धन्वन्तरिरुवाच । (१।१)

सर्वरोगनिदानं च वक्ष्ये सुश्रुत तत्त्वतः । (१।२)

आत्रेयाद्यैर्मुनिवरैर्यथा पूर्वमुदीरितम् ॥ (१।३)

रोगः पाप्मा ज्वरो व्याधिर्विकारो दुष्ट आमयः । (२।१)

यक्ष्मातङ्कगदा बाधाः शब्दाः पर्यायवाचिनः ॥ (२।२)

निदानं पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा । (३।१)

संप्राप्तिश् चेति विज्ञानं रोगाणां पञ्चधा स्मृतम् ॥ (३।२)

निमित्तहेत्वायतनप्रत्ययोत्थानकारणैः । (४।१)

निदानमाहुः पर्यायैः प्राग्रूपं येन लक्ष्यते ॥ (४।२)

उत्पित्सुरामयो दोषविशेषेणानधिष्ठितः । (५।१)

लिङ्गमव्यक्तमल्पत्वाद्व्याधीनां तद्यथायथम् ॥ (५।२)

तदेव व्यक्ततां यातं रूपमित्यभिधीयते । (६।१)

संस्थानां व्यञ्जनं लिङ्गं लक्षणं चिह्नमाकृतिः ॥ (६।२)

हेतुव्याधिविपर्यस्तविपर्यस्तार्थकारिणाम् । (७।१)

औषधान्नविहाराणामुपयोगं सुखावहम् ॥ (७।२)

विद्यादुपशयं व्याधेः स हि सात्म्यमिति स्मृतः । (८।१)

विपरीतो ऽनुपशयो व्याध्यसात्म्येतिसंज्ञितः ॥ (८।२)

यथा दुष्टेन दोषेण यथा चानुविसर्पता । (९।१)

निर्वृत्तिरामयस्यासौ संप्राप्तिरभिधीयते ॥ (९।२)

संख्याविकल्पप्राधान्यबलकालविशेषतः । (१०।१)

सा भिद्यते यथात्रैव वक्ष्यन्ते ऽष्टौ ज्वरा इति ॥ (१०।२)

दोषाणां समवेतानां विकल्पो ऽंशांशकल्पना । (११।१)

स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां व्याधेः प्राधान्यमादिशेत् ॥ (११।२)

हेत्वादिकार्त्स्न्यावयवैर् बलाबलविशेषणम् । (१२।१)

नक्तंदिनार्धभुक्तांशैर् व्याधिकालो यथामलम् ॥ (१२।२)

इति प्रोक्तो निदानार्थः स व्यासेनोपदेक्ष्यते । (१३।१)

सर्वेषामेव रोगाणां निदानं कुपिता मलाः ॥ (१३।२)

तत्प्रकोपस्य तु प्रोक्तं विविधाहितसेवनम् । (१४।१)

अहितस्त्रिविधो योगस्त्रयाणां प्रागुदाहृतः ॥ (१४।२)

तिक्तोषणकषायाम्लरूक्षाप्रमितयोजनैः । (१५।१)

धावनोदीरणनिशाजागरात्युच्चभाषणैः ॥ (१५।२)

क्रियाभियोगभीशोकचिन्ताव्यायाममैथुनैः । (१६।१)

ग्रीष्माहोरात्रभुक्त्यन्ते प्रकुप्यति समीरणः ॥ (१६।२)

पित्तं कट्वालतीक्ष्णोष्णकटुक्रोधविदाहिभिः । (१७।१)

शरन्मध्याह्नरात्र्यर्धविदाहसमयेषु च ॥ (१७।२)

स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुर्वभिष्यन्दिशीतलैः । (१८।१)

आस्यास्वप्नसुखाजीर्णदिवास्वप्नादिबृंहणैः ॥ (१८।२)

प्रच्छर्दनाद्ययोगेन भुक्तान्नस्याप्यजीर्णके । (१९।१)

पूर्वाह्ने पूर्वरात्रे च श्लेष्मा वक्ष्यामि सङ्करान् ॥ (१९।२)

मिश्रीभावात्समस्तानां सन्निपातस्तथा पुनः । (२०।१)

संकीर्णाजीर्णविषमविरुद्धाद्यशनादिभिः ॥ (२०।२)

व्यापन्नमद्यपानीयशुष्कशाकाममूलकैः । (२१।१)

पिण्याकमृत्यवसरपूतिशुष्ककृशमिषैः ॥ (२१।२)

दोषत्रयकरैस्तैस्तैस्तथान्नपरिवर्ततः । (२२।१)

धातोर्दुष्टात्पुरो वाताद्द्विग्रहावेशविप्लवात् ॥ (२२।२)

दुष्टामान्नैर् अतिश्लैष्मग्रहैर् जन्मर्क्षपीडनात् । (२३।१)

मिथ्यायोगाच्च विविधात् पापानां च निषेवणात् । (२३।२)

स्त्रीणां प्रसववैषम्यात्तथा मिथ्योपचारतः ॥ (२३।३)

प्रतिरोगमिति क्रुद्धा रोगविध्यनुगामिनः । (२४।१)

रसायनं प्रपद्याशु दोषा देहे विकुर्वते ॥ (२४।२)

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे सर्वरोगनिदानं नाम षट्चत्वारिंशदुत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ (२५।१)