धन्वन्तरिरुवाच । (१।१)

मिथ्याहारविहारेण विशेषेण विरोधिना । (१।२)

साधुनिन्दावधाद् युद्धहरणाद्यैश्च सेवितैः ॥ (१।३)

पाप्मभिः कर्मभिः सद्यः प्राक्तनैः प्रेरिता मलाः । (२।१)

शिराः प्रपद्य तैर्युक्तास्त्वग्वसारक्तमामिषम् ॥ (२।२)

दूषयन्ति च संशोष्य निश्चरन्तस्ततो बहिः । (३।१)

त्वचः कुर्वन्ति वैवर्ण्यं शिष्टाः कुष्ठम् उशन्ति तम् ॥ (३।२)

कालेनोपेक्षितं यत्स्यात्सर्वं कोष्ठानि तद्वपुः । (४।१)

प्रपद्य धातून्बाह्यान्तः सर्वान्संक्लेद्य चावहेत् ॥ (४।२)

सस्वेदक्लेदसङ्कोचान्कृमीन् सूक्ष्मांश्च दारुणान् । (५।१)

लोमत्वक्स्नायुधमनीराक्रामति यथाक्रमम् ॥ (५।२)

भस्माच्छादितवत्कुर्याद्बाह्यं कुष्ठमुदाहृतम् । (६।१)

कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथग्द्वन्द्वैः समागतैः ॥ (६।२)

सर्वेष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशो ऽधिकस्ततः । (७।१)

वातेन कुष्ठं कापालं पित्तेनौदुम्बरं कफात् ॥ (७।२)

मण्डलाख्यं विचर्ची च ऋष्याख्यं वातपित्तजम् । (८।१)

चर्मैककुष्ठं किटिमं सिध्मालसविपादिकाः ॥ (८।२)

वातश्लेष्मोद्भवाः श्लेष्मपित्ताद्दद्रूशतारुषी । (९।१)

पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्मदलं तथा ॥ (९।२)

सर्वेभ्यः काकणं पूर्वत्रिकं दद्रु सकाकणम् । (१०।१)

पुण्डरीकर्क्षजिह्वे च महाकुष्ठानि सप्त तु ॥ (१०।२)

अतिश्लक्ष्णखरस्पर्शस्वेदास्वेदविवर्णताः । (११।१)

दाहः कण्डूस्त्वचि स्वापस्तोदः कोचोन्नतिस्तमः ॥ (११।२)

व्रणानामधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थितिः । (१२।१)

रूढानामपि रूक्षत्वं निमित्ते ऽल्पे ऽतिकोपनम् ॥ (१२।२)

रोमहर्षो ऽसृजः कार्ष्ण्यं कुष्ठलक्षणमग्रजम् । (१३।१)

कृष्णारुणकपालाभं यद्रूक्षं परुषं तनु ॥ (१३।२)

विस्तृताकृतिपर्यस्तं दूषितैर् लोमभिश्चितम् । (१४।१)

कापालं तोदबहुलं तत्कुष्ठं विषमं स्मृतम् ॥ (१४।२)

उदुम्बरफलाभासं कुष्ठमौदुम्बरं वदेत् । (१५।१)

वर्तुलं बहुलकेत्युक्तं दाहरुजाधिकम् ॥ (१५।२)

असंछन्नम् अदरणं कृमिवत्स्यादुदुम्बरम् । (१६।१)

स्थिरं सत्यानं गुरु स्निग्धं श्वेतरक्तं मलान्वितम् ॥ (१६।२)

श्लक्ष्णपीताभासंयुक्तं मण्डलं परिकीर्तितम् ॥ (१७।२)

सकण्डूपिटिका श्यावा सक्लेदा च विचर्चिका । (१८।१)

परुषं तत्र रक्तान्तम् अन्तः श्यामं समुन्नतम् ॥ (१८।२)

ऋष्यजिह्वाकृतिप्रोक्तं ऋष्यजिह्वं बहुक्रिमि । (१९।१)

हस्तिचर्मखरस्पर्शं चर्माख्यं कुष्ठमुच्यते ॥ (१९।२)

अस्वेदं च मत्स्यशल्कसन्निभं किटिमं पुनः । (२०।१)

रूक्षाग्निवर्णं दुःस्पर्शं कण्डूमत्परुषासितम् ॥ (२०।२)

अन्ता रूक्षं बहिः स्निग्धमन्तर्घृष्टं रजः किरेत् । (२१।१)

श्लक्ष्णस्पर्शं तनु स्निग्धं स्वच्छमस्वेदपुष्पवत् ॥ (२१।२)

प्रायेण चोर्ध्वकार्श्यं च कुण्डैः कण्डूपरैश्चितम् । (२२।१)

रक्तैरलंशुका पाणिपादे कुर्याद्विपादिका ॥ (२२।२)

तीव्रार्तिं गाढकण्डूं च सरागपिडिकाचितम् । (२३।१)

दीर्घप्रतानदूर्वावदतसीकुसुमच्छवि ॥ (२३।२)

उच्छूनमण्डलो दद्रुः कण्डूमानिति कथ्यते । (२४।१)

स्थूलमूलं सदाहार्ति रक्तस्रावं बहुव्रणम् ॥ (२४।२)

सादहकक्लेदरुजं प्रायशः सर्वजन्म च । (२५।१)

रक्ताक्तमण्डलं पाण्डु कण्डूदाहरुजान्वितम् ॥ (२५।२)

सोत्सेधमाचितं रक्तैः कञ्जपर्णमिवाम्बुभिः । (२६।१)

पुण्डरीकं भवेत्तद्धि चितं स्फोटैः सितारुणैः ॥ (२६।२)

विस्फोटपिटिका पामा कण्डूक्लेदरुजान्विताः । (२७।१)

सूक्ष्मा श्यामारुणा रूक्षा प्रायः स्फिक्पाणिकूर्परे ॥ (२७।२)

सस्फोटसंस्पर्शसहं कण्डूरक्तातिदाहवत् । (२८।१)

रक्तदलं चर्मदलं काकणं तीव्रदाहरुक् ॥ (२८।२)

पूर्वरक्तं च कृष्णं च काकणं त्रिफलोपमम् । (२९।१)

कृष्णलिङ्गैर्युतैः सर्वैः स्वस्वकारणतो भवेत् ॥ (२९।२)

दोषभेदाय विहितैरादिशेल्लिङ्गकर्मभिः । (३०।१)

कुष्ठस्वदोषानुगतं सर्वदोषगतं त्यजेत् ॥ (३०।२)

कुष्ठोक्तं यच्च यच्चास्थिमज्जाशुक्रसमाश्रयम् । (३१।१)

कृच्छ्रं मेदोमतं चैव याप्यं स्नाय्वास्थिमांसगम् ॥ (३१।२)

अकृच्छ्रं कफवातोत्थं त्वग्गतं त्वमलं च यत् । (३२।१)

तत्र त्वचि स्थिते कुष्ठे काये वैवर्ण्यरूक्षता ॥ (३२।२)

स्वेदतापश्वयथवः शोणिते पिशिते पुनः । (३३।१)

पाणिपादाश्रिताः स्फोटाः क्लेशात्सन्धिषु चाधिकम् ॥ (३३।२)

दोषस्याभीक्ष्णयोगेन दलनं स्याच्च मेदसि । (३४।१)

नातिसंज्ञास्ति मज्जास्थिनेत्रवेगस्वरक्षयः ॥ (३४।२)

क्षते च क्रिमिभिः शुक्रे स्वदारापत्यबाधनम् । (३५।१)

यथापूर्वाणि सर्वाणि स्वलिङ्गानि मृगादिषु ॥ (३५।२)

कुष्ठैकसम्भवं श्वित्रं किलासं दारुणं भवेत् । (३६।१)

निर्दिष्टम् अपरिस्रावि त्रिधातूद्भवसंश्रयम् ॥ (३६।२)

वाताद्रूक्षारुणं पित्तात्ताम्रं कमलपत्रवत् । (३७।१)

सदाहं रोमविध्वंसि कफाच्छ्वेतं घनं गुरु ॥ (३७।२)

सकण्डूरं क्रमाद्रक्तमांसमेदःसु चादिशेत् । (३८।१)

वर्णेनैवेदृगुभयं कृच्छ्रं तच्चोत्तरोत्तरम् ॥ (३८।२)

अशुक्लरोमबहुलमसंश्लिष्टं मिथो नवम् । (३९।१)

अनग्निदग्धजं साध्यं श्वित्रं वर्ज्यमतो ऽन्यथा ॥ (३९।२)

गुह्यपाणितलौष्ठेषु जातम् अप्य् अचिरन्तरम् । (४०।१)

वर्जनीयं विशेषेण किलासं सिद्धिम् इच्छता ॥ (४०।२)

स्पर्शैकाहारसंगादिसेवनात्प्रायशो गदाः । (४१।१)

एकशय्यासनाच्चैव वस्त्रमाल्यानुलेपनात् ॥ (४१।२)

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे कुष्ठरोगनिदानं नाम चतुःषष्ट्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ (४२।१)