धन्वन्तरिरुवाच । (१।१)

पाण्डुशोथनिदानं च शृणु सुश्रुत वच्मि ते । (१।२)

पित्तप्रधानाः कुपिता यथोक्तैः कोपनैर्मलाः ॥ (१।३)

नत्रानिलेन बलिना क्षिप्ताक्षिप्तं यदि स्थितम् । (२।१)

धमनीर्दशमीः प्राप्य व्याप्नुवन्सकलां तनुम् ॥ (२।२)

त्वगसृक्श्लेष्ममांसानि प्रदूष्यन् रसमाश्रितम् । (३।१)

त्वङ्मांसयोस्तु कुरुते त्वचि वर्णान् पृथग्विधान् ॥ (३।२)

स्वयं हरिद्रा हारिद्रं पाण्डुत्वं तेषु चाधिकम् । (४।१)

यातो ऽयं प्रहतेद् उग्रः स रोगस्तेन गौरवम् ॥ (४।२)

धातूनां स्पर्शशैथिल्यमामजश्च गुणक्षयः । (५।१)

ततो ऽल्परक्तमेदोऽस्थिनिःसारः स्याच्छ्लथेन्द्रियः ॥ (५।२)

शीर्यमाणैरिवाङ्गैस्तु द्रवता हृदयेन च । (६।१)

शूलो ऽक्षिकूटवदने स्तैमित्यं तत्र लालया ॥ (६।२)

हीनतृट् शिशिरद्वेषी शीर्णलोभो हतानलः । (७।१)

मन्दशक्तिर्ज्वरी श्वासी कर्णशूली तथा भ्रमी ॥ (७।२)

स पञ्चधा पृथग्दोषैः समस्तैर्मृत्तिकादनात् । (८।१)

प्राग्रूपमस्य हृदयस्पन्दनं रूक्षता त्वचि ॥ (८।२)

अरुचिः पीतमूत्रत्वं स्वेदाभावो ऽल्पमूत्रता । (९।१)

मेदःसमानिलात् तत्र गाढरुक्क्लेदगात्रता ॥ (९।२)

कृष्णेक्षणं कृष्णशिरानखविण्मूत्रनेत्रता । (१०।१)

शोथो नासास्यवैरस्यं विट्शोषः पार्श्वमूर्छना ॥ (१०।२)

पित्ते हरितपित्ताभः शिरादिषु ज्वरस्तमः । (११।१)

तृट्शोषमूर्छादौर्गन्ध्यं शीतेच्छा कटुवक्त्रता ॥ (११।२)

विड्भेदश्चाम्लको दाहः कफाच्च हृदयार्द्रता । (१२।१)

तन्द्रा लवणवक्त्रत्वं रोमहर्षः स्वरक्षयः ॥ (१२।२)

काशश्छर्दिश्च निचयान्नष्टलिङ्गो ऽतिदुःसहः । (१३।१)

उत्कृष्टे ऽनिलपित्ताभ्यां कटुर्वा मधुरः कफः ॥ (१३।२)

दूषयित्वा वसादींश्च रौक्ष्याद्रक्तविमोक्षणम् । (१४।१)

स्रोतसां संक्षयं कुर्यादनुरुध्य च पूर्ववत् ॥ (१४।२)

पाण्डुरोगे क्षये जाते नाभिपादास्यमेहनम् । (१५।१)

पुरीषं कृमिवन्मुञ्चेद्भिन्नं सास्त्रं कफान्वितम् ॥ (१५।२)

यः पित्तरोगी सेवेत पित्तलं तस्य कामलम् । (१६।१)

कोष्ठशाखोद्गतं पित्तं दग्ध्वासृङ्मांसमाहरेत् ॥ (१६।२)

हारिद्रमूत्रनेत्रत्वं मुखं रक्तं शकृत्तथा । (१७।१)

दाही विपाकतृष्णावान् भेकाभो दुर्बलेन्द्रियः ॥ (१७।२)

भवेत्पित्तानुगः शोथः पाण्डुरोगावृतस्य च । (१८।१)

उपेक्षया च शोथाद्याः सकृच्छ्राः कुम्भकामलाः ॥ (१८।२)

हरितश्यामपित्तत्वे पाण्डुरोगो यदा भवेत् । (१९।१)

वातपित्ते भ्रमस्तृष्णा स्त्रीषु हर्षो मृदुज्वरः ॥ (१९।२)

तन्द्रा वा चानलभ्रंशस्तं वदन्ति हलीमकम् । (२०।१)

आलस्यं चातिभवति तेषां पूर्वमुपद्रवः ॥ (२०।२)

शोथः प्रधानः कथितः स एवातो निगद्यते । (२१।१)

पित्तरक्तकफान्वायुर्दुष्टो दुष्टान्बहिः शिराः ॥ (२१।२)

नीत्वा रुद्धगतिस्तैर्हि कुर्यात्त्वङ्मांससंश्रयम् । (२२।१)

उत्सेधं संहतं शोथं तमाहुर्निचयादतः ॥ (२२।२)

सर्वहेतुविशेषैस् तु रूपभेदान्नवात्मकम् । (२३।१)

दोषैः पृथग्विधैः सर्वैरभिघाताद्विषादपि ॥ (२३।२)

तदेव नीयमानं तु सर्वाङ्गे कामजम्भवेत् । (२४।१)

पृथून्नताग्रग्रथितैर्विशेषैश्च त्रिधा विदुः ॥ (२४।२)

सामान्यहेतुः शोथानां दोषजातो विशेषतः । (२५।१)

व्याधिः कर्मोपवासादिक्षीणस्य भवति द्रुतम् ॥ (२५।२)

अतिमात्रं यदासेवेद् गुरुम् अत्यन्तशीतलम् । (२६।१)

लवणक्षारतीक्ष्णाम्लशाकाम्बुस्वप्नजागरम् ॥ (२६।२)

रोधो वेगस्य वल्लूरमजीर्णश्रममैथुनम् । (२७।१)

पच्यते मार्गगमनं यानेन क्षोभिणापि वा ॥ (२७।२)

श्वासकासातिसारार्शोजठरप्रदरज्वराः । (२८।१)

विष्टम्भालस्यकच्छर्दिहिक्कापाण्डुविसर्पकम् ॥ (२८।२)

ऊर्ध्वशोथमधो बस्तौ मध्ये कुर्वन्ति मध्यगाः । (२९।१)

सर्वाङ्गगः सर्वगतः प्रत्यप्रत्यगेति तदाश्रयः ॥ (२९।२)

तत्पूर्वरूपं क्षवथुः शिरायामङ्गगौरवम् । (३०।१)

वाताच्छोथश्चलो रूक्षः खररोमारुणो ऽसितः ॥ (३०।२)

शङ्खबस्त्यन्त्रशोफार्तिमेदोभेदाः प्रसुप्तिता । (३१।१)

वातोत्तानः क्लमः शीघ्रमुन्नमेत्पीडितां तनुम् ॥ (३१।२)

स्निग्धस्तु मर्दनैः शाम्येद्रात्रावल्पो दिवा महान् । (३२।१)

त्वक्सर्षपविलिप्ते च तस्मिंश्चिमिचिमायते ॥ (३२।२)

पीतरक्तासिंताभासः पित्तजातश्च शोषकृत् । (३३।१)

शीघ्रं नासौ वा प्रशमेन् मध्ये प्राग्दहते तनुम् ॥ (३३।२)

सतृड्दाहज्वरस्वेदो भ्रमक्लोदमदभ्रमाः । (३४।१)

साभिलाषी शकृद्भेदो गन्धः स्पर्शसहो मृदुः ॥ (३४।२)

कण्डूमान्पाण्डुरोमा त्वक्कठिनः शीतलो गुरुः । (३५।१)

स्निग्धःश्लक्ष्णः स्थिरः शूलो निद्राछर्द्यग्निमान्द्यकृत् ॥ (३५।२)

आघातेन च शस्त्रादिच्छेदभेदक्षतादिभिः । (३६।१)

हिमानिलैर् दध्यनिलैर् भल्लातकपिकच्छजैः ॥ (३६।२)

रसैः शुष्कैश्च संस्पर्शाच्छ्वयथुः स्याद्विसर्पवान् । (३७।१)

भृशोष्मा लोहिताभासः प्रायशः पित्तलक्षणः ॥ (३७।२)

विषजः सविषप्राणिपरिसर्पणमूत्रणात् । (३८।१)

दंष्ट्रादन्तनखाघाताद् अविषप्राणिनामपि ॥ (३८।२)

विण्मूत्रशुक्रोपहतमलवद्वस्तुसंकरात् । (३९।१)

विषवृक्षानिलस्पर्शाद्गरयोगावचूर्णनात् ॥ (३९।२)

मृदुश्चलो ऽवलम्बी च शीघ्रो दाहरुजाकरः । (४०।१)

नवो ऽनुपद्रवः शोथः साध्यो ऽसाध्यः पुरेरितः ॥ (४०।२)

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे पाण्डुशोथनिदानं नाम द्विषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥ (४१।१)