सूत उवाच । (१।१)

कुमार्यां च कुमित्रं च कुराजानं कुपुत्रकम् । (१।२)

कुकन्यां च कुदेशं च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ (१।३)

धर्मः प्रव्रजितस्तपः प्रचलितं सत्यं च दूरं गतं पृथ्वी वन्ध्यफला जनाः कपटिनो लौल्ये स्थिता ब्राह्मणाः । (२।१)

मर्त्याः स्त्रीवशगाः स्त्रियश्च चपला नीचा जना उन्नताः हा कष्टं खलु जीवितं कलियुगे धन्या जना ये मृताः ॥ (२।२)

धन्यास्ते ये न पश्यन्ति देशभङ्गं कुलक्षयम् । (३।१)

परचित्तगतान् दारान्पुत्रं कुव्यसने स्थितम् ॥ (३।२)

कुपुत्रे निर्वृतिर्नास्ति कुभार्यायां कुतो रतिः । (४।१)

सुमित्रे नास्ति विश्वासः कुराज्ये नास्ति जीवितम् ॥ (४।२)

परान्नं च परस्वं च परशय्याः परस्त्रियः । (५।१)

परवेश्मनि वासश्च शक्रादपि हरेच्छ्रियम् ॥ (५।२)

आलापाद्गात्रसंस्पर्शात्संसर्गात्सह भोजनात् । (६।१)

आसनाच्छयनाद्यानात्पापं संक्रमते नृणाम् ॥ (६।२)

स्त्रियो नश्यन्ति रूपेण तपः क्रोधेन नश्यति । (७।१)

गावो द्वरप्रचारेण शूद्रान्नेन द्विजोत्तमः ॥ (७।२)

आसनादेकशय्यायां भोजनात् पङ्क्तिसङ्करात् । (८।१)

ततः संक्रमते पापं घटाद्धट इवोदकम् ॥ (८।२)

लालने बहवो दोषास्ताडने बहवो गुणाः । (९।१)

तस्माच्छिष्यं च पुत्रं च ताडयेन्न तु लालयेत् ॥ (९।२)

अध्वा जरा देहवतां पर्वतानां जलं जरा । (१०।१)

असंभोगश्च नारीणां वस्त्राणामातपो जरा ॥ (१०।२)

अधमाः कलिमिच्छन्ति सन्धिमिच्छति मध्यमाः । (११।१)

उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि महतां धनम् ॥ (११।२)

मानो हि मूलमर्थस्य माने सति धनेन किम् । (१२।१)

प्रभ्रष्टमानदर्पस्य किं धनेन किमायुषा ॥ (१२।२)

अधमा धनमिच्छन्ति धनमानौ हि मध्यमाः । (१३।१)

उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि महतां धनम् ॥ (१३।२)

वने ऽपि सिंहा न नमन्ति कं च बुभुक्षिता मांसनिरीक्षणं च । (१४।१)

धनैर्विहीनाः सुकुलेषु जाता न नीचकर्माणि समारभन्ते ॥ (१४।२)

नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते वने । (१५।१)

नित्यमूर्जितसत्त्वस्य स्वयमेव मृगेन्द्रता ॥ (१५।२)

वणिक्प्रमादी भृकश्च मानी भिक्षुर्विलासी ह्यधनश्च कामी । (१६।१)

वराङ्गना चाप्रियवादिनी च न ते च कर्माणि समारभन्ते ॥ (१६।२)

दाता दरिद्रः कृपणो ऽर्थयुक्तः पुत्त्रो ऽविधेयः कुजनस्य सेवा । (१७।१)

परोपकारेषु नरस्य मृत्युः प्रजायते दुश्चरितानि पञ्च ॥ (१७।२)

कान्तावियोगः स्वजनापमानं ऋणस्य शेषः कुजनस्य सेवा । (१८।१)

दारिद्र्याभावाद् विमुखाश्च मित्रा विनाग्निना पञ्च दहन्ति तीव्राः ॥ (१८।२)

चिन्तासहस्रेषु च तेषु मध्ये चिन्ताश्चतस्रो ऽप्यसिधारतुल्याः । (१९।१)

नीचापमानं क्षुधितं कलत्रं भार्या विरक्ता सहजोपरोधः ॥ (१९।२)

वश्यश्च पुत्रे ऽर्थकरी च विद्या अरोगिता सज्जनसंगतिश्च । (२०।१)

इष्टा च भार्या वशवर्तिनी च दुःखस्य मूलोद्धरणानि पञ्च ॥ (२०।२)

कुरङ्गमातङ्गपतङ्गंभृगमीना हताः पञ्चभिर् एव पञ्च । (२१।१)

एकः प्रमाथी स कथं न घात्यो यः सेवते पञ्चभिरेव पञ्च ॥ (२१।२)

अधीरः कर्कशः स्तब्धः कुचेलः स्वयमागतः । (२२।१)

पञ्च विप्रा न पूज्यन्ते बृहस्पतिसमा अपि ॥ (२२।२)

आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च । (२३।१)

पञ्चैतानि विविच्यन्ते जायमानस्य देहिनः ॥ (२३।२)

पर्वतारोहणे तोये गोकुले दुष्टनिग्रहे । (२४।१)

पतितस्य समुत्थाने शस्ताः पञ्च गुणाः स्मृताः ॥ (२४।२)

अभ्रच्छाया खले प्रीतिः परनारीषु संगतिः । (२५।१)

पञ्चैते ह्यस्थिरा भावा यौवनानि धनानि च ॥ (२५।२)

अस्थिरं जीवितं लोके अस्थिरं धनयौवनम् । (२६।१)

अस्थिरं पुत्त्रदाराद्यं धर्मः कीर्तिर्यशः स्थिरम् ॥ (२६।२)

शतजीवितम् अत्यल्पं रात्रिस्तस्यार्धहारिणी । (२७।१)

व्याधिशोकजरायासैरर्धं तदपि निष्फलम् ॥ (२७।२)

आयुर्वर्षशतं नृणां परिमितं रात्रौ तदर्धं गतं तस्यार्धस्थितकिंचिदर्धम् अधिकं बाल्यस्य काले गतम् । (२८।१)

किंचिद् बन्धुवियोगदुःखमरणैर् भूपालसेवागतं शेषं वारितरङ्गगर्भचपलं मानेन किं मानिनाम् ॥ (२८।२)

अहोरात्रमयो लोके जरारूपेण संचरेत् । (२९।१)

मृत्युर्ग्रसति भूतानि पवनं पन्नगो यथा ॥ (२९।२)

गच्छतस्तिष्ठतो वापि जाग्रतः स्वपतो न चेत् । (३०।१)

सर्वसत्त्वहितार्थाय पशोरिव विचेष्टितम् ॥ (३०।२)

अहितहितविचारशून्यबुद्धेः श्रुतिसमये बहुभिर्वितर्कितस्य । (३१।१)

उदरभरणमात्रतुष्टबुद्धेः पुरुषपशोश्च पशोश्च को विशेषः ॥ (३१।२)

शौर्ये तपसि दाने च यस्य न प्रथितं यशः । (३२।१)

विद्यायामर्थलाभे वा मातुरुच्चार एव सः ॥ (३२।२)

यज्जीव्यते क्षणमपि प्रथितं मनुष्यैर्विज्ञानविक्रमयशोभिरभग्नमानैः । (३३।१)

तन्नाम जीवितमिति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः काको ऽपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते ॥ (३३।२)

किं जीवितेन धनमानविवर्जितेन मित्रेण किं भवति भीतिसशङ्कितेन । (३४।१)

सिंहव्रतं चरत गच्छत मा विषादं काको ऽपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते ॥ (३४।२)

यो वात्मनीह न गुरौ न च भृत्यवर्गे दीने दयां न कुरुते न च मित्रकार्ये । (३५।१)

किं तस्य जीवितफलेन मनुष्यलोके काको ऽपि जीवति चिरं च बलिं च भुङ्क्ते ॥ (३५।२)

यस्य त्रिवर्गशून्यानि दिनान्यायान्ति यान्ति च । (३६।१)

स लौहकारभस्त्रेव श्वसन्नपि न जीवति ॥ (३६।२)

स्वाधीनवृत्तेः साफल्यं न पराधीनवर्तिता । (३७।१)

ये पराधीनकर्माणो जीवन्तो ऽपि च ते मृताः ॥ (३७।२)

सुपूरा वै कापुरुषाः सुपूरो मूषिकाञ्जलिः । (३८।१)

असंतुष्टः कापुरुषः स्वल्पकेनापि तुष्यति ॥ (३८।२)

अभ्रच्छाया तृणादग्निर् नो च सेवा पथो जलम् । (३९।१)

वेश्यारागः खले प्रीतिः षडेते बुद्बुदोपमाः ॥ (३९।२)

वाचा विहितसार्थेन लोको न च सुखायते । (४०।१)

जीवितं मानमूलं हि माने म्लाने कुतः सुखम् ॥ (४०।२)

अबलस्य बलं राजा बालस्य रुदितं बलम् । (४१।१)

बलं मूर्खस्य मौनं हि तस्करस्यानृतं बलम् ॥ (४१।२)

यथायथा हि पुरुषः शास्त्रं समधिगच्छति । (४२।१)

तथातथास्य मेधा स्याद्विज्ञानं चास्य रोचते ॥ (४२।२)

यथायथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मतिम् । (४३।१)

तथातथा हि सर्वत्र श्लिष्यते लोकसुप्रियः ॥ (४३।२)

लोभप्रमादविश्वासैः पुरुषो नश्यति त्रिभिः । (४४।१)

तस्माल्लोभो न कर्तव्यः प्रमादो नो न विश्वसेत् ॥ (४४।२)

तावद्भयस्य भेतव्यं यावद्भयमनागतम् । (४५।१)

उत्पन्ने तु भये तीव्रे स्थातव्यं वै ह्यभीतवत् ॥ (४५।२)

ऋणशेषं चाग्निशेषं व्याधिशेषं तथैव च । (४६।१)

पुनः पुनः प्रवर्धन्ते तस्माच्छेषं न कारयेत् ॥ (४६।२)

कृते प्रतिकृतं कुर्याद्धिंसिते प्रतिहिंसितम् । (४७।१)

न तत्र दोषं पश्यामि दुष्टे दोषं समाचरेत् ॥ (४७।२)

परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् । (४८।१)

वर्जयेत्तादृशं मित्रं मायामयमरिं तथा ॥ (४८।२)

दुर्जनस्य हि संगेन सुजनो ऽपि विनश्यति । (४९।१)

प्रसन्नमपि पानीयं कर्दमैः कलुषीकृतम् ॥ (४९।२)

स भुङ्क्ते स द्विजो भुङ्क्ते समशेषनिरूपणम् । (५०।१)

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन द्विजः पूज्यः प्रयत्नतः ॥ (५०।२)

तद्भुज्यते यद्द्विजभुक्तशेषं स बुद्धिमान्यो न करोति पापम् । (५१।१)

तत्सौहृदं यत् क्रियते परोक्षे दम्भैर्विना यः क्रियते स धर्मः ॥ (५१।२)

न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धाः वृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम् । (५२।१)

धर्मः स नो यत्र न सत्यमस्ति नैतत्सत्यं यच्छलेनानुविद्धम् ॥ (५२।२)

ब्राह्मणो ऽपि मनुष्याणामादित्यश्चैव तेजसाम् । (५३।१)

शिरो ऽपि सर्वगात्राणां व्रतानां सत्यमुत्तमम् ॥ (५३।२)

तन्मङ्गलं यत्र मनः प्रसन्नं तज्जीवनं यन्न परस्य सेवा । (५४।१)

तदर्जितं यत्स्वजनेन भुक्तं तद्गर्जितं यत्समरे रिपूणाम् ॥ (५४।२)

सा स्त्री या न मदं कुर्यात्स सुखी तृष्णयोज्झितः । (५५।१)

तन्मित्रं यत्र विश्वासः पुरुषः स जितेन्द्रियः ॥ (५५।२)

तत्र मुक्तादरस्नेहो विलुप्तं यत्र सौहृदम् । (५६।१)

तदेव केवलं श्लाघ्यं यस्यात्मा क्रियते स्तुतौ ॥ (५६।२)

नदीनामग्निहोत्राणां भारतस्य कलस्य च । (५७।१)

मूलान्वेषो न कर्तव्यो मूलाद्दोषो न हीयते ॥ (५७।२)

लवणजलान्ता नद्यः स्त्रीभेदान्तं च मैथुनम् । (५८।१)

पैशुन्यं जनवार्तान्तं वित्तं दुःखत्रयान्तकम् ॥ (५८।२)

राज्यश्रीर् ब्रह्मशापान्ता पापान्तं ब्रह्मवर्चसम् । (५९।१)

आचान्तं घोषवासान्तं कुलस्यान्तं स्त्रिया प्रभो ॥ (५९।२)

सर्वे क्षयान्ता निलयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः । (६०।१)

संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम् ॥ (६०।२)

यदीच्छेत्पुनरागन्तुं नातिदूरमनुव्रजेत् । (६१।१)

उदकान्तान्निवर्तेत स्निग्धवर्णाच्च पादपात् ॥ (६१।२)

अनायके न वस्तव्यं न चैव बहुनायके । (६२।१)

स्त्रीनायके न वस्तव्यं वस्तव्यं बालनायके ॥ (६२।२)

पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने । (६३।१)

पुत्रस्तु स्थविरे काले न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥ (६३।२)

त्यजेद्वन्ध्यामष्टमे ऽब्दे नवमे तु मृतप्रजाम् । (६४।१)

एकादशे स्त्रीजननीं सद्यश् चाप्रियवादिनीम् ॥ (६४।२)

अनर्थित्वान्मनुष्याणां भिया परिजनस्य च । (६५।१)

अर्थादपेतमर्यादास्त्रयस्तिष्ठन्ति भर्तृषु ॥ (६५।२)

अश्वं श्रान्तं गजं मत्तं गावः प्रथमसूतिकाः । (६६।१)

अनूदके च मण्डूकान्प्राज्ञो दूरेण वर्जयेत् ॥ (६६।२)

अर्थातुराणां न सुहृन्न बन्धुः कामातुराणां न भयं न लज्जा । (६७।१)

चिन्तातुराणां न सुखं न निद्रा क्षुधातुराणां न बलं न तेजः ॥ (६७।२)

कुतो निद्रा दरिद्रस्य परप्रेष्यवरस्य च । (६८।१)

परनारीप्रसक्तस्य परद्रव्यहरस्य च ॥ (६८।२)

सुखं स्वपित्य् अनृणवान् व्याधिमुक्तश्च यो नरः । (६९।१)

सावकाशस्तु वै भुङ्क्ते यस्तु दारैर्न संगतः ॥ (६९।२)

अम्भसः परिमाणे उन्नतं कमलं भवेत् । (७०।१)

स्वस्वामिना बलवता भृत्यो भवति गर्वितः ॥ (७०।२)

स्थानस्थितस्य पद्मस्य मित्रे वरुणभास्करौ । (७१।१)

स्थानच्युतस्य तस्यैव क्लेदशोषणकारकौ ॥ (७१।२)

ये पदस्थस्य मित्राणि ते तस्य रिपुतां गताः । (७२।१)

भानोः पद्मे जले प्रीतिः स्थलोद्धरणशोषणः ॥ (७२।२)

स्थानस्थितानि पूज्यन्ते पूज्यन्ते च पदे स्थिताः । (७३।१)

स्थानभ्रष्टा न पूज्यन्ते केशा दन्ता नखा नराः ॥ (७३।२)

आचारः कुलम् आख्याति देशमाख्याति भाषितम् । (७४।१)

सम्भ्रमः स्नेहमाख्याति वपुराख्याति भोजनम् ॥ (७४।२)

वृथा वृष्टिः समुद्रस्य वृथा तृप्तस्य भोजनम् । (७५।१)

वृथा दानं समृद्धस्य नीचस्य सुकृतं वृथा ॥ (७५।२)

दूरस्थो ऽपि समीपस्थो यो यस्य हृदये स्थितः । (७६।१)

हृदयादपि निष्क्रान्तः समीपस्थो ऽपि दूरतः ॥ (७६।२)

मुखभङ्गः स्वरो दीनो गात्रस्वेदो महद्भयम् । (७७।१)

मरणे यानि चिह्नानि तानि चिह्नानि याचके ॥ (७७।२)

कुब्जस्य कीटघातस्य वातान्निष्कासितस्य च । (७८।१)

शिखरे वसतस्तस्य वरं जन्म न याचितम् ॥ (७८।२)

जगत्पतिर्हि याचित्वा विष्णुर्वामनतां यतः । (७९।१)

कान्यो ऽधिकतरस्तस्य यो ऽर्थो याति न लाघवम् ॥ (७९।२)

माता शत्रुः पिता वैरी बाला येन न पाठिताः । (८०।१)

सभामध्ये न शोभन्ते हंसमध्ये बका यथा ॥ (८०।२)

विद्या नाम कुरूपरूपम् अधिकं विद्यातिगुप्तं धनं विद्या साधुकरी जनप्रियकरी विद्या गुरूणां गुरुः । (८१।१)

विद्या बन्धुजनार्तिनाशनकरी विद्या परं दैवतं विद्या राजसु पूजिता हि मनुजो विद्याविहीनः पशुः ॥ (८१।२)

गृहे चाभ्यन्तरे द्रव्यं लग्नं चैव तु दृश्यते । (८२।१)

अशेषं हरणीयं च विद्या न ह्रियते परैः ॥ (८२।२)

शौनकीयं नीतिसारं विष्णुः सर्वत्रतानि च । (८३।१)

कथयामास वै पूर्वं तत्र शुश्राव शङ्करः । (८३।२)

शङ्करादशृणोद्व्यासो व्यासादस्माभिरेव च ॥ (८३।३)

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे शौनकोक्तनीतिसारादिवर्णनं नाम पञ्चदशोत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ (८४।१)