धन्वन्तरिरुवाच । (१।१)

निदानं विद्रधेर्वक्ष्ये गुल्मस्य शृणु सुश्रुत । (१।२)

भुक्तैः पर्युषितात्युष्णशुष्करूक्षविदाहिभिः ॥ (१।३)

जिह्मशय्याविचेष्टाभिस् तैस्तैश् चासृक्प्रदूषणैः । (२।१)

दुष्टसत्वङ्मांसमेदोऽस्थिमदामृष्टोदराश्रयः ॥ (२।२)

यः शोथो बहिरन्तश्च महाशूलो महारुजः । (३।१)

वृत्तः स्यादायतो यो वा स्मृतो रोगः स विद्रधिः ॥ (३।२)

दोषैः पृथक्समुदितैः शोणितेन स्त्रतेन च । (४।१)

वहते तत्र तत्राङ्गे दारुणे ग्रथितो ऽस्त्रुतः ॥ (४।२)

अन्तरा दारुणश्चैव गम्भीरो गुल्मवर्धनः । (५।१)

वल्मीकवत् समुत्स्रावी ह्यग्निमान्द्यं च जायते ॥ (५।२)

हृदये वेपमाने तु तत्रतत्रातितीव्ररुक् ॥ (६।२)

श्यामारुणशिरोत्थानपाको विषमसंस्थितिः । (७।१)

संज्ञाछेदभ्रमानाहस्यन्दसर्पणशब्दवान् ॥ (७।२)

रक्तताम्रासितः पित्तात्तृण्मोहज्वरदाहवान् । (८।१)

क्षिप्तोत्थानप्रपाकश्च पाण्डुः कण्डूयुतः कफात् ॥ (८।२)

संक्लेशशीतकस्तम्भजृम्भारोचकगौरवाः । (९।१)

चिरोत्थानो ऽविपाकश्च संकीर्णः सन्निपातजः ॥ (९।२)

सामर्थ्याच्चात्र विड्भेदो बाह्याभ्यन्तरलक्षणम् । (१०।१)

कृष्णस्फोटावृतश्यामस्तीव्रदाहरुजाज्वरः ॥ (१०।२)

पित्तलिङ्गो ऽसृजा बाह्ये स्त्रीणामेव तथान्तरम् । (११।१)

शस्त्राद्यैरभिघातोत्थरक्तैश्च रोगकारणम् ॥ (११।२)

क्षतोत्थो वायुना क्षिप्तः स रक्तः पित्तमीरयन् । (१२।१)

पित्तासृग्लक्षणं कुर्याद्विद्रधिं भूर्युपद्रवम् ॥ (१२।२)

तेनोपद्रवभेदश्च स्मृतो ऽधिष्ठानभेदतः । (१३।१)

नाभौ हि ध्मातं चेद्बस्तौ मूत्रकृच्छ्रं च जायते ॥ (१३।२)

श्वासप्रश्वासरोधश्च प्लीहायामतितृट् परम् । (१४।१)

गलरोधश्च क्लोम्नि स्यात् सर्वाङ्गप्ररुजा हृदि ॥ (१४।२)

प्रमोहस्तमकः कासौ हृदयोद्घट्टनं तथा । (१५।१)

कुक्षिपार्श्वान्तरे चैव कुक्षौ दोषोपजन्म च ॥ (१५।२)

तथा चेदूरुसन्धौ च वङ्क्षणे कटिपृष्ठयोः । (१६।१)

पार्श्वयोश्च व्यथा पायौ पवनस्य निरोधनम् ॥ (१६।२)

आमपक्वविदग्धत्वं तेषां शोथवदादिशेत् । (१७।१)

नाभेरूर्ध्वमुखात्पक्वात्प्रद्रवन्त्यपरे गुदात् ॥ (१७।२)

गुदास्तनाभिजे विद्याद्दोषक्लेदोच्चविद्रधौ । (१८।१)

कुरुते स्वाधिष्ठानस्य विवर्तं सन्निपातजः ॥ (१८।२)

पक्वो हि नाभिवस्तिस्थो भिन्नो ऽन्तर्बहिरेव वा । (१९।१)

पाकश्चान्तः प्रवृद्धस्य क्षीणस्योपद्रवार्दितः ॥ (१९।२)

विद्रधिश्च भवेत्तत्र पापानां पापयोषिताम् । (२०।१)

मृते तु गर्भगे चैव सम्भवेच्छ्वयथुर् घनः ॥ (२०।२)

स्तने समत्थे दुःखं वा बाह्यविद्रधिलक्षणम् । (२१।१)

नारीणां सूक्ष्मरक्तत्वात् कन्यायां तु न जायते ॥ (२१।२)

क्रुद्धो रुद्धगतिर्वायुः शेफमूलकरो हि सः । (२२।१)

मुष्कवङ्क्षणतः प्राप्य फलकोषातिवाहिनीम् ॥ (२२।२)

आपीड्य धमनीवृद्धिं करोति फलकोषयोः । (२३।१)

दोषो मेदःसु तत्रास्ते सवृद्धिः सप्तधा गदः ॥ (२३।२)

मूत्रं तयोर् अप्यनिलाद् बाह्ये वाभ्यन्तरे तथा । (२४।१)

वातपूर्णः खरस्पर्शो रूक्षो वाताच्च दाहकृत् ॥ (२४।२)

पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्ताद्दाहोष्मपाकवान् । (२५।१)

कफात्तीव्रो गुरुः स्निग्धः कण्डूमान्कठिनो ऽल्परुक् ॥ (२५।२)

कृष्णः स्फोटावृतः पिण्ड्ॐ वृद्धिलिङ्गश्च रक्ततः । (२६।१)

कफवन्मेदसां वृद्धिर् मृदुतालफलोपमः ॥ (२६।२)

मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजस्तत्र गच्छतः । (२७।१)

अलोभः पूर्णधृतिमान्क्षोभं याति सरन्मृदु ॥ (२७।२)

मूत्रकृच्छ्रमधस्ताच्च वलयः फलकोषयोः । (२८।१)

वातकोपिभिसहारैः शीततोयावगाहनैः ॥ (२८।२)

विण्मूत्रधारणाच्चैव विषमाङ्गविचेष्टनैः । (२९।१)

क्षोभितैः क्षोभितौजाश्च क्षीणान्तर्देहिनो यदा ॥ (२९।२)

पवनो विगुणीभूय शोणितं तदधोनयेत् । (३०।१)

कुर्यात्तत्क्षणसन्धिस्थो ग्रन्थ्याभः श्वयथुस्तदा ॥ (३०।२)

उपेक्ष्यमाणस्य च गुल्मवृद्धिमाध्मानरुग्वै विविधाश्च रोगाः । (३१।१)

सुपीडितो ऽन्तः स्वनवान् प्रयाति प्रध्मापयन्नेति पुनश्च मूर्ध्नि ॥ (३१।२)

रक्तवृद्धिरसाध्ये ऽयं वातवृद्धिसमाकृतिः । (३२।१)

रूक्षकृष्णारुणशिरा ऊर्णावृतगवाक्षवत् ॥ (३२।२)

वातो ऽष्टधा पृथदौषैः संस्पृष्टैर्निचयं गतः । (३३।१)

आर्तवस्य च दोषेण नारीणां जायते ऽष्टमः ॥ (३३।२)

ज्वरमूर्छातिसारैश्च वमनाद्यैश्च कर्मभिः । (३४।१)

कर्शितो बलवान्याति शीतार्तश्च बुभुक्षितः ॥ (३४।२)

यः पिबत्यन्नपानानि लङ्घनप्लावनादिकम् । (३५।१)

सेवते हीनसंज्ञाभिरर्दितः समुदीरयन् ॥ (३५।२)

स्नेहस्वेदावनभ्यस्य शोषणं वा निषेवयेत् । (३६।१)

शुद्धो वा शुद्धिहानिर्वा भजेत स्पन्दनानि वा ॥ (३६।२)

वातोल्बणास्तस्य मलाः पृथक्चैव हि ते ऽथवा । (३७।१)

सर्वो रक्तयुतो वाताद् देहस्रोतोऽनुसारिणः ॥ (३७।२)

ऊर्ध्वाधोमार्गमावृत्य वायुः शूलं करोति वै । (३८।१)

स्पर्शोपलभ्यं गुल्मोत्थमुष्णं ग्रन्थिस्वरूपिणम् ॥ (३८।२)

कर्षणात्कफविड्घातैर्मार्गस्यावरणेन वा । (३९।१)

वायुः कृताश्रयः कोष्ठे रौक्ष्यात्काठिन्यमागतः ॥ (३९।२)

स्वतन्त्रः स्वाश्रये दुष्टः परतन्त्रः पराश्रये । (४०।१)

ततः पिण्डकवच्छ्लेष्मा मलसंसृष्ट एव च ॥ (४०।२)

गुल्म इत्युच्यते बस्तिनाभिहृत्पार्श्वसंश्रयः । (४१।१)

वातजन्ये शिरःशूलज्वरप्लीहान्त्रकूजनम् ॥ (४१।२)

वेधः सूच्येव विड्भ्रंशः कृच्छ्रे मूत्रं प्रवर्तते । (४२।१)

गात्रे मुखे पदे शोथः ह्यग्निमान्द्यं तथैव च ॥ (४२।२)

रूक्षकृष्णत्वगादित्वं चलत्वादनिलस्यच । (४३।१)

अनिरूपितसंस्थानो विविधां जनयेद्व्यथाम् ॥ (४३।२)

पिपीलिकाव्याप्त इव गुल्मः स्फुरति नुद्यते । (४४।१)

पित्ताद्दाहाम्लकौ मूर्छा विड्भेदः स्वेदतृड्ज्वराः ॥ (४४।२)

हारिद्रयं सर्वगात्रेषु गुल्माच्छोथस्य दर्शनम् । (४५।१)

हीयते दीप्यते श्लेष्मा स्वस्थानं दहतीवच ॥ (४५।२)

कफात्स्तैमित्यमरुचिः सदनं शिरसि ज्वरः । (४६।१)

पीनसालस्यहृल्लासौ शुक्लकृष्णत्वगादिता ॥ (४६।२)

गुल्मो गभीरः कठिनो गुरुर्गर्भस्थबालवत् । (४७।१)

स्वस्थानस्था अधावन्तस्तत एवात्र मारकाः ॥ (४७।२)

प्रायस्तु यत्तद्द्वन्द्वोत्था गुल्माः संसृष्टमैथुनाः । (४८।१)

सर्वजस्तीव्ररुग्दाहः शीघ्रपाकी घनोन्नतः ॥ (४८।२)

सो ऽसाध्यो रक्तगुल्मस्तु स्त्रिया एव प्रजायते । (४९।१)

ऋतौ या चैव शूलार्ता यति वा योनिरोगिणी ॥ (४९।२)

सेवते वानिलांश्च स्त्री क्रुद्धस्तस्याः समीरणः । (५०।१)

निरुध्यात्यार्तवं योन्यां प्रतिमासं व्यवस्थितम् ॥ (५०।२)

सुक्षौ करोति तद्गर्भे लिङ्गमाविष्करोति च । (५१।१)

हृल्लासदौहृदस्तन्यदर्शनं कामचारिता ॥ (५१।२)

क्रमेण वायोः संसर्गात्पित्तं योनिषु सञ्चयम् । (५२।१)

रक्तस्य कुरुते तस्या वातपित्तोक्तगुल्मजान् ॥ (५२।२)

गर्भाशये च सुतरां शूलांश्चैवासृगाश्रये । (५३।१)

योनिस्रावश्च दौर्गन्ध्यं भूयः स्यन्दनवेदने ॥ (५३।२)

कदापि गर्भवद्गुल्मः सर्वे ते रतिसम्भवाः । (५४।१)

पाकं चिरेण भजते नैधते विद्रधिः पुनः ॥ (५४।२)

पच्यते शीघ्रमत्यर्थं दुष्टरक्ताश्रयस्तु सः । (५५।१)

अतः शीघ्रं विदाहित्वाद् विद्रधिः सो ऽभिधीयते ॥ (५५।२)

गुल्मान्तराश्रये बस्तिदाहश्च प्लीहवेदना । (५६।१)

अग्निवर्णबलभ्रंशो वेगानां वा प्रवर्तनम् ॥ (५६।२)

अतो विपर्यये बाह्यकोष्ठाङ्गेषु च नातिरुक् । (५७।१)

वैवर्ण्यमथ वा कासो बहिरुन्नतताधिकम् ॥ (५७।२)

साटोपमत्युग्ररुजमाध्मानमुदरे भृशम् । (५८।१)

ऊर्ध्वाधो वातरोधेन तमानाहं प्रचक्षते ॥ (५८।२)

धनश्चाष्ठ्युपमो ग्रन्थिलो ऽष्ठीलातु समुन्नता । (५९।१)

समस्तलिङ्गसंयुक्तः प्रत्यष्ठीला तदाकृतिः ॥ (५९।२)

पक्वशयोद्भवो ऽप्येवं वायुस्तीव्ररुजाश्रयात् । (६०।१)

उद्गारबाहुल्यपुरीषबन्धतृप्त्यक्षमत्वान्त्रविकूजनानि ॥ (६०।२)

आचोपम् आध्मानम् अपक्तिशक्तिः आसन्नगुल्मस्य भवेच्च चिह्नम् ॥ (६१।१)

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे विद्रधिगुल्मनिदानं नाम षष्ट्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ (६२।१)