सूत उवाच । (१।१)

गुणवन्तं नियुञ्जीत गुणहीनं विवर्जयेत् । (१।२)

पण्डितस्य गुणाः सर्वे मूर्खे दोषाश्च केवलाः ॥ (१।३)

सद्भिरासीत सततं सद्भिः कुर्वीत संगतिम् । (२।१)

सद्भिर्विवादं मैत्रीं च नासद्भिः किंचिद् आचरेत् ॥ (२।२)

पण्डितैश्च विर्नातैश्च धर्मशैः सत्यवादिभिः । (३।१)

बन्धस्थो ऽपि तिष्ठेच्च न तु राज्ये खलैः सह ॥ (३।२)

सावशेषाणि कार्याणि कुवत्रर्थे युज्यते । (४।१)

तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत् ॥ (४।२)

मधुहेव दुहेत् सारं कुसुमं च न घातयेत् । (५।१)

वत्सापेक्षी दुहेत् क्षीरं भूमिं गां चैव पार्थिवः ॥ (५।२)

यथाक्रमेण पुष्पेभ्यश्चिनुते मधु षट्पदः । (६।१)

तथा वित्तम् उपादाय राजा कुर्वीत सञ्चयम् ॥ (६।२)

वल्मीकं मधुजालं च शुक्लण्क्षे तु चन्द्रमाः । (७।१)

राजद्रव्यं च भैक्ष्यं च स्तोकं स्तोकं प्रवर्धते ॥ (७।२)

अर्जितस्य क्षयं दृष्टा सम्प्रदत्तस्य सञ्चयम् । (८।१)

अवन्ध्यं दिवसं कुर्याद् दानाध्ययनकर्मसु ॥ (८।२)

वने ऽपि दोषाः प्रभवन्ति रागिणां गृहे ऽपि पञ्चेन्द्रियनिग्रहस्तपः । (९।१)

अकुत्सिते कर्मणि यः प्रवर्तते निवृत्तरागस्य गृहं तपोवनम् ॥ (९।२)

सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते । (१०।१)

मृजया रक्ष्यते पात्रं कुलं शलिन रक्ष्यते ॥ (१०।२)

वरं विन्ध्याटव्यां निवसनमभुक्तस्य मरणं वरं सर्पाकीर्णे शयनमथ कूपे निपतनम् । (११।१)

वरं भ्रान्तावर्ते सभयजलमध्ये प्रविशनं न तु स्वीये पक्षे हि धनम् अणु देहीति कथनम् ॥ (११।२)

भाग्यक्षयेषु क्षीयन्ते नोपभोगेन सम्पदः । (१२।१)

पूर्वार्जिते हि सुकृते न नश्यन्ति कदाचन ॥ (१२।२)

विप्राणां भूषणं विद्या पृथिव्या भूषणं नृपः । (१३।१)

नभसो भूषणं चन्द्रः शीलं सर्वस्य भूषणम् ॥ (१३।२)

एते ते चन्द्रतुल्याः क्षितिपतितनया भीमसेनार्जुनाद्याः शूराः सत्यप्रतिज्ञा दिनकरवपुषः केशवेनोपगूढाः । (१४।१)

ते वै दुष्टग्रहस्थाः कृपणवशगता भैक्ष्यचर्यां प्रयाताः को वा कस्मिन्समर्थो भवति विधिवशाद् भ्रामयेत् कर्मरेखा ॥ (१४।२)

ब्रह्मा येन कुलालवन्नियमितो ब्रह्माण्डभाण्डोदरे विष्णुर्येन दशावतारगहने क्षिप्तो महासङ्कटे । (१५।१)

रुद्रो येन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं कारितः सूर्यो भ्राम्यति नित्यमेव गगने तस्मै नमः कर्णणे ॥ (१५।२)

दाता बलिर् याचको मुरारिर्दानं मही विप्रमुखस्य मध्ये । (१६।१)

दत्त्वा फलं बन्धनमेव लब्धं नमो ऽस्तु ते दैव यथेष्टकारिणे ॥ (१६।२)

माता यदि भवेल्लक्ष्मीः पिता साक्षाज्जनार्दनः । (१७।१)

कुबुद्धौ प्रतिपत्तिश् चेत् तस्मिन् दण्डः पतेत्सदा ॥ (१७।२)

येन येन यथा यद्वत्पुरा कर्म सुनिश्चितम् । (१८।१)

तत्तदेवान्तरा भुङ्क्ते स्वयमाहितमात्मना ॥ (१८।२)

आत्मना विहितं दुःखमात्मना विहितं सुखम् । (१९।१)

गर्भशय्यामुपादाय भुङ्क्ते वै पौर्वदैहिकम् ॥ (१९।२)

न चान्तरिक्षे न समुद्रमध्ये न पर्वतानां विवरप्रवेशे । (२०।१)

न मातृमूर्ध्नि प्रधृतस् तथाङ्के त्यक्तुं क्षमः कर्म कृतं नरो हि ॥ (२०।२)

दुगस्त्रिकूटः परिखा समुद्रो रक्षांसि योधाः परमा च वृत्तिः । (२१।१)

शास्त्रं च वै तूशनसा प्रदिष्टं स रावणः कालवशाद्विनष्टः ॥ (२१।२)

यस्मिन्वयसि यत्काले यद्दिवा यच्च वा निशि । (२२।१)

यन्मुहूर्ते क्षणे वापि तत्तथा न तदन्यथा ॥ (२२।२)

गच्छन्ति चान्तरिक्षे वा प्रविशन्ति महीतले । (२३।१)

धारयन्ति दिशः सर्वा नादत्तमुपलभ्यते ॥ (२३।२)

पुराधीता च या विद्या पुरा दत्तं च यद्धनम् । (२४।१)

पुरा कृतानि कर्माणि ह्यग्रे धावन्ति धावतः ॥ (२४।२)

कर्माण्यत्र प्रधानानि सम्यगृक्षे शुभग्रहे । (२५।१)

वसिष्ठकृतलग्नापि जानकी दुःखभाजनम् ॥ (२५।२)

स्थूलजङ्घो यदा रामः शब्दगामी च लक्ष्मणः । (२६।१)

घनकेशी यदा सीता त्रयस्ते दुःखभाजनम् ॥ (२६।२)

न पितुः कर्मणा पुत्रः पिता वा पुत्रकर्मणा । (२७।१)

स्वयं कृतेन गच्छन्ति स्वयं बद्धाः स्वकर्मणा ॥ (२७।२)

कर्मजन्यशरीरेषु रोगाः शरीरमानसाः । (२८।१)

शरा इव पतन्तीह विमुक्ता दृढधन्विभिः ॥ (२८।२)

अन्यथा शास्त्रगर्भिण्या धिया धीरो ऽर्थमीहते । (२९।१)

स्वामिवत्प्राक्कृतं कर्म विदधाति तदन्यथा ॥ (२९।२)

बालो युवा च वृद्धश्च यः करोति शुभाशुभम् । (३०।१)

तस्यान्तस्याम् अवस्थायां भुङ्क्ते जन्मनि जन्मनि ॥ (३०।२)

अनीक्षमाणो ऽपि नरो विदेशस्थो ऽपि मानवः । (३१।१)

स्वकर्मपातवातेन नीयते यत्र तत्फलम् ॥ (३१।२)

प्राप्तव्यमर्थं लभते मनुष्यो देवो ऽपि तं वारयितुं न शक्तः । (३२।१)

अतो न शोचामि न विस्मयो मे ललाटलेखा न पुनः प्रयाति यदस्मदीयं न तु तत् परेषाम् ॥ (३२।२)

सर्पः कूपे गजः स्कन्धे बिल आखुश्च धावति । (३३।१)

नरः शीघ्रतरादेव कर्मणः कः पलायते ॥ (३३।२)

नाल्पा भवति सद्विद्या दीयमानापि वर्धते । (३४।१)

कूपस्थमिव पानीयं भवत्येव बहूदकम् ॥ (३४।२)

ये ऽर्था धर्मेण ते सत्या ये ऽधर्मेण गताः श्रियः । (३५।१)

धर्मार्थश् च महांल्लोके तत्स्मृत्वा ह्यर्थकारणात् ॥ (३५।२)

अन्नार्थो यानि दुःखानि करोति कृपणो जनः । (३६।१)

तान्येव यदि धर्मार्थो न भूयः क्लेशभाजनम् ॥ (३६।२)

सर्वेषामेव शौचानामन्नशौचं विशिष्यते । (३७।१)

यो ऽन्नार्थैः शुचिः शौचान्न मृदा वारिणा शुचिः ॥ (३७।२)

सत्यं शौचं मनः शौचं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । (३८।१)

सर्वभूते दया शौचं जलशौचं च पञ्चमम् ॥ (३८।२)

यस्य सत्यं च शौचं च तस्य स्वर्गो न दुर्लभः । (३९।१)

सत्यं हि वचनं यस्य सो ऽश्वमेधाद्विशिष्यते ॥ (३९।२)

मृत्तिकानां सहस्रेण चोदकानां शतेन हि । (४०।१)

न शुध्यति दुराचारो भावोपहतचेतनः ॥ (४०।२)

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । (४१।१)

विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते ॥ (४१।२)

न प्रहृष्यति संमानैर्नावमानैः प्रकुप्यति । (४२।१)

न क्रुद्धः परुषं ब्रूयादेतत्साधोस्तु लक्षणम् ॥ (४२।२)

दरिद्रस्य मनुष्यस्य प्राज्ञस्य मधुरस्य च । (४३।१)

काले श्रुत्वा हितं वाक्यं न कश्चित्परितुष्यति ॥ (४३।२)

न मन्त्रबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण च । (४४।१)

अलभ्यं लभ्यते मर्त्यैस्तत्र का परिवेदना ॥ (४४।२)

अयाचितो मया लब्धः पुनर्मत्प्रेषणाद्गतः । (४५।१)

यत्रागतस्तत्र गतस्तत्र का परिवेदना ॥ (४५।२)

एकवृक्षे सदा रात्रौ नानापक्षिसमागमः । (४६।१)

प्रभाते ऽन्यदिशो यान्ति का तत्र परिवेदना ॥ (४६।२)

एकसार्थप्रयाताना सर्वेषां तत्र गामिनाम् । (४७।१)

यस्त्वेकस्त्वरितो याति का तत्र परिवेदना ॥ (४७।२)

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि शौनक । (४८।१)

अव्यक्तनिदनान्येनव का तत्र परिवेदना ॥ (४८।२)

नाप्राप्तकालो म्रियते विद्धः शरशतैरपि । (४९।१)

कुशाग्रेण तु संस्पृष्टं प्राप्तकालो न जीवति ॥ (४९।२)

लब्धव्यान्येव लभते गन्तव्यान्येव गच्छति । (५०।१)

प्राप्तव्यान्येव प्राप्नोति दुःखानि च सुखानि च ॥ (५०।२)

तत्तत्प्राप्नोति पुरुषः किं प्रलापैः करिष्यति । (५१।१)

आचोद्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च । (५१।२)

स्वकालं नातिवर्तन्ते तथा कर्म पुराकृतम् ॥ (५१।३)

शीलं कुलं नैव न चैव विद्या ज्ञानं गुणा नैव न बीजशुद्धिः । (५२।१)

भाग्यानि पूर्वं तपसार्जितानि काले फलन्त्यस्य यथैव वृक्षाः ॥ (५२।२)

तत्र मृत्युर्यत्र हन्ता तत्र श्रीर्यत्र सम्पदः । (५३।१)

तत्र तत्र स्वयं याति प्रेर्यमाणः स्वकर्मभिः ॥ (५३।२)

भूतपूर्वं कृतं कर्म कर्तारमनुतिष्ठति । (५४।१)

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दन्ति मातरम् ॥ (५४।२)

एवं पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुतिष्ठति । (५५।१)

सुकृतं भुङ्क्ष्व चात्मीयं मूढ किं परितप्यसे ॥ (५५।२)

यथा पूर्वकृतं कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् । (५६।१)

तथा जन्मान्तरे तद्वै कर्तारम् अनुगच्छति ॥ (५६।२)

नीचः सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यति । (५७।१)

आत्मनो बलिवमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यति ॥ (५७।२)

रागद्वेषादियुक्तानां न सुखं कुत्रचिद् द्विज । (५८।१)

विचार्य खलु पश्यामि तत्सुखं यत्र निर्वृतिः ॥ (५८।२)

यत्र स्नेहो भयं तत्र स्नेहो दुःखस्य भाजनम् । (५९।१)

स्नेहमूलानि दुःखानि तस्मिंस्त्यक्ते महत्सुखम् ॥ (५९।२)

शरीरमेवायतनं दुःखस्य च सुखस्य च । (६०।१)

जीवितं च शरीरं च जात्यैव सह जायते ॥ (६०।२)

सर्वं परवशं दुःखं सर्वम् आत्मवशं सुखम् । (६१।१)

एतद्विद्यात्समासेन लक्षणं सुखदुःखयोः ॥ (६१।२)

सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् । (६२।१)

सुखं दुःखं मनुष्याणां चक्रवत्परिवर्तते ॥ (६२।२)

यद्गतं तदतिक्रान्तं यदि स्यात्तच्च दूरतः । (६३।१)

वर्तमानेन वर्तेत न स शोकेन बाध्यते ॥ (६३।२)

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे बृहदृ नीतिसारे त्रयोदशोत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ (६४।१)