सूत उवाच । (१।१)

प्रतिष्ठां सर्वदेवानां संक्षेपेण वदाम्यहम् । (१।२)

सुतिथ्यादौ सुरम्यां च प्रतिष्ठां कारयेद्गुरुः ॥ (१।३)

ऋत्विग्भिः सह चाचार्यं वरयेन्मध्यदेशगम् । (२।१)

स्वशाखोक्तविधानेन अथवा प्रणवेन तु ॥ (२।२)

पञ्चभिर्बहुभिर्वाथ कुर्यात्पाद्यार्घ्यमेव च । (३।१)

मुद्रिकाभिस्तथा वस्त्रैर्गन्धमाल्यानुलेपनैः ॥ (३।२)

मन्त्रन्यासं गुरुः कृत्वा ततः कर्म समारभेत् । (४।१)

प्रासादस्याग्रतः कुर्यान्मण्डपं दशहस्तकम् ॥ (४।२)

कुर्याद्द्वादशहस्तं वा स्तम्भैः षोडशभिर्युतम् । (५।१)

ध्वजाष्टकैश् चतुर्हस्तां मध्ये वेदिं च कारयेत् ॥ (५।२)

नदीसंगमतीरात्थां वालुकां तत्र दापयेत् । (६।१)

चतुरश्रं कार्मुकाभं वर्तुलं कमलाकृति ॥ (६।२)

पूर्वादितः समारभ्य कर्तव्यं कुण्डपञ्चकम् । (७।१)

अथवा चतुरश्राणि सर्वाण्येतानि कारयेत् ॥ (७।२)

शान्तिकर्मिधानेन सर्वकामार्थसिद्धये । (८।१)

शिरःस्थाने तु देवस्य आचार्यो होममाचरेत् ॥ (८।२)

ऐशान्यां केचिदिच्छन्ति उपलिप्यावनिं शुभाम् । (९।१)

द्वाराणि चैव चत्वारि कृत्वा वै तोरणान्तिके ॥ (९।२)

न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थबैल्वपालाशखादिराः । (१०।१)

तोरणाः पञ्चहस्ताश्च वस्त्रपुष्पाद्यलंकृताः ॥ (१०।२)

निखनेद्धस्तमेककं चत्वारश्चतुरो दिशः । (११।१)

पूर्वद्वारे मृगेन्द्रं तु हयराजं तु दक्षिणे ॥ (११।२)

पश्चिमे गोपतिर्नाम सुरशार्दूलमुत्तरे । (१२।१)

अग्निम् ईलेति हि मन्त्रेण प्रथमं पूर्वतो न्यसेत् ॥ (१२।२)

ईषेत्वेतिहि मन्त्रेण दक्षिणस्यां द्वितीयकम् । (१३।१)

अग्नायाहिमन्त्रेण पश्चिमस्यां तृतीयकम् ॥ (१३।२)

शं नो देवीति मन्त्रेण उत्तरस्यां चतुर्थकम् । (१४।१)

पूर्वे अम्बुदवत्कार्या आग्नेय्यां धूमरूपिणी ॥ (१४।२)

याम्यां वै कृष्णरूपा तु नैरृत्या श्यामला भवेत् । (१५।१)

वारुण्यां पाण्डुरा ज्ञेया वायव्यां पीतवर्णिका ॥ (१५।२)

उत्तरे रक्तवर्णा तु शुक्लेशी च पताकिका । (१६।१)

बहुरूपा तथा मध्ये इन्द्रविद्येति पूर्वके ॥ (१६।२)

आग्निं संसुप्तिमन्त्रेण यमोनागेति दक्षिणे । (१७।१)

पूज्या रक्षोहनोवेति पश्चिमे उत्तरे ऽपि च ॥ (१७।२)

वात इत्यभिषिच्याथ आप्यायस्वेति चोत्तरे । (१८।१)

तमीशानमतश्चैव विष्णोर् नु केति मध्यमे ॥ (१८।२)

कलशौ तु ततो द्वौ द्वौ निवेश्यौ तोरणान्तिके । (१९।१)

वस्त्रयुग्मसमायुक्ताश् चन्दनाद्यैः स्वलंकृताः ॥ (१९।२)

पुष्पैर् वितानैर् बहुलैर् आदिवर्णाभिमन्त्रिताः । (२०।१)

दिक्पालाश्च ततः पूज्याः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ (२०।२)

त्रातारम् इन्द्रमन्त्रेण अग्निर्मूर्धेति चापरे । (२१।१)

अस्मिन् वृक्ष इतं चैव प्रचारीति परा स्मृता ॥ (२१।२)

किञ्चेदधातु आचत्वाभित्वादेति च सप्तमी । (२२।१)

इमा रुद्रेति दिक्पालान् पूजयित्वा विचक्षणः ॥ (२२।२)

होमद्रव्याणि वायव्ये कुर्यात्सोपस्कराणि च । (२३।१)

शङ्खाञ्छास्त्रोदिताञ्छ्वेतान् नेत्राभ्यां विन्यसेद्गुरुः ॥ (२३।२)

आलोकनेन द्रव्याणि शुद्धिं यान्ति न संशयः । (२४।१)

हृदयादीनि चाङ्गानि व्याहृतिप्रणवेन च ॥ (२४।२)

अस्त्रं चैव समस्तानां न्यासो ऽयं सर्वकामिकः । (२५।१)

अक्षतान्विष्टरं चैव अस्त्रेणैवाभिमन्त्रितान् ॥ (२५।२)

विष्टरेण स्पृशेद् दुव्यान्यागमण्डपसंभृतान् । (२६।१)

अक्षतान् विकिरेत् पश्चाद् अस्त्रपूतान् समन्ततः ॥ (२६।२)

शक्रीं दिशमथारभ्य यावदीशानगोचरम् । (२७।१)

अवकीर्याक्षतान् सर्वांल्लेपयेन् मण्डपं ततः ॥ (२७।२)

गन्धाद्यैरर्घ्यपात्रे च मन्त्रग्रामं न्यसेद्गुरुः । (२८।१)

तेनार्घ्यपात्रतोयेन प्रोक्षयेद्यागमण्डपम् ॥ (२८।२)

प्रतिष्ठा यस्य देवस्य तदाख्यं कलशं न्यसेत् । (२९।१)

ऐशान्यां पूजयेद्याम्ये अस्त्रेणैव च वर्धनीम् ॥ (२९।२)

कलशं वर्धनीं चैव ग्रहान् वास्तोष्पतिं तथा । (३०।१)

आसनेतानि सर्वाणि प्रणवाख्यं जपेद्गुरुः ॥ (३०।२)

सूत्रग्रीवं रत्नगर्भं वस्त्रयुग्मेन वेष्टितम् । (३१।१)

सर्वौषधीगन्धलिप्तं पूजयेत्कलशं गुरुः ॥ (३१।२)

देवस्तु कलशे पूज्यो वर्धन्या वस्त्रमुत्तमम् । (३२।१)

वर्धन्या तु समायुक्तं कलशं भ्रामयेदनु ॥ (३२।२)

वर्धनीधारया सिञ्चन्नग्रतो धारयेत्ततः । (३३।१)

अभ्यर्च्य वर्धनीकुम्भं स्थण्डिले देवमर्चयेत् ॥ (३३।२)

घटं चावाह्य वायव्यां गणानां त्वेति सद्गणम् । (३४।१)

देवमीशानकोणे तु जपेद्वास्तोष्पतिं बुधः ॥ (३४।२)

वास्तोष्पतीति मन्त्रेण वास्तुदोषोपशान्तये । (३५।१)

कुम्भस्य पूर्वतो भूतं गणदेवं बलिं हरेत् ॥ (३५।२)

पठेदिति च विद्याश्च कुर्यादालम्भनं बुधः । (३६।१)

योगे योगेति मन्त्रेणास्तरणं शाद्वलैः कुशैः ॥ (३६।२)

ऋत्विग्भिः सार्धमाचार्यः स्नानपीठे गुरुस्तदा । (३७।१)

विविधैर्ब्रह्मघोषैश्च पुण्याहजयमङ्गलैः ॥ (३७।२)

कृत्वा ब्रह्मरथे देवं प्रतिष्ठन्ति ततो द्विजाः । (३८।१)

ऐशान्याम् आनयेत् पीठमण्डपे विन्यसेद्गुरुः ॥ (३८।२)

भद्रंकर्णेत्यथ स्नात्वा सूत्रवल्कलजेन तु । (३९।१)

संस्नाप्य लक्षणोद्धारं कुर्यात् तूर्यादिवादनैः ॥ (३९।२)

मधुसर्पिःसमायुक्तं कांस्ये वा ताम्रभाजने । (४०।१)

अक्षिणी चाञ्जयेच्चास्य सुवर्णस्य शलाकया ॥ (४०।२)

अग्निर्ज्योतीति मन्त्रेण नेत्रोद्वाटं तु कारयेत् । (४१।१)

लक्षणे क्रियमाणे तु नामैकं स्थापको वदेत् ॥ (४१।२)

इमं मे गङ्गे मन्त्रेण नेत्रयोः शीतलक्रिया । (४२।१)

अग्निर्मूर्धेति मन्त्रेण दद्याद्वल्मीकमृत्तिकाम् ॥ (४२।२)

बिल्वोदुम्बरमश्वत्थं वटं पालाशमेव च । (४३।१)

यज्ञा यज्ञेति मन्त्रेण दद्यात्पञ्चकषायकम् ॥ (४३।२)

पञ्चगव्यं स्नापयेच्च सहदेव्यादिभिस्ततः । (४४।१)

सहदेवी बला चैव शतमूली शतावरी ॥ (४४।२)

कुमारी च गुडूची च सिंही व्याघ्री तथैव च । (४५।१)

या ओषधीति मन्त्रेण स्नानम् ओषधिमज्जलैः ॥ (४५।२)

याः फलिनीति मन्त्रेण फलस्नानं विधीयते । (४६।१)

द्रुपदादिवेति मन्त्रेण कार्यमुद्वर्तनं बुधैः ॥ (४६।२)

कलशेषु च विन्यस्य उत्तरादिष्वनुक्रमात् । (४७।१)

रत्नानि चैव धान्यानि ओषधीं शतपुष्पिकाम् ॥ (४७।२)

समुद्रांश्चैव विन्यस्य चतुरश्चतुरो दिशः । (४८।१)

क्षीरं दधि क्षीरोदस्य घृतोदस्येति वा पुनः ॥ (४८।२)

आप्यायस्व दधिक्राव्णो या औषधीरितीति च । (४९।१)

तेजो ऽसीति च मन्त्रैश्च कुम्भं चैवाभिमन्त्रयेत् ॥ (४९।२)

समुद्राख्यैश्चतुर्भिश्च स्नापयेत्कलशैः पुनः । (५०।१)

स्नातश्चैव सुवेषश्च धूपो देयश्च गुग्गुलुः ॥ (५०।२)

अभिषेकाय कुम्भेषु तत्तत्तीर्थानि विन्यसेत् । (५१।१)

पृथिव्यां यानि तीर्थानि सरितः सागरास्तथा ॥ (५१।२)

या ओषधीति मन्त्रेण कुम्भं चैवाभिमन्त्रयेत् । (५२।१)

तेन तोयेन यः स्नायात्स मुच्येत्सर्वपातकैः ॥ (५२।२)

अभिषिच्य समुद्रैश्च त्वर्घ्यं दद्यात्ततः पुनः । (५३।१)

गन्धद्वारेति गन्धं च न्यासं वै वेदमन्त्रकैः ॥ (५३।२)

स्वशास्त्रविहितैः प्राप्तैर् युवंवस्त्रेति वस्त्रकम् । (५४।१)

कविहाविति मन्त्रेण आनयेन्मण्डपं शुभम् ॥ (५४।२)

शम्भवायेति मन्त्रेण शय्यायां विनिवेशयेत् । (५५।१)

विश्वतश्चक्षुर्मन्त्रेण कुर्यात्सकलनिष्कलम् ॥ (५५।२)

स्थित्वा चैव परे तत्त्वे मन्त्रन्यासं तु कारयेत् । (५६।१)

स्वशास्त्रविहितो मन्त्रो न्यासस्तस्मिंस्तथोदितः ॥ (५६।२)

वस्त्रेणाच्छादयित्वा तु पूजनीयः स्वभावतः । (५७।१)

यथाशास्त्रं निवेद्यानि पादमूले तु दापयेत् ॥ (५७।२)

अथ प्रणवसंयुक्तं वस्त्रयुग्मेन वेष्टितम् । (५८।१)

कलशं सहिरण्यं च शिरःस्थाने निवेदयेत् ॥ (५८।२)

स्थित्वा कुण्डसमीपे ऽथ अग्नेः स्थापनमाचरेत् । (५९।१)

स्वशास्त्रविहितैर्मन्त्रैर् वेदोक्तैर्वाथ वा गुरुः ॥ (५९।२)

श्रीसूक्तं पावमान्यं च वासदाम्यसवाजिनम् । (६०।१)

वृषाकपिं च मित्रं बह्वचः पूर्वतो जपेत् ॥ (६०।२)

रुद्रं पुरुषसूक्तं च श्लोकाध्यायं च शुक्रियम् । (६१।१)

ब्रह्माणं पितृमैत्रं च अध्वर्युर्दक्षिणे जपेत् ॥ (६१।२)

वेदव्रतं वामदेव्यं ज्येष्ठसाम रथन्तरम् । (६२।१)

भेरुण्डानि च सामानि छन्दोगः पश्चिमे जपेत् ॥ (६२।२)

अथर्वशिरसं चैव कुम्भसूक्तम् अथर्वणः । (६३।१)

नीलरुद्रांश्च मैत्रं च अथर्वश्चोत्तरे जपेत् ॥ (६३।२)

कुण्डं चास्त्रेण संप्रोक्ष्य आचार्यस्तु विशेषतः । (६४।१)

ताम्रपात्रे शरावे वा यथाविभवतो ऽपि वा ॥ (६४।२)

जातवेदसमानीय अग्रतस्तं निवेशयेत् । (६५।१)

अस्त्रेण ज्वालयेद्वह्निं कवचेन तु वेष्टयेत् ॥ (६५।२)

अमृतीकृत्य तं पश्चान्मन्त्रैः सर्वैश्च देशिकः । (६६।१)

पात्रं गृह्य कराभ्यां च कुण्डं भ्राम्य ततः पुनः ॥ (६६।२)

वैष्णवेन तु योगेन परं तेजस्तु निःक्षिपेत् । (६७।१)

दक्षिणे स्थापयेद्ब्रह्म प्रणीतांश् चोत्तरेण तु ॥ (६७।२)

साधारणेन मन्त्रेण स्वसूत्रविहितेन वा । (६८।१)

दिक्षु दिक्षु ततो दद्यात्परिधिं विष्टरैः सह ॥ (६८।२)

ब्रह्मविष्णुहरेशानाः पूज्याः साधारणेन तु । (६९।१)

दर्भेषु स्थापयेद्वह्निं दर्भैश्च परिवेष्टितम् ॥ (६९।२)

दर्भतोयेन संस्पृष्टो मन्त्रहीनो ऽपि शुध्यति । (७०।१)

प्रागग्रैरुदगग्रैश्च प्रत्यगग्रैरखण्डितैः ॥ (७०।२)

विततैर्वेष्टितो वह्निः स्वयं सान्निध्यमाव्रजेत् । (७१।१)

अग्नेस्तु रक्षणार्थाय यदुक्तं कर्म न्त्रवित् ॥ (७१।२)

आचार्याः केचिदिच्छन्ति जातकर्माद्यनन्तरम् । (७२।१)

पवित्रं तु ततः कृत्वा कुर्यादाज्यस्य संस्कृतिम् ॥ (७२।२)

आचार्यो ऽथ निरीक्ष्यापि नीराज्यमभिमन्त्रितम् । (७३।१)

आज्यभागाभिघारान्तम् अवेक्षेताज्यसिद्धये ॥ (७३।२)

पञ्चपञ्चाहुतीर्हुत्वा आज्येन तदनन्तरम् । (७४।१)

गर्भाधानादितस् तावद् यावद् गौदानिकं भवेत् ॥ (७४।२)

स्वशास्त्रविहितैर्मन्त्रैः प्रणवेनाथ होमयेत् । (७५।१)

ततः पूर्णाहुतिं दत्त्वा पूर्णात् पूर्णम् अनारेथः ॥ (७५।२)

एवमुत्पादितो वह्निः सर्वकर्मसु सिद्धिदः । (७६।१)

पूजयित्वा ततो वह्निं कुण्डेषु विहरेत्तथा ॥ (७६।२)

इन्द्रादीनां स्वमन्त्रैश्च तथाहुतिशतं शतम् । (७७।१)

पूर्णाहुतिं शतस्यान्ते सर्वेषां चैव होमयेत् ॥ (७७।२)

स्वामाहुतिमथाज्येषु होता तत्कलशे न्यसेत् । (७८।१)

देवताश्चैव मन्त्रांश्च तथैव जातवेदसम् ॥ (७८।२)

आत्मानमेकतः कृत्वा ततः पूर्णां प्रदापयेत् । (७९।१)

निष्कृष्य बहिराचार्यो दिक्पालानां बलिं हरेत् ॥ (७९।२)

भूतानां चैव देवानां नागानां च प्रयोगतः । (८०।१)

तिलाश्च समिधश्चैव होमद्रव्यं द्वयं स्मृतम् ॥ (८०।२)

आज्यं तयोः सहकारि तत्प्रधानं यद् अङ्कयोः । (८१।१)

परुषसुक्तं पूर्वेणैव रुद्रश् चैव तु दक्षिणे ॥ (८१।२)

ज्येष्ठसाम च भारुण्डं तन्नयामीति पश्चिमे । (८२।१)

नीलरुद्रो महामन्त्रः कुम्भसूक्तम् अथर्वणः ॥ (८२।२)

हुत्वा सहस्रमेकैकं देवं शिरसि कल्पयेत् । (८३।१)

एवं मध्ये तथा पादे पूर्णाहुत्या तथा पुनः ॥ (८३।२)

शिरःस्थानेषु जुहुयादाविशेच्चाप्यनुक्रमात् । (८४।१)

वेदानाम् आदिमन्त्रैर्वा मन्त्रैर्वा देवनामभिः ॥ (८४।२)

स्वशास्त्रविहितैर्वापि गायत्त्र्या वाथ ते द्विजाः । (८५।१)

गायत्त्र्या वाथवाचार्यो व्याहृतिप्रणवेन तु ॥ (८५।२)

एवं होमविधिं कृत्वा न्यसेन्मन्त्रांस्तु देशिकः । (८६।१)

चरणाव् अग्निम् ईडे तु इषे त्वो गुल्फयोः स्थिताः ॥ (८६।२)

अग्न आयाहि जङ्घे द्वे शं नो देवीति जानुनी । (८७।१)

बृहद्रथन्तरे ऊरू उदरेष्व् आतिलो स्वातिनो न्यसेत् ॥ (८७।२)

दीर्घायुष्ट्वाय हृदये श्रीश्चते गलके न्यसेत् । (८८।१)

त्रातारमिन्द्रमुरसि नेत्राभ्यां तु त्रियम्बकम् ॥ (८८।२)

मूर्धाभव तथा मूर्ध्नि आलग्नाद्धोममाचरेत् । (८९।१)

उत्थापयेत्ततो देवम् उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते ॥ (८९।२)

वेदपुण्याहशब्देन प्रासादानां प्रदक्षिणम् । (९०।१)

पिण्डिकालम्भनं कृत्वा देवस्य त्वेति मन्त्रवित् ॥ (९०।२)

दिक्पालान् सह रत्नैश्च धातूनोषधयस्तथा । (९१।१)

लौहबीजानि सिद्धानि पश्चाद्देवं तु विन्यसेत् ॥ (९१।२)

न गर्भे स्थापयेद्देवं न गर्भं तु परित्यजेत् । (९२।१)

ईषन्मध्यं परित्यज्य ततो दोषापहं तु तत् ॥ (९२।२)

तिलस्य तुषमात्रं तु उत्तरं किंचिद् आनयेत् । (९३।१)

ॐ स्थिरो भव शिवो भव प्रजाभ्यश्च नमोनमः ॥ (९३।२)

देवस्य त्वा सवितुर्वः षड्भ्यो वै विन्यसेद्गुरुः । (९४।१)

तत्त्ववर्णकलामात्रं प्रजानि भुवनात्मजे ॥ (९४।२)

षड्भ्यो विन्यस्य सिद्धार्थं ध्रुवार्थैरभिमन्त्रयेत् । (९५।१)

सम्पातकलशेनैव स्नापयेत्सुप्रतिष्ठितम् ॥ (९५।२)

दीपधूपसुगन्धैश्च नैवेद्यैश्च प्रपूजयेत् । (९६।१)

अर्घ्यं दत्त्वा नमस्कृत्य ततो देवं क्षमापयेत् ॥ (९६।२)

पात्रं वस्त्रयुगं छत्रं तथा दिव्याङ्गुलीयकम् । (९७।१)

ऋत्विग्भ्यश्च प्रदातव्या दक्षिणा चैव शक्तितः ॥ (९७।२)

चतुर्थौ जुहुयात्पश्चाद्यजमानः समाहितः । (९८।१)

आहुतीनां शतं हुत्वा ततः पूर्णां प्रदापयेत् ॥ (९८।२)

निष्क्रम्य बहिराचार्यो दिक्पालानां बलिं हरेत् । (९९।१)

आचार्यः पुष्पहस्तस्तु क्षमस्वेति विसर्जयेत् ॥ (९९।२)

यागान्ते कपिलां दद्यादाचार्याय च चामरम् । (१००।१)

मुकुटं कुण्डलं छत्रं केयूरं कटिसूत्रकम् ॥ (१००।२)

व्यजनं ग्रामवस्त्रादीन्सोपस्कारं सुमण्डपम् । (१०१।१)

भोजनं च महात्कुर्यात्कृतकृत्यश्च जायते । (१०१।२)

यजमानो विमुक्तः स्यात्स्थापकस्य प्रसादतः ॥ (१०१।३)

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे देवप्रतिष्ठादिनिरूपणं नामाष्टचत्वारिंशो ऽध्यायः ॥ (१०२।१)