धन्वन्तरिरुवाच । (१।१)

विसर्पादिनिदानं ते वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु । (१।२)

स्याद्विसर्पो विघातात्तु दोषैर्दुष्टैश्च शोथवत् ॥ (१।३)

अधिष्ठानं च तं प्राहुर्बाह्यं तत्र भयाच्छ्रमात् । (२।१)

यथोत्तरं च दुःसाध्यस्तत्र दोषो यथायथम् ॥ (२।२)

प्रकोपनैः प्रकुपिता विशेषेण विदाहिभिः । (३।१)

देहे शीघ्रं विशन्तीह ते ऽन्तरे हि स्थिता बहिः ॥ (३।२)

तृष्णाभियोगाद्वेगानां विषमाच्च प्रवर्तनात् । (४।१)

आशु चाग्निबलभ्रंशादतो बाह्यं विसर्पयेत् ॥ (४।२)

तत्र वातात्स वीसर्पो वातज्वरसमव्यथः । (५।१)

शोथस्फुरणनिस्तोदभेदायासार्तिहर्षवान् ॥ (५।२)

पित्ताद्द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गो ऽतिलोहितः । (६।१)

कफात्कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक् ॥ (६।२)

सन्निपातसमुत्थाश्च सर्वलिङ्गसमन्विताः । (७।१)

स्वदोषलिङ्गैश्चीयन्ते सर्वैः स्फोटैरुपेक्षिताः । (७।२)

ते ऽपि स्वेदान्विमुञ्चति बिभ्रतो व्रणलक्षणम् ॥ (७।३)

वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमूर्छातीसारतृड्भ्रमैः । (८।१)

ग्रन्थिभेदाग्निसदनतमकारोचकैर् युतः ॥ (८।२)

करोति सर्वमङ्गं च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत् । (९।१)

यंयं देशं विसर्पश्च विसर्पति भवेत् स सः ॥ (९।२)

शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वाशु च चीयते । (१०।१)

अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगत्वाद्द्रुतं स च ॥ (१०।२)

मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद्वातो ऽतिबलस्ततः । (११।१)

व्यथते ऽङ्गं हरेत्संज्ञां निद्रां च श्वासमीरयेत् ॥ (११।२)

हिक्कां च स गतो ऽवस्थामीदृशीं लभते नरः । (१२।१)

क्वचिन्मर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु ॥ (१२।२)

चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहप्रमोहवान् । (१३।१)

दुष्प्रबोधो ऽश्नुते निद्रां सो ऽग्निवीसर्प उच्यते ॥ (१३।२)

कफेन रुद्धः पवनो भित्त्वा तं बहुधा कफम् । (१४।१)

रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्शिरास्नायुमांसगम् ॥ (१४।२)

दूषयित्वा तु दीर्घानुवृत्तस्थूलखरात्मिकाम् । (१५।१)

ग्रन्थीनां कुरुते मालां सरक्तां तीव्ररुग्ज्वराम् ॥ (१५।२)

श्वासकासातिसारास्यशोषहिक्कावमिभ्रमैः । (१६।१)

मोहवैवर्ण्यमूर्छाङ्गभङ्गाग्निसदनैर् युताम् । (१६।२)

इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पः कफमारुतकोपजः ॥ (१६।३)

कफपित्ताज्ज्वरः स्तम्भो निद्रा तन्द्रा शिरोरुजा । (१७।१)

अङ्गावसादविक्षेपौ प्रलापारोचकभ्रमाः ॥ (१७।२)

मूर्छाग्निहानिर्भेदो ऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगौरवम् । (१८।१)

आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति ॥ (१८।२)

प्रायेणामाशयं गृह्णन्नेकदेशं न चातिरुक् । (१९।१)

पीडकैरवकीर्णो ऽतिपीतलोहितपाण्डुरैः ॥ (१९।२)

स्निग्धो ऽसितो मेचकाभो मलिनः शोथवान्गुरुः । (२०।१)

गम्भीरपाकः प्रायोष्मस्पृष्टः क्लिन्नो ऽवदीर्यते ॥ (२०।२)

पक्ववच्छीर्णमांसश्च स्पष्टस्नायुशिरागणः । (२१।१)

सर्वगो लक्षणैः सर्वैः सर्वगत्वक्समर्पणः । (२१।२)

शवगन्धी च वीसर्पः कर्दमाख्यमुशन्ति तम् ॥ (२१।३)

बाह्यहेतोः क्षतात् क्रुद्ध्वः सरक्तं पित्तमीरयन् । (२२।१)

वीसर्पं मारुतः कुर्यात्कुलत्थसदृशैश्चितम् ॥ (२२।२)

स्फोटैः शोथज्वररुजादाहाढ्यं श्यावशोणितम् । (२३।१)

पृथग्दोषैस् त्रयः साध्या द्वन्द्वजाश्चानुपद्रवाः ॥ (२३।२)

असाध्याः कृतसर्वोत्थाः सर्वे चाक्रान्तमर्मणः । (२४।१)

शीर्णस्नायुशिरामांसाः क्लिन्नाश्च शवगन्धयः ॥ (२४।२)

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे वीसर्पनिदानं नाम त्रिषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥ (२५।१)