सूत उवाच । (१।१)

सतां जितात्मनां साक्षाद्द्विजातीनां द्विजोत्तमाः । (१।२)

धर्मज्ञानां च साधूनामाचार्याणां शिवात्मनाम् ॥ (१।३)

दयावतां द्विजश्रेष्ठास् तथा चैव तपस्विनाम् । (२।१)

संन्यासिनां विरक्तानां ज्ञानिनां वशगात्मनाम् ॥ (२।२)

दानिनां चैव दान्तानां त्रयाणां सत्यवादिनाम् । (३।१)

अलुब्धानां सयोगानां श्रुतिस्मृतिविदां द्विजाः ॥ (३।२)

श्रौतस्मार्ताविरुद्धानां प्रसीदति महेश्वरः । (४।१)

सदिति ब्रह्मणः शब्दस्तदन्ते ये लभन्त्युत ॥ (४।२)

सायुज्यं ब्रह्मणो याति तेन सन्तः प्रचक्षते । (५।१)

दशात्मके ये विषये साधने चाष्टलक्षणे ॥ (५।२)

न क्रुध्यन्ति न हृष्यन्ति जितात्मानस्तु ते स्मृताः । (६।१)

सामान्येषु च द्रव्येषु तथा वैशेषिकेषु च ॥ (६।२)

ब्रह्मक्षत्रविशो यस्माद्युक्तास्तस्माद्द्विजातयः । (७।१)

वर्णाश्रमेषु युक्तस्य स्वर्गादिसुखकारिणः ॥ (७।२)

श्रौतस्मार्तस्य धर्मस्य ज्ञानाद्धर्मज्ञ उच्यते । (८।१)

विद्यायाः साधनात्साधुब्रह्मचारी गुरोर्हितः ॥ (८।२)

क्रियाणां साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते । (९।१)

साधनात्तपसो ऽरण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः ॥ (९।२)

यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात् । (१०।१)

एवमाश्रमधर्माणां साधनात्साधवः स्मृताः ॥ (१०।२)

गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस् तथा । (११।१)

धर्माधर्माविह प्रोक्तौ शब्दावेतौ क्रियात्मकौ ॥ (११।२)

कुशलाकुशलं कर्म धर्माधर्माविति स्मृतौ । (१२।१)

धारणार्थे महान् ह्येष धर्मशब्दः प्रकीर्तितः ॥ (१२।२)

अधारणे महत्त्वे च अधर्म इति चोच्यते । (१३।१)

अत्रेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते ॥ (१३।२)

अधर्मश्चानिष्टफलो ह्याचार्यैरुपदिश्यते । (१४।१)

वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव आत्मवन्तो ह्यदाम्भिकाः ॥ (१४।२)

सम्यग्विनीता ऋजवस्तानाचार्यान् प्रचक्षते । (१५।१)

स्वयमाचरते यस्मादाचारे स्थापयत्यपि ॥ (१५।२)

आचिनोति च शास्त्रार्थानाचार्यस्तेन चोच्यते । (१६।१)

विज्ञेयं श्रवणाच्छ्रौतं स्मरणात्स्मार्तमुच्यते ॥ (१६।२)

इज्या वेदात्मकं श्रौतं स्मार्तं वर्णाश्रमात्मकम् । (१७।१)

दृष्ट्वानुरूपमर्थं यः पृष्टो नैवापि गूहति ॥ (१७।२)

यथादृष्टप्रवादस्तु सत्यं लैङ्गे ऽत्र पठ्यते । (१८।१)

ब्रह्मचर्यं तथा मौनं निराहारत्वमेव च ॥ (१८।२)

अहिंसा सर्वतः शान्तिस्तप इत्यभिधीयते । (१९।१)

आत्मवत् सर्वभूतेषु यो हितायाहिताय च ॥ (१९।२)

वर्तते त्वसकृद्वृत्तिः कृत्स्ना ह्येषा दया स्मृता । (२०।१)

यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनैवागतं क्रमात् ॥ (२०।२)

तत्तद्गुणवते देयं दातुस्तद्दानलक्षणम् । (२१।१)

दानं त्रिविधमित्येतत्कनिष्ठज्येष्ठमध्यमम् ॥ (२१।२)

कारुण्यात्सर्वभूतेभ्यः संविभागस्तु मध्यमः । (२२।१)

श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्णाश्रमात्मकः ॥ (२२।२)

शिष्टाचाराविरुद्धश् च स धर्मः साधुरुच्यते । (२३।१)

मायाकर्मफलत्यागी शिवात्मा परिकीर्तितः ॥ (२३।२)

निवृत्तः सर्वसङ्गेभ्यो युक्तो योगी प्रकीर्तितः । (२४।१)

असक्तो भयतो यस्तु विषयेषु विचार्य च ॥ (२४।२)

अलुब्धः संयमी प्रोक्तः प्रार्थितोऽपि समन्ततः । (२५।१)

आत्मार्थं वा परार्थं वा इन्द्रियाणीह यस्य वै ॥ (२५।२)

न मिथ्या सम्प्रवर्तन्ते शमस्यैव तु लक्षणम् । (२६।१)

अनुद्विग्नो ह्यनिष्टेषु तथेष्टान्नाभिनन्दति ॥ (२६।२)

प्रीतितापविषादेभ्यो विनिवृत्तिर्विरक्तता । (२७।१)

संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः सह ॥ (२७।२)

कुशलाकुशलानां तु प्रहाणं न्यास उच्यते । (२८।१)

अव्यक्ताद्यविशेषान्ते विकारे ऽस्मिन्नचेतने ॥ (२८।२)

चेतनाचेतनान्यत्वविज्ञानं ज्ञानमुच्यते । (२९।१)

एवं तु ज्ञानयुक्तस्य श्रद्धायुक्तस्य शङ्करः ॥ (२९।२)

प्रसीदति न संदेहो धर्मश्चायं द्विजोत्तमाः । (३०।१)

किं तु गुह्यतमं वक्ष्ये सर्वत्र परमेश्वरे ॥ (३०।२)

भवे भक्तिर्न संदेहस्तया युक्तो विमुच्यते । (३१।१)

अयोग्यस्यापि भगवान् भक्तस्य परमेश्वरः ॥ (३१।२)

प्रसीदति न संदेहो निगृह्य विविधं तमः । (३२।१)

ज्ञानमध्यापनं होमो ध्यानं यज्ञस्तपः श्रुतम् ॥ (३२।२)

दानमध्ययनं सर्वं भवभक्त्यै न संशयः । (३३।१)

चान्द्रायणसहस्रैश् च प्राजापत्यशतैस् तथा ॥ (३३।२)

मासोपवासैश्चान्यैर्वा भक्तिर्मुनिवरोत्तमाः । (३४।१)

अभक्ता भगवत्यस्मिंल्लोके गिरिगुहाशये ॥ (३४।२)

पतन्ति चात्मभोगार्थं भक्तो भावेन मुच्यते । (३५।१)

भक्तानां दर्शनादेव नृणां स्वर्गादयो द्विजाः ॥ (३५।२)

न दुर्लभा न सन्देहो भक्तानां किं पुनस् तथा । (३६।१)

ब्रह्मविष्णुसुरेन्द्राणां तथान्येषामपि स्थितिः ॥ (३६।२)

भक्त्या एव मुनीनां च बलसौभाग्यमेव च । (३७।१)

भवेन च तथा प्रोक्तं सम्प्रेक्ष्योमां पिनाकिना ॥ (३७।२)

देव्यै देवेन मधुरं वाराणस्यां पुरा द्विजाः । (३८।१)

अविमुक्ते समासीना रुद्रेण परमात्मना ॥ (३८।२)

रुद्राणी रुद्रमाहेदं लब्ध्वा वाराणसीं पुरीम् । (३९।१)

श्रीदेव्युवाच । (३९।२)

केन वश्यो महादेव पूज्यो दृश्यस्त्वमीश्वरः ॥ (३९।३)

तपसा विद्यया वापि योगेनेह वद प्रभो । (४०।१)

सूत उवाच । (४०।२)

निशम्य वचनं तस्यास् तथा ह्यालोक्य पार्वतीम् ॥ (४०।३)

आह बालेन्दुतिलकः पूर्णेन्दुवदनां हसन् । (४१।१)

स्मृत्वाथ मेनया पत्न्या गिरेर्गां कथितां पुरा ॥ (४१।२)

चिरकालस्थितिं प्रेक्ष्य गिरौ देव्या महात्मनः । (४२।१)

देवि लब्धा पुरी रम्या त्वया यत्प्रष्टुमर्हसि ॥ (४२।२)

स्थानार्थं कथितं मात्रा विस्मृतेह विलासिनि । (४३।१)

पुरा पितामहेनापि पृष्टः प्रश्नवतां वरे ॥ (४३।२)

यथा त्वयाद्य वै पृष्टो द्रष्टुं ब्रह्मात्मकं त्वहम् । (४४।१)

श्वेते श्वेतेन वर्णेन दृष्ट्वा कल्पे तु मां शुभे ॥ (४४।२)

सद्योजातं तथा रक्ते रक्तं वामं पितामहः । (४५।१)

पीते तत्पुरुषं पीतमघोरे कृष्णमीश्वरम् ॥ (४५।२)

ईशानं विश्वरूपाख्यो विश्वरूपं तदाह माम् ॥ (४६।१)

पितामह उवाच । (४७।१)

वाम तत्पुरुषाघोर सद्योजात महेश्वर । (४७।२)

दृष्टो मया त्वं गायत्र्या देवदेव महेश्वर । (४७।३)

केन वश्यो महादेव ध्येयः कुत्र घृणानिधे ॥ (४७।४)

दृश्यः पूज्यस् तथा देव्या वक्तुमर्हसि शङ्कर । (४८।१)

श्रीभगवानुवाच । (४८।२)

अवोचं श्रद्धयैवेति वश्यो वारिजसंभव ॥ (४८।३)

ध्येयो लिङ्गे त्वया दृष्टे विष्णुना पयसां निधौ । (४९।१)

पूज्यः पञ्चास्यरूपेण पवित्रैः पञ्चभिर्द्विजैः ॥ (४९।२)

भव भक्त्याद्य दृष्टोऽहं त्वयाण्डज जगद्गुरो । (५०।१)

सोऽपि मामाह भावार्थं दत्तं तस्मै मया पुरा ॥ (५०।२)

भावं भावेन देवेशि दृष्टवान्मां हृदीश्वरम् । (५१।१)

तस्मात्तु श्रद्धया वश्यो दृश्यः श्रेष्ठगिरेः सुते ॥ (५१।२)

पूज्यो लिङ्गे न संदेहः सर्वदा श्रद्धया द्विजैः । (५२।१)

श्रद्धा धर्मः परः सूक्ष्मः श्रद्धा ज्ञानं हुतं तपः ॥ (५२।२)

श्रद्धा स्वर्गश् च मोक्षश् च दृश्योऽहं श्रद्धया सदा ॥ (५३।१)