धन्वन्तरिरुवाच । (१।१)

वक्ष्ये ज्वरनिदानं हि सर्वज्वरविबुद्धये । (१।२)

ज्वरो रोगपतिः पाप्मा मृत्युराजो ऽशनो ऽन्तकः । (१।३)

क्रुद्धदक्षाध्वरध्वंसिरुद्रोर्ध्वनयनोद्भवः ॥ (१।४)

तत्सन्तापो मोहमयः सन्तापात्मापचारजः । (२।१)

विविधैर्नामभिः क्रूरो नानायोनिषु वर्तते ॥ (२।२)

पाकलो गजेष्वभितापो वाजिष्वलर्कः कुक्कुरेषु । (३।१)

इन्द्रमदो जलदेष्व् अप्सु नीलिका ज्योतिरोषधीषु भूम्यामूषरो नाम ॥ (३।२)

हृल्लासश्छर्दनं कासः स्तंभः शैत्यं त्वगादिषु । (४।१)

अङ्गेषु च समुद्भूताः पिडकाश्च कफोद्भवे ॥ (४।२)

काले यथास्वं सर्वेषां प्रवृत्तिर्वृद्धिरेव वा । (५।१)

निदानोक्तो ऽनुपशयो विपरीतोपशायिता ॥ (५।२)

अरुचिश्चाविपाकश्च स्तंभमालस्यमेव च । (६।१)

हृद्दाहश्च विपाकश्च तन्द्रा चालस्यमेव च । (६।२)

वस्तिर् विमर्दावनया दोषाणामप्रवर्तनम् ॥ (६।३)

लालाप्रसेको हृल्लासः क्षुन्नाशो रसदं मुखम् । (७।१)

स्वच्छम् उष्णगुरुत्वं च गात्राणां बहुमूत्रता । (७।२)

न विजीर्णं न च म्लानिर्ज्वरस्यामस्य लक्षणम् ॥ (७।३)

क्षुत्क्षामता लघुत्वं च गात्राणां ज्वरमार्दवम् । (८।१)

दोषप्रवृत्तिरष्टाहान्निरामज्वरलक्षणम् ॥ (८।२)

यथा स्वलिङ्गं संसर्गे ज्वरसंसर्गजो ऽपि वा । (९।१)

शिरोऽर्तिमूर्छावमिदेहदाहकण्ठास्यशोषारुचिपर्वभेदाः । (९।२)

उन्निद्रता संभ्रमरोमहर्षा जृम्भातिवाक्त्वं पवनात्सपित्तात् ॥ (९।३)

तापहान्यरुचिपर्वशिरोरुक्ष्ठीवनश्वसनकासविवर्णाः । (१०।१)

शीतजाड्यतिमिरभ्रमितन्द्राश्लेष्मवातजनितज्वरलिङ्गम् ॥ (१०।२)

शीतस्तम्भस्वेददाहाव्यवस्थास्तृष्णा कासः श्लेष्मपित्तप्रवृत्तिः । (११।१)

मोहस् तन्द्रा लिप्ततिक्तास्यता च ज्ञेयं रूपं श्लेष्मपित्तज्वरस्य ॥ (११।२)

सर्वजो लक्षणैः सर्वैर्दाहो ऽत्र च मुहुर्मुहुः । (१२।१)

तदुच्छीतं महानिद्रा दिवा जागरणं निशि ॥ (१२।२)

सदा वा नैव वा निद्रा महास्वेदो हि नैव वा । (१३।१)

गीतनर्तनहास्यादिः प्रकृतेहाप्रवर्तनम् ॥ (१३।२)

साश्रुणी कलुषे रक्ते भुग्ने लुलितपक्ष्मणी । (१४।१)

अक्षिणी पिण्डिकापार्श्वशिरः पर्वास्थिरुग्भ्रमः ॥ (१४।२)

सस्वनौ सरुजौ कर्णौ महाशीतौ हि नैव वा । (१५।१)

परिदग्धा खरा जिह्वा गुरुस्त्रस्ताङ्गसन्धिता ॥ (१५।२)

ष्ठीवनं रक्तपित्तस्य लोठनं शिरसो ऽतितृट् । (१६।१)

कोष्ठानां श्यावरक्तानां मण्डलानां च दर्शनम् ॥ (१६।२)

हृद्व्यथा मलसंसर्गः प्रवृत्तिर्वाल्पशो ऽति वा । (१७।१)

स्निग्धास्यता बलभ्रंशः स्वरसादः प्रलापितः ॥ (१७।२)

दोषपाकश्चिरं तन्द्रा प्रततं कण्ठकूजनम् । (१८।१)

सन्निपातमभिन्यासं तं ब्रूयाच्च हतौजसम् ॥ (१८।२)

वायुना कण्ठरुद्धेन पित्तमन्तः सुपीडितम् । (१९।१)

व्यवायित्वाच्च सौख्याच्च बहिर् मार्गं प्रपद्यते । (१९।२)

तेन हारिद्रनेत्रत्वं सन्निपातोद्भवे ज्वरे ॥ (१९।३)

दोषे विवृद्धे नष्टे ऽग्नौ सर्वसम्पूर्णलक्षणः । (२०।१)

संनिपातज्वरो ऽसाध्यः कृच्छ्रसाध्यस्ततो ऽन्यथा ॥ (२०।२)

अन्यत्र सन्निपातोत्थं यत्र पित्तं पृथक्स्थितम् । (२१।१)

त्वचि कोष्ठे च वा दाहं विदधाति पुरो ऽनु वा ॥ (२१।२)

तद्वद्वातकफे शीतं दाहादिर्दुस्तरस्तयोः । (२२।१)

शीतादौ तत्र पित्तेन कफे स्यान्दितशोषिते ॥ (२२।२)

पित्ते शान्ते ऽथ वै मूर्छा मदस्तृष्णा च जायते । (२३।१)

दाहादौ पुनरन्तेषु तन्द्रालस्ये वमिः क्रमात् ॥ (२३।२)

आगन्तुर् अभिघाताभिषङ्गशापाभिचारतः । (२४।१)

चतुर्धा तु कृतः स्वेदो दाहाद्यैरभिघातजः ॥ (२४।२)

श्रमाच्च तस्मिन्पवनः प्रायो रक्तं प्रदूषयन् । (२५।१)

सव्यथाशोकवैवर्ण्यं सरुजं कुरुते ज्वरम् ॥ (२५।२)

ग्रहावेशौषधिविषक्रोधभीशोककामजः ॥ (२६।१)

अभिषङ्गग्रहो ऽप्यस्मिन् अकस्माद् वासरोदने । (२७।१)

ओषधीगन्धजे मूर्छा शिरोरुग्वमथुः क्षयः ॥ (२७।२)

विषान्मूर्छातिसारश्च श्यावता दाहकृद्भ्रमः । (२८।१)

क्रोधात्कम्पः शिरोरुक्च प्रलापो भयशोकजे ॥ (२८।२)

कामाद्भ्रमो ऽरुचिर्दाहो ह्रीनिद्राधीधृतिक्षयाः । (२९।१)

ग्रहादौ सन्निपातस्य रूपादौ मरुतस्तयोः ॥ (२९।२)

कोपात्कोपे ऽपि पित्तस्य यौ तु शापाभिचारजौ । (३०।१)

सन्निपातज्वरौ घोरौ तावसह्यतमौ मतौ ॥ (३०।२)

तन्त्राभिचारिकैर् मन्त्रैर् दूयमानं च तप्यते । (३१।१)

पूर्वं चैतस्ततो देहस्ततो विस्फोटदिग्भ्रमैः ॥ (३१।२)

सदाहमूर्छाग्रस्तस्य प्रत्यहं वर्धते ज्वरः । (३२।१)

इति ज्वरो ऽष्टधा दृष्टः समासाद् द्विविधस्तु सः ॥ (३२।२)

शारीरो मानसः सौम्यस् तीक्ष्णो ऽन्तर्बहिराश्रयः । (३३।१)

प्राकृतो वैकृतः साध्यो ऽसाध्यः सामो निरामकः ॥ (३३।२)

पूर्वं शरिरे शरीरे तापो मनसि मानसे । (३४।१)

पवनैर्योगवाहित्वाच्छीतं श्लेष्मयुते भवेत् ॥ (३४।२)

दाहः पित्तयुते मिश्रं मिश्रे ऽन्तः संश्रये पुनः । (३५।१)

ज्वरे ऽधिकं विकाराः स्युरन्तः क्षोभो मलग्रहः ॥ (३५।२)

बहिरेव बहिर्वेगे तापो ऽपि च स साधितः । (३६।१)

वर्षाशरद्वसन्तेषु वाताद्यैः प्रकृतः क्रमात् ॥ (३६।२)

वैकृतो ऽन्यः स दुःसाध्यः प्रायश्च प्राकृतो ऽनिलात् । (३७।१)

वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्तश्लेष्मान्वितं ज्वरम् ॥ (३७।२)

कुर्याच्च पित्तं शरदि तस्य चानुचरः कफः । (३८।१)

तत्प्रकृत्या विसर्गाच्च तत्र नानशनाद्भयम् ॥ (३८।२)

कफो वसन्ते तमपि वातपित्तं भवेदनु । (३९।१)

बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्यो ऽनुपद्रवः ॥ (३९।२)

सर्वथा विकृतिज्ञाने प्रागसाध्य उदाहृतः । (४०।१)

ज्वरोपद्रवतीक्ष्णत्वं मन्दाग्निर् बहुमूत्रता ॥ (४०।२)

न प्रवृत्तिर्न विजीर्णा न क्षुत्सामज्वराकृतिः । (४१।१)

ज्वरवेगो ऽधिकस्तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः ॥ (४१।२)

मलप्रवृत्तिरुत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्षणम् । (४२।१)

जीर्णताम् अविपर्यासात् सप्तरात्रं च लङ्घनम् ॥ (४२।२)

ज्वरः पञ्चविधः प्रोक्तो मलकालबलाबलात् । (४३।१)

प्रायशः सन्निपातेन भूयसामुपदिश्यते ॥ (४३।२)

संततः सततो ऽन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकौ । (४४।१)

धातुमूत्रशकृद्वाहिस्रोतसां व्यापिनो मलाः ॥ (४४।२)

तापयन्तस्तनुं सर्वां तुल्यदृष्ट्यादिवर्धिताः । (४५।१)

बलिनो गुरवस्तस्याविशेषेण रसाश्रिताः ॥ (४५।२)

सततं निष्प्रतिद्वन्द्वा ज्वरं कुर्युः सुदुःसहम् । (४६।१)

मलं ज्वरोष्णधातून्वा स शीघ्रं क्षपयेत्ततः ॥ (४६।२)

सर्वाकारं रसादीनां शुद्ध्याशुद्ध्यापि वा क्रमात् । (४७।१)

वातपित्तकफैः सप्तदशद्वादशवासरात् ॥ (४७।२)

प्रायो ऽनुयाति मर्यादां मोक्षाय च वधाय च । (४८।१)

इत्यग्निवेशस्य मतं हारीतस्य पुनः स्मृतिः ॥ (४८।२)

द्विगुणा सप्तमी या च नवम्येकादशी तथा । (४९।१)

एषा त्रिदोषमर्यादा मोक्षाय च वधाय च ॥ (४९।२)

शुद्ध्याशुद्ध्या ज्वरः कालं दीर्घमप्यत्र वर्तते । (५०।१)

कृशानां व्याधियुक्तानां मिथ्याहारादिसेविनाम् ॥ (५०।२)

अल्पो ऽपि दोषो दुष्ट्यादेर्लब्ध्वान्यतमतो बलम् । (५१।१)

स प्रत्यनीको विषमं यस्माद्वृद्धिक्षयान्वितः ॥ (५१।२)

सविक्षेपो ज्वरं कुर्याद्विषमक्षयवृद्धिभाक् । (५२।१)

दोषः प्रवर्तते तेषां स्वे काले ज्वरयन्बली ॥ (५२।२)

निवर्तते पुनश्चैव प्रत्यनीकबलाबलः । (५३।१)

क्षीणदोषो ज्वरः सूक्ष्मो रसादिष्वेव लीयते ॥ (५३।२)

लीनत्वात् कार्श्यवैवर्ण्यजाड्यादीनां दधाति सः । (५४।१)

आसन्नविकृतास्यत्वात् स्रोतसां रसवाहिनाम् ॥ (५४।२)

आशु सर्वस्य वपुषो व्याप्तिदोषो न जायते । (५५।१)

सन्तः सततस्तेन विपरीतो विपर्ययात् ॥ (५५।२)

विषमो विषमारम्भः क्षपाकालेन सङ्गवान् । (५६।१)

दोषो रक्ताश्रयः प्रायः करोति संततं ज्वरम् ॥ (५६।२)

अहोरात्रस्य सन्धौ स्यात्सकृदन्येद्युराश्रितः । (५७।१)

तस्मिन्मांसवहा नाडी मेदोनाडी तृतीयके ॥ (५७।२)

ग्राही पित्तानिलान्मूर्ध्नस्त्रिकस्य कफपित्ततः । (५८।१)

सपृष्ठस्यानिलकफात्स चैकाहान्तरः स्मृतः ॥ (५८।२)

चतुर्थको मलैर्मेदोमज्जास्थ्यन्यतरे स्थितः । (५९।१)

मज्जास्थ एव ह्यपरः प्रभावमनुदर्शयेत् ॥ (५९।२)

द्विधा कफोणिजङ्घाभ्यां स पूर्वं शिरसानिलात् । (६०।१)

अस्थिमज्जोरुपगतश् चतुर्थकविपर्ययः ॥ (६०।२)

त्रिधा त्र्यहं ज्वरयति दिनमेकं तु मुञ्चति । (६१।१)

बलाबलेन दोषाणाम् अन्यचेष्टादिजन्मनाम् ॥ (६१।२)

पक्वानाम् अविपर्यासात् सप्तरात्रं च लङ्घयेत् । (६२।१)

ज्वरः स्यान्मनसस्तद्वत्कर्मणश्च तदा तदा ॥ (६२।२)

गम्भीरधातुचारित्वात्सन्निपातेन सम्भवात् । (६३।१)

तुल्योच्छ्रयाच्च दोषाणां दुश्चिकित्स्यश्चतुर्थकः ॥ (६३।२)

सूक्षामात् सूक्ष्मज्वरेष्वेषु दूराद् दूरतरेषु च । (६४।१)

दोषो रक्तादिमार्गेषु शनैरल्पश्चिरेण यत् ॥ (६४।२)

याति देहं च नाशेषं सन्तापादीन्करोत्यतः । (६५।१)

क्रमो यत्नेन विच्छिन्नः सतापो लक्ष्यते ज्वरः ॥ (६५।२)

विषमो विषमारम्भः क्षपाकालानुसारवान् । (६६।१)

यथोत्तरं मन्दगतिर्मन्दशक्तिर्यथायथम् ॥ (६६।२)

कालेनाप्नोति सदृशान्स रसादींस्तथातथा । (६७।१)

दोषो ज्वरयति क्रुद्धश्चिराच्चिरतरेण च ॥ (६७।२)

भूमौ स्थितं जलैः सिक्तं कालं नैव प्रतीक्षते । (६८।१)

अङ्कुराय यथा बीजं दोषबीजं भवेत्तथा ॥ (६८।२)

वेगं कृत्वा विषं यद्वदाशये नयते बलम् । (६९।१)

कुप्यत्याप्तबलं भूयः कालदोषविषं तथा ॥ (६९।२)

एवं ज्वराः प्रवर्तन्ते विषमाः सततादयः । (७०।१)

उत्क्लेशो गौरवं दैन्यं भङ्गो ऽङ्गानां विजृम्भणम् ॥ (७०।२)

अरोचको वमिः श्वासः सर्वस्मिन्रसगे ज्वरे । (७१।१)

रक्तनिष्ठीवनं तृष्णा रूक्षोष्णं पीडकोद्यमः ॥ (७१।२)

दाहरागभ्रममदप्रलापो रक्तसंश्रिते । (७२।१)

तृड्ग्लानिः स्पृष्टवर्चस्कमन्तर्दाहो भ्रमस्तमः ॥ (७२।२)

दौर्गन्ध्यं गात्रविक्षेपो मांसस्थे मेदसि स्थिते । (७३।१)

स्वेदो ऽतितृष्णा वमनं दौर्गन्ध्यं वा सहिष्णुता ॥ (७३।२)

प्रलापो ग्लानिररुचिरस्थिगे त्वस्थिभेदनम् । (७४।१)

दोषप्रवृत्तिरुद्बोधः श्वासाङ्गक्षेपकूजनम् ॥ (७४।२)

अन्तर्दाहो बहिः शैत्यं श्वासो हिक्का हि मज्जगे । (७५।१)

तमसो दर्शनं मर्मच्छेदनं स्तब्धमेढ्रता ॥ (७५।२)

शुक्रप्रवृत्तौ मृत्युस्तु जायते शुक्रसंश्रये । (७६।१)

उत्तरोत्तरदुःसाध्याः पञ्चान्ये तु विपर्यये ॥ (७६।२)

प्रलिम्पन्निव गात्राणि श्लेष्मणा गौरवेण च । (७७।१)

मन्दज्वरप्रलापस्तु सशीतः स्यात्प्रलेपकः ॥ (७७।२)

नित्यं मन्दज्वरो रूक्षः शीतकृच्छ्रेण गच्छति । (७८।१)

स्तब्धाङ्गः श्लेष्मभूयिष्ठो भवेद् अङ्गबलाशकः ॥ (७८।२)

हरिद्राभेदवर्णाभस्तद्वल्लेपं प्रमेहति । (७९।१)

स वै हारिद्रको नाम ज्वरभेदो ऽन्तकः स्मृतः ॥ (७९।२)

कफवातौ समौ यत्र हीनपित्तस्य देहिनः । (८०।१)

तीक्ष्णो ऽथवा दिवा मन्दो जायते रात्रिजो ज्वरः ॥ (८०।२)

दिवाकरार्पितबले व्यायामाच्च विशोषिते । (८१।१)

शरीरे नियतं वाताज्ज्वरः स्यात् पौर्वरात्रिकः ॥ (८१।२)

आमाशये यदात्मस्थे श्लेष्मपित्ते ह्यधः स्थिते । (८२।१)

तदर्धं शीतलं देहे ह्यर्धं चोष्णं प्रजायते ॥ (८२।२)

काये पित्तं यदा न्यस्तं श्लेष्मा चान्ते व्यवस्थितः । (८३।१)

उष्णत्वं तेन देहस्य शीतत्वं करपादयोः ॥ (८३।२)

रसरक्ताश्रयः साध्यो मांसमेदोगतश्च यः । (८४।१)

अस्थिमज्जागतः कृच्छ्रस्तैस्तैः स्वाङ्गैर्हतप्रभः ॥ (८४।२)

विसंज्ञो ज्रवेगार्तः सक्रोध इव वीक्षते । (८५।१)

सदोषम् उष्णं च सदा शकृन्मुञ्चति वेगवत् ॥ (८५।२)

देहो लघुर्व्यपगतक्लममोहतापः पाको मुखे करणसौष्ठवमव्यथत्वम् । (८६।१)

स्वेदः क्षुवः प्रकृतियोगिमनो ऽन्नलिप्सा कण्डूश्च मूर्ध्नि विगतज्वरलक्षणानि ॥ (८६।२)

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे ज्वरनिदानादिकं नाम सप्तचत्वारिंशदुत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ (८७।१)