धन्वन्तरिरुवाच । (१।१)

वातव्याधिनिदानं ते वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु । (१।२)

सर्वथानर्थकथने विघ्न एव च कारणम् ॥ (१।३)

अदृष्टदुष्टपवनशरीरमविशेषतः । (२।१)

स विश्वकर्मा विश्वात्मा विश्वरूपः प्रजापतिः ॥ (२।२)

स्रष्टा धाता विभुर्विष्णुः संहर्ता मृत्युरन्तकः । (३।१)

तद्वदुक्तं च यत्नेन यतितव्यमतः सदा ॥ (३।२)

तस्योक्ते दोषविज्ञाने कर्म प्राकृतवैकृतम् । (४।१)

समासव्यासतो दोषभेदानामवधार्य च ॥ (४।२)

प्रत्येकं पञ्चधा वीरो व्यापारश्चेह वैकृतः । (५।१)

तस्योच्यते विभागेन सनिदानं सलक्षणम् ॥ (५।२)

धातुक्षयकरैर्वायुः क्रुद्धो नातिनिषेव्यते । (६।१)

चतुःस्रोतोऽवकाशेषु भूयस्तान्येव पूरयेत् ॥ (६।२)

तेभ्यस्तु दोषपूर्णेभ्यः प्रच्छाद्य विवरं ततः । (७।१)

तव वायुः सकृत्क्रुद्धः शूलानाहान्त्रकूजनम् ॥ (७।२)

मलरोधं स्वरभ्रंशं दृष्टिपृष्ठकटिग्रहम् । (८।१)

करोत्येव पुनः काये कृच्छ्रानन्यानुपद्रवान् ॥ (८।२)

आमाशयोत्थवमथुश्वासकासविषूचिकाः । (९।१)

कण्डूपरोधघर्मादिव्याधीनूर्ध्वं च नाभितः ॥ (९।२)

श्रोत्रादीन्द्रियबाधां च त्वचि स्फोटनरूक्षताम् । (१०।१)

चक्रे तीव्ररुजाश्वासगरामयविवर्णताः ॥ (१०।२)

अन्त्रस्यान्तं च विष्टम्भमरुचिं कृशतां भ्रमम् । (११।१)

मांसमेदोगतग्रन्थिं चर्मादाव् उपकर्कशम् ॥ (११।२)

गुर्वङ्गं तुद्यते ऽत्यर्थं दण्डमुष्टिहतं यथा । (१२।१)

अस्थिस्थः सक्थिसन्ध्यस्थिशूलं तीव्रं च लक्षयेत् ॥ (१२।२)

मज्जस्थो ऽस्थिषु चास्थैर्यमस्वप्नं यत्तदा रुजाम् । (१३।१)

शुक्रस्य शीघ्रमुत्सङ्गसर्गान्विकृतिमेव वा ॥ (१३।२)

तत्तद्गर्भस्थशुक्रस्थः शिरस्याध्मानरिक्तता । (१४।१)

तत्र स्थानस्थितः कुर्यात् क्रुद्धः श्वयथुकृच्छ्रताम् ॥ (१४।२)

जलपूर्णदृतिस्पर्शं शोषं सन्धिगतो ऽनिलः । (१५।१)

सर्वाङ्गसंश्रयस्तोदभेदस्फुरणभञ्जनम् ॥ (१५।२)

स्तम्भनाक्षेपणं स्वप्नः सन्धिभञ्जनकम्पनम् । (१६।१)

यदा तु धमनीः सर्वाः क्रुद्धो ऽभ्येति मुहुर्मुहुः । (१६।२)

तदाङ्गमाक्षिपत्येष व्याधिराक्षेपणः स्मृतः ॥ (१६।३)

अधः प्रतिहतो वायुर्व्रजेदूर्ध्वं यदा पुनः । (१७।१)

तदावष्टभ्य हृदयं शिरः शङ्खौ च पीडयेत् ॥ (१७।२)

स क्षिपेत्परितो गात्रं हनुं वा चास्य नामयेत् । (१८।१)

कृच्छ्रादुच्छ्वसितं चापि निमीलन्नयनद्वयम् ॥ (१८।२)

कपोत इव कूजेच्च निःसङ्गः सोपतन्त्रकः । (१९।१)

स एव वामनासायां युक्तस्तु मरुता हृदि ॥ (१९।२)

प्राप्नोति च मुहुः स्वास्थ्यं मुहुर् अस्वास्थ्यवान् भवेत् । (२०।१)

अभिघातसमुत्थश्च दुश्चिकित्स्यतमो मतः ॥ (२०।२)

स्वेदस्तम्भं तदा तस्य वायुश्छिन्नतनुर्यदा । (२१।१)

व्याप्नोति सकलं देहं यत्र चायाम्यते पुनः ॥ (२१।२)

अन्तर्धातुगतश्चैव वेगस्तम्भं च नेत्रयोः । (२२।१)

करोति जृम्भां सदनं दशनानां हतोद्यमम् ॥ (२२।२)

पार्श्वयोर्वेदनां बाह्यां हनुपृष्ठशिरोग्रहम् । (२३।१)

देहस्य बहिरायामं पृष्ठतो हृदये शिरः ॥ (२३।२)

उरश्चोत्क्षिप्यते तत्र स्कन्धो वा नाम्यते तदा । (२४।१)

दन्तेष्वास्ये च वैवर्ण्यं ह्यस्वेदस्तत्र गात्रतः ॥ (२४।२)

बाह्यायामं हनुस्तम्भं ब्रुवते वातरोगिणम् । (२५।१)

विण्मूत्रमसृजं प्राप्य ससमीरसमीरणाः ॥ (२५।२)

आयच्छन्ति तनोर् दोषाः सर्वम् आ पादमस्तकम् । (२६।१)

तिष्ठतः पाण्डुमात्रस्य व्रणायामः सुवर्धितः ॥ (२६।२)

गात्रवेगे भवेत्स्वास्थ्यं सर्वेष्वाक्षेपणेन तत् । (२७।१)

जिह्वाविलेखनादुष्णभक्षणाद् अतिमानतः ॥ (२७।२)

कुपितो हनुमूलस्थः स्तम्भयित्वानिलो हनुम् । (२८।१)

करोति विवृतास्यत्वमथवा संवृतास्यताम् ॥ (२८।२)

हनुस्तम्भः स तेन स्यात्कृच्छ्राच्चर्वणभाषणम् । (२९।१)

वाग्वादिनी शिरास्तम्भो जिह्वां स्तम्भयते ऽनिलः ॥ (२९।२)

जिह्वास्तम्भः स तेनान्नपानवाक्येष्वनीशता । (३०।१)

शिरसा भारहरणादतिहास्यप्रभाषणात् ॥ (३०।२)

विषमादुपधानाच्च कठिनानां च चर्वणात् । (३१।१)

वायुर्विवर्धते तैश्च वातूलैरूर्ध्वमास्थितः ॥ (३१।२)

वक्रीकरोति वक्त्रं च ह्युच्चैर्हसितमीक्षितम् । (३२।१)

ततो ऽस्य कुरुते मृद्वीं वाक्शक्तिं स्तब्धनेत्रताम् ॥ (३२।२)

दन्तचालं स्वरभ्रंशः श्रुतिहानीक्षितग्रहौ । (३३।१)

गन्धाज्ञानं स्मृतिध्वंसस्त्रासः श्वासश्च जायते ॥ (३३।२)

निष्ठीवः पार्श्वतोदश्च ह्य् एकस्याक्ष्णो निमीलनम् । (३४।१)

जत्रोरूर्ध्वं रुजस्तीव्राः शरीरार्धधरो ऽपि वा ॥ (३४।२)

तमाहुरर्दितं केचिदेकाङ्गमथ चापरे । (३५।१)

रक्तमाश्रित्य च शिराः कुर्यान्मूर्धधराः शिराः ॥ (३५।२)

रूक्षः सवेदनः कृष्णः सो ऽसाध्यः स्याच्छिरोग्रहः । (३६।१)

तनुं गृहीत्वा वायुश्च स्नायुस्तथैव च ॥ (३६।२)

पक्षमन्यतरं हन्ति पक्षाघातः स उच्यते । (३७।१)

कृत्स्नस्य कायस्यार्धं स्यादकर्मण्यमचेतनम् ॥ (३७।२)

एकाङ्गरोगतां केचिदन्ये कक्षरुजां विदुः । (३८।१)

सर्वाङ्गरोधः स्तम्भश्च सर्वकायाश्रिते ऽनिले ॥ (३८।२)

शुद्धवातकृतः पक्षः कृच्छ्रसाध्यतमो मतः । (३९।१)

कृच्छ्रश्चान्येन संसृष्टो विवृद्धः क्षयहेतुकः ॥ (३९।२)

आमबद्धायनः कुर्यात्संस्तभ्याङ्गं कफान्वितः । (४०।१)

असाध्य एव सर्वो हि भवेद्दण्डापतानकः ॥ (४०।२)

अंसमूलोत्थितो वायुः शिराः संकुच्य तत्रगः । (४१।१)

बहिः प्रस्यन्दितहरं जनयत्येव बाहुकम् ॥ (४१।२)

तलं प्रत्यङ्गुलीनां यः कण्डरा बाहुपृष्ठतः । (४२।१)

बाह्वोः कर्मक्षयकरी विषूची वेति सोच्यते ॥ (४२।२)

वायुः कट्याश्रितः सक्थ्नः कण्डराम् आक्षिपेद् यदा । (४३।१)

तदा खञ्जो भवेज्जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोर्वधात् ॥ (४३।२)

कम्पते गमनारम्भे खञ्जन्निव च गच्छति । (४४।१)

कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम् ॥ (४४।२)

शीतोष्णद्रवसंशुष्कगुरुस्निग्धैश्च सेवितैः । (४५।१)

जीर्णाजीर्णे तथायासक्षोभस्निग्धप्रजागरैः ॥ (४५।२)

श्लेष्मभेदः समये परमत्यर्थसंचितम् । (४६।१)

अभिभूयेतरं दोषं शरीरं प्रतिपद्यते ॥ (४६।२)

सक्थ्यस्थीनि प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तम्भितेन तत् । (४७।१)

तदास्थि स्नाति तेनोरोस्तथा शीतानिलेन तु ॥ (४७।२)

श्यामाङ्गम् अङ्गस्तैमित्यतन्द्रामूर्छारुचिज्वरैः । (४८।१)

तमूरुस्तम्भमित्याह बाह्यवातम् अथापरे ॥ (४८।२)

वातशोणितसंशोथो जानुमध्ये महारुजः । (४९।१)

ज्ञेयः क्रोष्टुकशीर्षस्तु स्थूलक्रोष्टुकशीर्षवत् ॥ (४९।२)

रुक्पादविषमन्यस्ते श्रमाद्वा जायते यदा । (५०।१)

वातेन गुल्फम् आक्षिप्य तमाहुर्वातकण्टकम् ॥ (५०।२)

पार्ष्णिप्रत्यङ्गुलीनाभौ कण्ठे वा मारुतार्दिते । (५१।१)

सातिक्षेपं निगृह्णाति गृध्रसीं तां प्रचक्षते ॥ (५१।२)

हृष्येते चरणौ यस्य भवेतां चापि सुप्तकौ । (५२।१)

पादहर्षः स विज्ञेयः कफमारुतकोपजः ॥ (५२।२)

पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्सहितो ऽनिलः । (५३।१)

विशेषतश्चङ्क्रमतः पाददाहं तमादिशेत् ॥ (५३।२)

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे वातव्याधिनिदानं नाम षट्षष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥ (५४।१)