धन्वन्तरिरुवाच । (१।१)

सर्वरोगहरं सिद्धं योगसारं वदाम्यहम् । (१।२)

शृणु सुश्रुतं संक्षेपात्प्राणिनां जीवहेतवे ॥ (१।३)

कषायकटुतिक्ताम्लरूक्षाहारादिभोजनात् । (२।१)

चिन्ताव्यवायव्यायामभयशोकप्रजागरात् ॥ (२।२)

उच्चैर्भाषातिभाराच्च कर्मयोगातिकर्षणात् । (३।१)

वायुः कुप्यति पर्जन्ये जीर्णान्ने दिनसंक्षये ॥ (३।२)

उष्णाम्ललवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनात् । (४।१)

तीक्ष्णातपाग्निसन्तापमद्यक्रोधनिषेवणात् ॥ (४।२)

विदाहकाले भुक्तस्य मध्याह्ने जलदात्यये । (५।१)

ग्रीष्मकाले ऽर्धरात्रे ऽपि पित्तं कुप्यति देहिनः ॥ (५।२)

स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुरुशीतातिभोजनात् । (६।१)

नवान्नपिच्छिलानूपमांसादेः सेवनादपि ॥ (६।२)

अव्यायामदिवास्वप्नशय्यासनसुखादिभिः । (७।१)

कफप्रदोषो भुक्ते च वसन्ते च प्रकुप्यति ॥ (७।२)

देहपारुष्यसंकोचतोदविष्टम्भकादयः । (८।१)

तथा च सुप्ता रोमहर्षस्तम्भनशोषणम् ॥ (८।२)

श्यामत्वम् अङ्गविश्लेषबलमायासवर्धनम् । (९।१)

वायोर्लिङ्गानि तैर्युक्तं रोगं वातात्मकं वदेत् ॥ (९।२)

दाहोष्मपादसंक्लेदकोपरागपरिश्रमाः । (१०।१)

कट्वम्लशववैगन्ध्यस्वेदमूर्छातितृड्भ्रमाः ॥ (१०।२)

हारिद्रं हरितत्वं च पित्तलिङ्गान्वितैर्नरः । (११।१)

देहे स्निग्धत्वमाधुर्यचिरकारित्वबन्धनम् ॥ (११।२)

कण्डूनिद्राभियोगश्च लक्षणं कफसम्भवम् ॥ (१२।२)

हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्याद्व्याधिं द्विदोषजम् । (१३।१)

सर्वहेतुसमुत्पन्नं त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम् ॥ (१३।२)

दोषधातुमलाधारो देहिनां देह उच्यते । (१४।१)

तेषां समत्वमारोग्यं क्षयवृद्धेर्विपर्ययः ॥ (१४।२)

वसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः । (१५।१)

वातपित्तकफा दोषा विण्मूत्राद्या मलाः स्मृताः ॥ (१५।२)

वायुः शीतो लघुः सूक्ष्मः स्वरनाशी स्थिरो बली । (१६।१)

पित्तम् अम्लकटूष्णं चापङ्क्ती रोगकारणम् ॥ (१६।२)

मधुरो लवणः स्निग्धो गुरुः श्लेष्मातिपिच्छिलः । (१७।१)

गुदश्रोण्याश्रयो वायुः पित्तं पक्वाशयस्थितम् ॥ (१७।२)

कफस्यामाशयस्थानं कण्ठो वा मूर्धसन्धयः । (१८।१)

कटुतिक्तकषायाश्च कोपयन्ति समीरणम् ॥ (१८।२)

कट्वम्ललवणाः पित्तं स्वादूष्णलवणाः कफम् । (१९।१)

एत एव विपर्यस्ताः शमायैषां प्रयोजिताः । (१९।२)

भवन्ति रोगिणां शान्त्यै स्वस्थाने सुखहेतवः ॥ (१९।३)

चक्षुष्यो मधुरो ज्ञेयो रसधातुविवर्धनः । (२०।१)

अम्लोत्तरो मनोहृद्यं तथा दीपनपाचनम् ॥ (२०।२)

दीपनो ज्वरतृष्णाघ्नस् तिक्तः शोधनशोषणः । (२१।१)

पित्तलो लेखनस्तम्भी कषायो ग्राहिशोषणः ॥ (२१।२)

रसवीर्यविपाकानामाश्रयं द्रव्यमुत्तमम् । (२२।१)

रसपाकान्तरस्थायि सर्वद्रव्याश्रयं द्रुतम् ॥ (२२।२)

शीतोष्णं लवणं वीर्यमथ वा शक्तिरिष्यते । (२३।१)

रसानां द्विविधः पाको कटुरेव च ॥ (२३।२)

भिषग्भेषजरोगार्तपरिचारकसम्पदः । (२४।१)

चिकित्साङ्गानि चत्वारि विपरीतान्यसिद्धये ॥ (२४।२)

देशकालवयोवह्निसाम्यप्रकृतिभेषजम् । (२५।१)

देहसत्त्वबलव्याधीन्बुद्ध्वा कर्म समाचरेत् ॥ (२५।२)

बहूदकनगो ऽनूपः कफमारुतकोपवान् । (२६।१)

जाङ्गलो ऽपरशाखी च रक्तपित्तगदोत्तरः ॥ (२६।२)

संसृष्टलक्षणोपेतो देशः साधारणः स्मृतः । (२७।१)

बाल आ षोडशान्मध्यः सप्ततेर्वृद्ध उच्यते ॥ (२७।२)

कफपित्तानिलाः प्रायो यथाक्रममुदीरिताः । (२८।१)

क्षाराग्निशस्त्ररहिता क्षीणे प्रवयसि क्रियाः ॥ (२८।२)

कृशस्य बृंहणं कार्यं स्थूलदेहस्य कर्षणम् । (२९।१)

रक्षणं मध्यकायस्य देहभेदास्त्रयो मताः ॥ (२९।२)

स्थैर्यव्यायामसन्तोषैर्बोद्धव्यं यत्नतो बलम् । (३०।१)

अविकारी महोत्साहो महासाहसिको नरः ॥ (३०।२)

पानाहारादयो यस्य विरुद्धाः प्रकृतेरपि । (३१।१)

श्वसुखायोपकल्प्यन्ते तत्साम्यमिति कथ्यते ॥ (३१।२)

गर्भिण्याः श्लैष्मिकैर्भक्ष्यैः श्लैष्मिको जायते नरः । (३२।१)

वातलैः पित्तलैस्तद्वत्समधातुर्हिताशनात् ॥ (३२।२)

कृशो रूक्षो ऽल्पकेशश्च चलचित्तो नरः स्थितः । (३३।१)

बहुवाक्यरतः स्वप्ने वातप्रकृतिको नरः ॥ (३३।२)

अकालपलितो गौरः प्रस्वेदी कोपनो बुधः । (३४।१)

स्वप्ने ऽपि दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिरुच्यते ॥ (३४।२)

स्थिरचित्तः स्वरः सूक्ष्मः प्रसन्नः स्निग्धमूर्धजः । (३५।१)

स्वप्ने जलशिलालोकी श्लेष्मप्रकृतिको नरः ॥ (३५।२)

संमिश्रलक्षणैर्ज्ञेयो द्वित्रिदोषान्वयो नरः । (३६।१)

दोषस्येतरसद्भावे ऽप्यधिका प्रकृतिः स्मृताः ॥ (३६।२)

मन्दस्तीक्ष्णो ऽथ विषमः समश् चेति चतुर्विधाः । (३७।१)

कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्याज्जाठरो ऽनलः ॥ (३७।२)

समस्य पालनं कार्यं विषमे वातनिग्रहः । (३८।१)

तीक्ष्णे पित्तप्रतीकारो मन्दे श्लेष्मविशोधनम् ॥ (३८।२)

प्रभवः सर्वरोगाणामजीर्णं चाग्निनाशनम् । (३९।१)

आमाम्लरसविष्टम्भलक्षणं तच्चतुर्विधम् ॥ (३९।२)

आमाद्विषूचिका चैव हृदालस्यादयस्तथा । (४०।१)

वचालवणतोयेन छर्दनं तत्र कारयेत् ॥ (४०।२)

शुक्राभावो भ्रमो मूर्छा तर्षो ऽम्लात् सम्प्रवर्तते । (४१।१)

अपक्वं तत्र शीताम्बुपानं वातनिषेवणम् ॥ (४१।२)

गात्रभङ्गं शिरोजाड्यं भक्तदोषादयो गदान् । (४२।१)

तस्मिन्स्वापो दिवा कार्यो लङ्घनं च विवर्जनम् ॥ (४२।२)

शूलगुल्मौ च विण्मूत्रस्थानविष्टम्भसूचकौ । (४३।१)

विधेयं स्वेदनं तत्र पानीयं लवणोदकम् ॥ (४३।२)

आममम्लं च विष्टब्धं कफपित्तानिलैः क्रमात् । (४४।१)

आलिप्य जठरं प्राज्ञो हिङ्गुत्र्यूषणसैन्धवैः ॥ (४४।२)

दिवास्वप्नं प्रकुर्वीत सर्वाजीर्णविनाशनम् । (४५।१)

अहितान्नै रोगराशिरहितान्नं ततस्त्यजेत् ॥ (४५।२)

उष्णाम्बु वानुपानं च माक्षिकैः पाचनं भवेत् । (४६।१)

करीरदधिमत्स्यैश्च प्रायः क्षीरं विरुध्यते ॥ (४६।२)

बिल्वः शोणा च गम्भारी पाटला गणिकारिका । (४७।१)

दीपनं कफवातघ्नं पञ्चमूलमिदं महत् ॥ (४७।२)

शालपर्णी पृश्निपर्णी बृहतीद्वयगोक्षुरम् । (४८।१)

वातपित्तहरं वृष्यं कनीयः पञ्चमूलकम् ॥ (४८।२)

उभयं दशमूलं स्यात्सन्निपातज्वरापहम् । (४९।१)

कासे श्वासे च तन्द्रायां पार्श्वशूले च शस्यते ॥ (४९।२)

एतैस्तैलानि सर्पोषि प्रलेपादलकां जयेत् । (५०।१)

क्वाथाच्चतुर्गुणं वारि पादस्थं स्याच्चतुर्गुणम् ॥ (५०।२)

स्नेहं च तत्समं क्षीरं कल्कश्च स्नेहपादकः । (५१।१)

संवर्तितौषधैः पाको बस्तौ पाने भवेत्समः । (५१।२)

खरो ऽभ्यङ्गे मृदुर्नस्ये पाको ऽपि सम्प्रकल्पयेत् ॥ (५१।३)

स्थूलदेहेन्द्रियाश् चिन्त्या प्रकृतिर्या त्वधिष्ठिता । (५२।१)

आरोग्यमिति तं विद्यादायुष्मन्तमुपाचरेत् ॥ (५२।२)

यो गृह्णातीन्द्रियैरर्थान्विपरीतान्स मृत्युभाक् । (५३।१)

भिषङ्मित्रगुरुद्वेषी प्रियारातिश्च यो भवेत् ॥ (५३।२)

गुल्फजानुललाटं च हनुर्गण्डस्तथैव च । (५४।१)

भ्रष्टं स्थानच्युतं यस्य स जहात्यचिरादसून् ॥ (५४।२)

वामाक्षिमज्जनं जिह्वा श्यामा नासा विकारिणी । (५५।१)

कृष्णौ स्थानच्युतौ चोष्ठौ कृष्णास्यं यस्य तं त्यजेत् ॥ (५५।२)

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे वैद्यकशास्त्रपरिभाषा नामाष्टषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥ (५६।१)