सूत उवाच । (१।१)

परीक्षां वच्मि रत्नानां बलो नामासुरो ऽभवत् । (१।२)

इन्द्राद्या निर्जितास्तेन विजेतुं तैर्न शक्यते ॥ (१।३)

वरव्याजेन पशुतां याचितः स सुरैर्मखे । (२।१)

बलो ददौ स पशुताम् अतिसत्त्वसुरैर् हतः ॥ (२।२)

पशुवत्स विशस्तस्तैः स्ववाक्याशनियन्त्रितः । (३।१)

बलो लोकोपराय देवानां हितकाम्यया ॥ (३।२)

तस्य सत्त्वविशुद्धस्य विशुद्धेन च कर्मणा । (४।१)

कायस्यावयवाः सर्वे रत्नबीजत्वमाययुः ॥ (४।२)

देवानामथ यक्षाणां सिद्धानां पवनाशिनाम् । (५।१)

रत्नबीजं स्वयं ग्राहः सुमहानभवत्तदा ॥ (५।२)

तेषां तु पततां वेगाद्विमानेन विहायसा । (६।१)

यद्यत्पपात रत्नानां बीजं क्वचन किंचन ॥ (६।२)

महोदधौ सरिति वा पवर्त कानने ऽपि वा । (७।१)

तत्तदाकरतां यातं स्थानमाधेयगौरवात् ॥ (७।२)

तेषु रक्षोविषव्यालव्याधिघ्नान्य् अघहानि च । (८।१)

प्रादुर्भवन्ति रत्नानि तथैव विगुणानि च ॥ (८।२)

वज्रं मुक्तामणयः सपद्मरागाः समरकताः प्रोक्ताः । (९।१)

अपि चेन्द्रनीलमणिवरवैदूर्याः पुष्परागाश्च ॥ (९।२)

कर्केतनं सपुलकं रुधिराख्यसमन्वितं तथा स्फटिकम् । (१०।१)

विद्रुममणिश्च यत्नादुद्दिष्टं संग्रहे तज्ज्ञैः ॥ (१०।२)

आकारवर्णौ प्रथमं गुणदोषौ तत्फलं परीक्षा च । (११।१)

मूल्यं च रत्नकुशलैर्विज्ञेयं सर्वशास्त्राणाम् ॥ (११।२)

कुलग्नेषूपजायन्ते यानि चोपहते ऽहनि । (१२।१)

दौषैस् तान्यपि युज्यन्ते हीयन्ते गुणसम्पदा ॥ (१२।२)

परीक्षापरिशुद्धानां रत्नानां पृथिवीभुजा । (१३।१)

धारणं संग्रहो वापि कार्यः श्रियमभीप्सता ॥ (१३।२)

शास्त्रज्ञः कुशलाश्चापि रत्नभाजः परीक्षकाः । (१४।१)

त एव मूल्यमात्राया वेत्तारः परिकीर्तिताः ॥ (१४।२)

महाप्रभावं विबुधैर् यस्यमाद् वज्रमुदाहृतम् । (१५।१)

वज्रपूर्वा परीक्षेयं ततो ऽस्माभिः प्रकीर्त्यते ॥ (१५।२)

तस्यास्थिलेशो निपपात येषु भुवः प्रदेशेषु कथंचिदेव । (१६।१)

वज्राणि वज्रायुधनिर्जिगीषोर् भवन्ति नानाकृतिमन्ति तेषु ॥ (१६।२)

हैममातङ्गसौराष्ट्राः पौण्ड्रका लिङ्गकोसलाः । (१७।१)

वेण्वातटाः ससौवीरा वज्रस्याष्ट विहारकाः ॥ (१७।२)

आताम्रा हिमशैलजाश्च शशिभा वेण्वातटीयाः स्मृताः सौवीरे त्वसिताब्जमेघसदृशास् ताम्राश्च सौराष्ट्रजाः । (१८।१)

कालिङ्गाः कनकावदातरुचिराः पीतप्रभाः कोसले श्यामाः पुण्ड्रभवा मतङ्गविषये नात्यन्तपीतप्रभाः ॥ (१८।२)

अत्यर्थं लघु वर्णतश्च गुणवत्पार्श्वेषु सम्यक् समं रेखाबिन्दुकलङ्ककाकपदकत्रासादिभिर् वर्जितम् । (१९।१)

लोके ऽस्मिन् परमाणुमात्रम् अपि यद्वज्रं क्वचिद् दृश्यते तस्मिन्देवसमाश्रयो ह्यवितथस्तीक्ष्णाग्रधारं यदि ॥ (१९।२)

वज्रेषु वर्णयुक्त्या देवानामपि विग्रहः प्रोक्तः । (२०।१)

वर्णेभ्यश्च विभागः कार्यो वर्णाश्रयादेव ॥ (२०।२)

हरितसितपीतपिङ्गश्यामास् ताम्राः स्वभावतो रुचिराः । (२१।१)

हरिवरुणशक्रहुतवहपितृपतिमरुतां स्वका वर्णाः ॥ (२१।२)

विप्रस्य शङ्खकुमुदस्फटिकावदातः स्यात्क्षत्त्रियस्य शशबभ्रुविलोचनाभः । (२२।१)

वैश्यस्य कान्तकदलीदलसंनिकाशः शूद्रस्य धौतकरवालसमानदीप्तिः ॥ (२२।२)

द्वौ वज्रवर्णौ पृथिवीपतीनां सद्भिः प्रदिष्टौ न तु सार्वजन्यौ । (२३।१)

यः स्याज्जवाविद्रुमभङ्गशोणो यो वा हरिद्रारसंनिकाशः ॥ (२३।२)

ईशत्वात्सर्ववर्णानां गुणवत्सार्ववर्णिकम् । (२४।१)

कामतो धारयेद्राजा न त्वन्यो ऽन्यत्कथञ्चन ॥ (२४।२)

अधरोत्तरवृत्तया हि यादृक् स्याद्वर्णसङ्करः । (२५।१)

ततः कष्टतरो वज्रवर्णानां सङ्करो मतः ॥ (२५।२)

न च मार्गविभागमात्रवृत्त्या विदुषा वज्रपरिग्रहो विधेयः । (२६।१)

गुणवद्गुणसम्पदां विभूतिर्विपरीतो व्यसनोदयस्य हेतुः ॥ (२६।२)

एकमपि यस्य शृङ्गं विदलितमवलोक्यते विशीर्णं वा । (२७।१)

गुणवदपि तन्न धार्यं वज्रं श्रेयो ऽर्थिभिर्भवने ॥ (२७।२)

स्फुटिताग्निविशीर्णशृङ्गदेशं मलवर्णैः पृषतैरुपेतमध्यम् । (२८।१)

न हि वज्रभृतो ऽपि वज्रमाशु श्रियमप्याश्रयलालसां न कुर्यात् ॥ (२८।२)

यस्यैकदेशः क्षतजावभासो यद्वा भवेल्लोहितवर्णचित्रम् । (२९।१)

न तन्न कुर्याद्ध्रियमाणमाशु स्वच्छन्दमृत्योरपि जीवितान्तम् ॥ (२९।२)

कोट्यः पार्श्वनिधाराश्च षडष्टौ द्वादशेति च । (३०।१)

उत्तुङ्गसमतीक्ष्णाग्राः वज्रस्याकरजा गुणाः ॥ (३०।२)

षट्कोटि शुद्धम् अमलं स्फुटतीक्ष्णधारं वर्णान्वितं लघु सुपार्श्वम् अपेतदोषम् । (३१।१)

इन्द्रायुधांशुविसृतिछुरितान्तरिक्षम् एवंविधं भुवि भवेत्सुलभं न वज्रम् ॥ (३१।२)

तीक्ष्णाग्रं विमलमपेतसर्वदोषं धत्ते यः प्रयततनुः सदैव वज्रम् । (३२।१)

वृद्धिस्तं प्रतिदिनमेति यावदायुः स्त्रीसम्पत्सुतधनधान्यगोदशूनाम् ॥ (३२।२)

व्यालवह्निविषव्याघ्रतस्कराम्बुभयानि च । (३३।१)

दूरात्तस्य निवर्तन्ते कर्माण्याथर्वणानि च ॥ (३३।२)

यदि वज्रमपेतसर्वदोषं बिभृयात्तण्डुलविंशतिं गुरुत्वे । (३४।१)

मणिशास्त्रविदो वदन्ति तस्य द्विगुणं रूपकलक्षमग्रमूल्यम् ॥ (३४।२)

त्रिभागहीनार्धतदर्धशेषं त्रयोदशं त्रिंशदतो ऽर्धभागाः । (३५।१)

अशीतिभागो ऽथ शतांशभागः सहस्रभागो ऽल्पसमानयोगः ॥ (३५।२)

यत्तण्डुलैर्द्वादशभिः कृतस्य वज्रस्य मूल्यं प्रथमं प्रदिष्टम् । (३६।१)

द्वाभ्यां क्रमाद्वानिम् उपागतस्य त्वेकावमानस्य विनिश्चयो ऽयम् ॥ (३६।२)

न चापि तण्डुलैरेव वज्राणां धरणक्रमः । (३७।१)

अष्टाभिः सर्षपैर् गैरैस्तण्डुलं परिकल्पयेत् ॥ (३७।२)

यत्तु सर्वगुणैर्युक्तं वज्रं तरति वारिणि । (३८।१)

रत्नवर्गे समस्ते ऽपि तस्य धारणमिष्यते ॥ (३८।२)

अल्पेनापि हि दोषेण लक्ष्यालक्ष्येण द्वषितम् । (३९।१)

स्वमूल्याद् दशमं भागं वज्रं लभति मानवः ॥ (३९।२)

प्रकटानेकदोषस्य स्वल्पस्य महतो ऽपि वा । (४०।१)

स्वमूल्याच्छतशो भागो वज्रस्य न विधीयते ॥ (४०।२)

स्पष्टदोषमलङ्कारे वज्रं यद्यपि दृश्यते । (४१।१)

रत्नानां परिकर्मार्थं मूल्यं तस्य भवेल्लघु ॥ (४१।२)

प्रथमं गुणसम्पदाभ्युपेतं प्रतिबद्धं समुपैति यच्च दोषम् । (४२।१)

अलमाभरणेन तस्य राज्ञो गुणहीनो ऽपि मणिर्न भूषणाय ॥ (४२।२)

नार्या वज्रमधार्यं गुणवदपि सुतप्रसूतिमिच्छन्त्या । (४३।१)

अन्यत्र दीर्घाचिपिटत्र्यश्राद्यगुणैर् वियुक्ताच्च ॥ (४३।२)

अयसा पुष्परागेण तथा गोमेदकेन च । (४४।१)

वैदूर्यस्फटिकाभ्यां च काचैश्चापि पृथग्विधैः ॥ (४४।२)

प्रतिरूपाणि कुर्वन्ति वज्रस्य कुशला जनाः । (४५।१)

परीक्षा तेषु कर्तव्या विद्वद्भिः सुपरीक्षकैः ॥ (४५।२)

क्षारोल्लेखनशाणाभिस् तेषां कार्यं परीक्षणम् । (४६।१)

पृथिव्यां यानि रत्नानि ये चान्ये लोहधातवः ॥ (४६।२)

सर्वाणि विलिखेद्वज्रं तच्च तैर्न विलिख्यते । (४७।१)

गुरुता सर्वरत्नानां गौरवाधारकारणम् ॥ (४७।२)

वज्रे तां वैपरीत्येन सूरयः परिचक्षते । (४८।१)

जातिरजातिं विलिखति जातिं विलिखन्ति वज्रकुरुविन्दाः ॥ (४८।२)

वज्रैर्वज्रं विलिखति नान्येन विलिख्यते वज्रम् । (४९।१)

वज्राणि मुक्तामणयो ये च केचन जातयः ॥ (४९।२)

न तेषां प्रतिबद्धानां भा भवत्यूर्ध्वगामिनी । (५०।१)

तिर्यक् क्षतत्वात् केषांचित् कथंचिद् यदि जायते । (५०।२)

तिर्यग्विलिख्यमानानां सा पार्श्वेषु विहन्यते ॥ (५०।३)

यद्यपि विशीर्णकोटिः सबिन्दुरेखान्वितो विवर्णो वा । (५१।१)

तदपि धनधान्यपुत्रान्करोति सेन्द्रायुधो वज्रः ॥ (५१।२)

सौदामिनीविस्फुरिताभिरामं राजा यथोक्तं कलिशं दधानः । (५२।१)

पराक्रमाक्रान्तपरप्रतापः समस्तसामन्तभुवं भुनक्ति ॥ (५२।२)

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे रत्नतद्विशेषवज्रपरीक्षणादिवर्णनं नामाष्टषष्टितमो ऽध्यायः ॥ (५३।१)