॥ (२०।२)

ज्ञानं पूर्वं निवृत्तं स्यात्प्रवृत्तं चाग्निदेवकृत् । (२१।१)

क्षमा दमो दया दानमलोभाभ्यास एव च ॥ (२१।२)

आर्जवं चानसूया च तीर्थानुसरणं तथा । (२२।१)

सत्यं संतोष आस्तिक्यं तथा चेन्द्रियनिग्रहः ॥ (२२।२)

देवताभ्यर्चनं पूजा ब्राह्मणानां विशेषतः । (२३।१)

अहिंसा प्रियवादित्वम् अपैशुन्यम् अरूक्षता ॥ (२३।२)

एते आश्रमिका धर्माश् चतुर्वर्ण्यं ब्रवीम्यतः । (२४।१)

प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् ॥ (२४।२)

स्थानमैन्द्रं क्षत्त्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम् । (२५।१)

वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्मम् अनुवर्तताम् ॥ (२५।२)

गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचारे च वर्तताम् । (२६।१)

अष्टाशीतिसहस्राणाम् ऋषीणाम् ऊर्ध्वरेतसाम् ॥ (२६।२)

स्मृतं तेषां तु यत्स्थानं तदेव वनवासिनाम् । (२७।१)

सप्तर्षीणां तु यत्स्थानं स्थानं तद्वै वनौकसाम् ॥ (२७।२)

यतीनां यतचित्तानां न्यासिनामूर्ध्वरेतसाम् । (२८।१)

आनन्दं ब्रह्म तत्स्थानं यस्मान्नावर्तते मुनिः ॥ (२८।२)

योगिनाममृतस्थानं व्योमाख्यं परमाक्षरम् । (२९।१)

आनन्दमैश्वरं यस्मान्मुक्तो नावर्तते नरः ॥ (२९।२)

मुक्तिर् अष्टाङ्गविज्ञानात् संक्षेपात्तद्वदे शृणु । (३०।१)

यमाः पञ्च त्वहिंसाद्या अहिंसा प्राण्यहिंसनम् ॥ (३०।२)

सत्यं भूतहितं वाक्यमस्तेयं स्वाग्रहं परम् । (३१।१)

अमैथुनं ब्रह्मचर्यं सर्वत्यागो ऽपरिग्रहः ॥ (३१।२)

नियमाः पञ्च सत्याद्या ब्राह्मम् आभ्यन्तरं द्विधा । (३२।१)

शौचं तुष्टिश्च सन्तोषस् तपश् चेन्द्रियनिग्रहः ॥ (३२।२)

स्वाध्यायः स्यान्मन्त्रजापः प्रणिधानं हरेर्यजिः । (३३।१)

आसनं पद्मकाद्युक्तं प्राणायामो मरुज्जयः ॥ (३३।२)

मन्त्रध्यानतो गर्भो विपरीतो ह्यगर्भकः । (३४।१)

एवं द्विधा त्रिधाप्युक्तं पुरणात् पूरकः स च ॥ (३४।२)

कुम्भको निश्चलत्वाच्च रेचनाद् रेचकस्त्रिधा । (३५।१)

लघुर्द्वादशमात्रः स्याच्चतुर्विंशतिकः परः ॥ (३५।२)

षट्त्रिंशन्मात्रिकः श्रेष्ठः प्रत्याहारश्च रोधनम् । (३६।१)

ब्रह्मात्मचिन्ता ध्यानं स्याद्धारणा मनसो धृतिः ॥ (३६।२)

अहं ब्रह्मेत्यवस्थानं समाधिर्ब्रह्मणः स्थितिः । (३७।१)

अहमात्मा परं ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तकम् ॥ (३७।२)

ब्रह्म विज्ञानमानन्दः स तत्त्वमसि केवलम् । (३८।१)

अहं ब्रह्मास्म्यहं ब्रह्म अशरीरम् अनिन्द्रियम् ॥ (३८।२)

अहं मनोबुद्धिमहदहङ्कारादिवर्जितम् । (३९।१)

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादियुक्तज्योतिस्तदीयकम् ॥ (३९।२)

नित्यं शुद्धं बुद्धमुक्तं सत्यमानन्दमद्वयम् । (४०।१)

यो ऽसावादित्यपुरुषः सो ऽसावहमखण्डितम् । (४०।२)

इति ध्यायन्विमुच्येत् ब्राह्मणो भवबन्धनात् ॥ (४०।३)

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे वर्णाश्रमधर्मनिरूपणं नामैकोनपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ॥ (४१।१)