धन्वन्तरिरुवाच । (१।१)

उदराणां निदानं च वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु । (१।२)

रोगाः सर्वे ऽपि मन्दाग्नौ सुतरामुदराणि तु ॥ (१।३)

अजीर्णामयाश् चाप्यन्ये जायन्ते मलसंचयात् । (२।१)

ऊर्ध्वाधो वायवो रुद्ध्वा व्याकुलाविप्रवाहिणी ॥ (२।२)

प्राणानपानान्संदूष्य कुर्युस्तान्मांससन्धिगान् । (३।१)

आध्माप्य कुक्षिमुदरमष्टधा ते च भेदतः ॥ (३।२)

पृथग्दोषैः समस्तैश्च प्लीहवङ्क्षक्षतोदकैः । (४।१)

तेनार्ताः शुष्कताल्वोष्ठाः सर्वपादकरोदराः ॥ (४।२)

नष्टचेष्टबलाहाराः कृतप्रध्मात् कुक्षयः । (५।१)

पुरुषाः स्युः प्रेतरूपा भाविनस्तस्य लक्षणम् ॥ (५।२)

क्षुन्नाशो ऽरुचिवत्सर्वं सविदाहं च पच्यते । (६।१)

जीर्णान्नं यो न जानाति सो ऽपथ्यं सेवते नरः ॥ (६।२)

क्षीयते बलमङ्गस्य श्वसित्यल्पो ऽविचेष्टितः । (७।१)

विषयावृत्तिबुद्धिश्च शोकशोषादयो ऽपि च ॥ (७।२)

रुग्बस्तिसन्धौ सततं लघ्वल्पभोजनैरपि । (८।१)

जराजीर्णो बलभ्रंशो भवेज्जठररोगिणः ॥ (८।२)

स्वतन्त्रतन्द्रालसता मलसर्गो ऽल्पवह्निता । (९।१)

दाहः श्वयथुराध्मानमन्त्रे सलिलसम्भवे ॥ (९।२)

सर्वत्र तोये मरणं शोचनं तत्र निष्फलम् । (१०।१)

गवाक्षवच्छिराजालैरुदरं गुड्गुडायते ॥ (१०।२)

नाभिमन्त्रश्च विष्टभ्य वेगं कृत्वा प्रणश्यति । (११।१)

मारुते हृत्कटीनाभिपायुवङ्क्षणवेदनाः ॥ (११।२)

सशब्दो निःसरेद् वायुर् वहते मूत्रमल्पकम् । (१२।१)

नातिमात्रं भवेल्लौल्यं नरस्य विरसं मुखम् ॥ (१२।२)

तत्रवातोदरे शोथः पाणिपान्मुखकुक्षिषु । (१३।१)

कुक्षिपार्श्वोदरकटीपृष्ठरुक्पर्वभेदनम् ॥ (१३।२)

शुष्ककासाङ्गमर्दाधोगुरुतामलसंग्रहः । (१४।१)

श्यामारुणत्वगादित्वं मुखे च रसवद्धिता ॥ (१४।२)

सतोदभेदमुदरं नीलकृष्णशिराततम् । (१५।१)

आध्मातमुदरे शब्दमद्भुतं वा करोति सः ॥ (१५।२)

वायुश्चात्र सरुक्शब्दं विधत्ते सर्वथा गतिम् । (१६।१)

पित्तोदरे ज्वरो मूर्छा दाहित्वं कटुकास्यता ॥ (१६।२)

भ्रमो ऽतिसारः पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित् । (१७।१)

पीतताम्रशिरादित्वं सस्वेदं सोष्म दह्यते ॥ (१७।२)

धूमायते मृदुस्पर्शं क्षैप्रपाकं प्रदूयते । (१८।१)

श्लेष्मोदरेषु सदनं स्वेदश्वयथुगौरवम् ॥ (१८।२)

निद्रा क्लेशो ऽरुचिः श्वासः काशः शुक्लत्वगादिता । (१९।१)

उदरं तिमिरं स्निग्धं शुक्लकृष्णशिरावृतम् ॥ (१९।२)

नीरातिवृद्धौ कठिनं शीतस्पर्शं गुरु स्थिरम् । (२०।१)

त्रिदोषकोपने तैस्तैस् त्रिदोषजीनैतर् मलैः ॥ (२०।२)

सर्वदूषणदुष्टाश्च सरक्ताः संचिता मलाः । (२१।१)

कोष्ठं प्राप्य विकुर्वाणाः शोषमूर्छाभ्रमान्वितम् ॥ (२१।२)

कुर्युस्त्रिलिङ्गमुदरं शीघ्रपाकं सुदारुणम् । (२२।१)

वर्धते तच्च सुतरां शीतवातप्रदर्शने ॥ (२२।२)

अत्यशनाच्च संक्षोभाद् यानपानादिचेष्टितैः । (२३।१)

अविहितैश्च पानाद्यैर्वमनव्याधिकर्षणैः ॥ (२३।२)

वामपार्श्वास्थितः प्लीहा त्युतस्थानो विवर्धते । (२४।१)

शोणिताद्वा रसादिभ्यो विवृद्धो जनयेद्व्यथाम् ॥ (२४।२)

सो ऽष्ठीला चातिकठिनः प्रोन्नतः कूर्मपृष्ठवत् । (२५।१)

क्रमेण वर्धमानश्च कुक्षौ व्याततिम् आहरेत् ॥ (२५।२)

श्वासकासपिपासास्यवैरस्याध्मानकज्वरैः । (२६।१)

पाण्डुत्वमूर्छाछर्दित्वग्दाहमोहैश्च संयुतः ॥ (२६।२)

अरुणाभं विचित्राभं नीलहारिद्रराजितम् । (२७।१)

उदावर्तेन चानाहमोहतृड्गहनज्वरैः ॥ (२७।२)

गौरवारुचिकाठिन्यैर्विघातभ्रमसंक्रमात् । (२८।१)

प्लीहवद्दक्षिणात्पार्श्वात्कुर्याद्यकृदपि च्युतम् ॥ (२८।२)

पक्वे भूते यकृति च सदा बद्धमलो गुदे । (२९।१)

दुर्नामभिरुदावर्तैरन्यैर्वा पीडितो भवेत् ॥ (२९।२)

वर्चःपित्तकफान्बद्धान्करोति कुपितो ऽनिलः । (३०।१)

अपानो जठरे तेन संरुद्धो ज्वररुक्करः ॥ (३०।२)

काशश्वासोरुसदनं शिरोरुङ् नाभिपार्श्वरुक् । (३१।१)

मलासंगो ऽरुचिश्छर्दिरुदरे मलमारुतः ॥ (३१।२)

स्थिरनीलारुणशिराजालैर् उदरम् आवृतम् । (३२।१)

नाभेरुपरि च प्रायो गोपुच्छाकृति जायते ॥ (३२।२)

अस्थ्यादिशल्यैर् अन्यैश्च विद्धे चैवोदरे तथा । (३३।१)

पच्यते यकृतादिश्च तच्छिद्रैश्च सरन्बहिः ॥ (३३।२)

आम एव गुदाहेति ततो ऽल्पाल्पः शकृद्रसः । (३४।१)

स स्याद्विकृतगन्धो ऽपि पिच्छिलः पीतलोहितः ॥ (३४।२)

शेषश्चापूर्य जठरं घोरमारभते ततः । (३५।१)

वर्धते तदधो नाभेराशु चैति जलात्मताम् ॥ (३५।२)

उद्रिक्ते दोषरूपे च व्याप्ते च श्वासतृड्भ्रमैः । (३६।१)

छिद्रोदरमिदं प्राहुः परिस्रावीति चापरे ॥ (३६।२)

प्रवृत्तस्नेहपानादेः सहसापथ्यसेविनः । (३७।१)

अत्यम्बुपानान्मन्दाग्नेः क्षीणस्यातिकृशस्य च ॥ (३७।२)

रुद्धः स्वमार्गादनिलः कफश्च जलमूर्छितः । (३८।१)

वर्धते तु तदेवाम्बु तन्मात्राद् बिन्दुराशितः ॥ (३८।२)

तत्कोपादुदरं तृष्णागुदस्नुतिरुजान्वितम् । (३९।१)

काशश्वासारुचियुतं नानावर्णशिराततम् ॥ (३९।२)

तोयपूर्णान्मृदुस्पर्शात्सदृशक्षोभवेपथु । (४०।१)

बकोदरं स्थिरं स्निग्धं नाडीमावृत्य जायते ॥ (४०।२)

उपेक्षायां च सर्वेषां स्वस्थानां परिचालिताः । (४१।१)

पाका द्रवा द्रवीकुर्युः सन्धिस्रोतोमुखान्यपि ॥ (४१।२)

स्वेदे चैव तु संरुद्धे मूर्छिताश्चान्तरस्थिताः । (४२।१)

तदेवोदरमापूर्य कुर्यादुदरामयम् ॥ (४२।२)

गुरूदरं स्थितं वृत्तम् आहतं च न शब्दकृत् । (४३।१)

हीनबलं तथा घोरं नाड्यां स्पृष्टं च सपति ॥ (४३।२)

शिरान्तर्धानमुदरे सर्वलक्षणमुच्यते । (४४।१)

वातपित्तकफप्लीहसन्निपातो दकोदरम् ॥ (४४।२)

पक्षाच्च जातसलिलं विष्टम्भोपद्रवान्वितम् । (४५।१)

जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम् ॥ (४५।२)

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे एकषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥ (४६।१)