नन्द्युवाच । (१।१)

पूजया तस्य संतुष्टो भगवान्पुरुषोत्तमः । (१।२)

श्रीभूमिसहितः श्रीमाञ्शङ्खचक्रगदाधरः ॥ (१।३)

किरीटी पद्महस्तश् च सर्वाभरणभूषितः । (२।१)

पीतांबरश् च भगवान्देवैर्दैत्यैश् च संवृतः ॥ (२।२)

प्रददौ दर्शनं तस्मै दिव्यं वै गरुडध्वजः । (३।१)

दिव्येन दर्शनेनैव दृष्ट्वा देवं जनार्दनम् ॥ (३।२)

तुष्टाव वाग्भिर् इष्टाभिः प्रणम्य गरुडध्वजम् । (४।१)

त्वमादिस्त्वमनादिश् च प्रकृतिस्त्वं जनार्दनः ॥ (४।२)

पुरुषस्त्वं जगन्नाथो विष्णुर्विश्वेश्वरो भवान् । (५।१)

योऽयं ब्रह्मासि पुरुषो विश्वमूर्तिः पितामहः ॥ (५।२)

तत्त्वमाद्यं भवानेव परं ज्योतिर्जनार्दन । (६।१)

परमात्मा परं धाम श्रीपते भूपते प्रभो ॥ (६।२)

त्वत्क्रोधसंभवो रुद्रस्तमसा च समावृतः । (७।१)

त्वत्प्रसादाज्जगद्धाता रजसा च पितामहः ॥ (७।२)

त्वत्प्रसादात्स्वयं विष्णुः सत्त्वेन पुरुषोत्तमः । (८।१)

कालमूर्ते हरे विष्णो नारायण जगन्मय ॥ (८।२)

महांस् तथा च भूतादिस्तन्मात्राणीन्द्रियाणि च । (९।१)

त्वयैवाधिष्ठितान्येव विश्वमूर्ते महेश्वर ॥ (९।२)

महादेव जगन्नाथ पितामह जगद्गुरो । (१०।१)

प्रसीद देवदेवेश प्रसीद परमेश्वर ॥ (१०।२)

प्रसीद त्वं जगन्नाथ शरण्यं शरणं गतः । (११।१)

वैकुण्ठ शौरे सर्वज्ञ वासुदेव महाभुज ॥ (११।२)

संकर्षण महाभाग प्रद्युम्न पुरुषोत्तम । (१२।१)

अनिरुद्ध महाविष्णो सदा विष्णो नमो ऽस्तु ते ॥ (१२।२)

विष्णो तवासनं दिव्यमव्यक्तं मध्यतो विभुः । (१३।१)

सहस्रफणसंयुक्तस्तमोमूर्तिर्धराधरः ॥ (१३।२)

अधश् च धर्मो देवेश ज्ञानं वैराग्यमेव च । (१४।१)

ऐश्वर्यमासनस्यास्य पादरूपेण सुव्रत ॥ (१४।२)

सप्तपातालपादस्त्वं धराजघनमेव च । (१५।१)

वासांसि सागराः सप्त दिशश्चैव महाभुजाः ॥ (१५।२)

द्यौर्मूर्धा ते विभो नाभिः खं वायुर्नासिकां गतः । (१६।१)

नेत्रे सोमश् च सूर्यश् च केशा वै पुष्करादयः ॥ (१६।२)

नक्षत्रतारका द्यौश् च ग्रैवेयकविभूषणम् । (१७।१)

कथं स्तोष्यामि देवेशं पूज्यश् च पुरुषोत्तमः ॥ (१७।२)

श्रद्धया च कृतं दिव्यं यच् छ्रुतं यच्च कीर्तितम् । (१८।१)

यदिष्टं तत्क्षमस्वेश नारायण नमो ऽस्तु ते ॥ (१८।२)

शैलादिरुवाच । (१९।१)

इदं तु वैष्णवं स्तोत्रं सर्वपापप्रणाशनम् । (१९।२)

यः पठेच्छृणुयाद्वापि क्षुपेण परिकीर्तितम् ॥ (१९।३)

श्रावयेद्वा द्विजान् भक्त्या विष्णुलोकं स गच्छति ॥ (२०।१)

सम्पूज्य चैवं त्रिदशेश्वराद्यैः स्तुत्वा स्तुतं देवमजेयमीशम् । (२१।१)

विज्ञापयामास निरीक्ष्य भक्त्या जनार्दनाय प्रणिपत्य मूर्ध्ना ॥ (२१।२)

राजोवाच । (२२।१)

भगवन्ब्राह्मणः कश्चिद्दधीच इति विश्रुतः । (२२।२)

धर्मवेत्ता विनीतात्मा सखा मम पुराभवत् ॥ (२२।३)

अवध्यः सर्वदा सर्वैः शङ्करार्चनतत्परः । (२३।१)

सावज्ञं वामपादेन स मां मूर्ध्नि सदस्यथ ॥ (२३।२)

ताडयामास देवेश विष्णो विश्वजगत्पते । (२४।१)

उवाच च मदाविष्टो न बिभेमीति सर्वतः ॥ (२४।२)

जेतुमिच्छामि तं विप्रं दधीचं जगदीश्वर । (२५।१)

यथा हितं तथा कर्तुं त्वमर्हसि जनार्दन ॥ (२५।२)

शैलादिरुवाच । (२६।१)

ज्ञात्वा सोऽपि दधीचस्य ह्यवध्यत्वं महात्मनः । (२६।२)

सस्मार च महेशस्य प्रभावमतुलं हरिः ॥ (२६।३)

एवं स्मृत्वा हरिः प्राह ब्रह्मणः क्षुतसंभवम् । (२७।१)

विप्राणां नास्ति राजेन्द्र भयमेत्य महेश्वरम् ॥ (२७।२)

विशेषाद्रुद्रभक्तानामभयं सर्वदा नृप । (२८।१)

नीचानामपि सर्वत्र दधीचस्यास्य किं पुनः ॥ (२८।२)

तस्मात्तव महाभाग विजयो नास्ति भूपते । (२९।१)

दुःखं करोमि विप्रस्य शापार्थं ससुरस्य मे ॥ (२९।२)

भविता तस्य शापेन दक्षयज्ञे सुरैः समम् । (३०।१)

विनाशो मम राजेन्द्र पुनरुत्थानमेव च ॥ (३०।२)

तस्मात्समेत्य विप्रेन्द्रं सर्वयत्नेन भूपते । (३१।१)

करोमि यत्नं राजेन्द्र दधीचविजयाय ते ॥ (३१।२)

शैलादिरुवाच । (३२।१)

श्रुत्वा वाक्यं क्षुपः प्राह तथास्त्विति जनार्दनम् । (३२।२)

भगवानपि विप्रस्य दधीचस्याश्रमं ययौ ॥ (३२।३)

आस्थाय रूपं विप्रस्य भगवान् भक्तवत्सलः । (३३।१)

दधीचमाह ब्रह्मर्षिमभिवन्द्य जगद्गुरुः ॥ (३३।२)

श्रीभगवानुवाच । (३४।१)

भोभो दधीच ब्रह्मर्षे भवार्चनरताव्यय । (३४।२)

वरमेकं वृणे त्वत्तस्तं भवान्दातुमर्हति ॥ (३४।३)

याचितो देवदेवेन दधीचः प्राह विष्णुना । (३५।१)

ज्ञातं तवेप्सितं सर्वं न बिभेमि तवाप्यहम् ॥ (३५।२)

भवान् विप्रस्य रूपेण आगतो ऽसि जनार्दन । (३६।१)

भूतं भविष्यं देवेश वर्तमानं जनार्दन ॥ (३६।२)

ज्ञातं प्रसादाद्रुद्रस्य द्विजत्वं त्यज सुव्रत । (३७।१)

आराधितोऽसि देवेश क्षुपेण मधुसूदन ॥ (३७।२)

जाने तवैनां भगवन्भक्तवत्सलतां हरे । (३८।१)

स्थाने तवैषा भगवन्भक्तवात्सल्यता हरे ॥ (३८।२)

अस्ति चेद्भगवन् भीतिर्भवार्चनरतस्य मे । (३९।१)

वक्तुमर्हसि यत्नेन वरदांबुजलोचन ॥ (३९।२)

वदामि न मृषा तस्मान्न बिभेमि जनार्दन । (४०।१)

न बिभेमि जगत्यस्मिन् देवदैत्यद्विजादपि ॥ (४०।२)

नन्द्युवाच । (४१।१)

श्रुत्वा वाक्यं दधीचस्य तदास्थाय जनार्दनः । (४१।२)

स्वरूपं सस्मितं प्राह संत्यज्य द्विजतां क्षणात् ॥ (४१।३)

श्रीभगवानुवाच । (४२।१)

भयं दधीच सर्वत्र नास्त्येव तव सुव्रत । (४२।२)

भवार्चनरतो यस्माद्भवान् सर्वज्ञ एव च ॥ (४२।३)

बिभेमीति सकृद्वक्तुं त्वमर्हसि नमस्तव । (४३।१)

नियोगान्मम विप्रेन्द्र क्षुपं प्रति सदस्यथ ॥ (४३।२)

एवं श्रुत्वापि तद्वाक्यं सान्त्वं विष्णोर्महामुनिः । (४४।१)

न बिभेमीति तं प्राह दधीचो देवसत्तमम् ॥ (४४।२)

प्रभावाद्देवदेवस्य शंभोः साक्षात्पिनाकिनः । (४५।१)

शर्वस्य शङ्करस्यास्य सर्वज्ञस्य महामुनिः ॥ (४५।२)

ततस्तस्य मुनेः श्रुत्वा वचनं कुपितो हरिः । (४६।१)

चक्रमुद्यम्य भगवान्दिधक्षुर्मुनिसत्तमम् ॥ (४६।२)

अभवत्कुण्ठिताग्रं हि विष्णोश्चक्रं सुदर्शनम् । (४७।१)

प्रभावाद्धि दधीचस्य क्षुपस्यैव हि संनिधौ ॥ (४७।२)

दृष्ट्वा तत्कुण्ठिताग्रं हि चक्रं चक्रिणमाह सः । (४८।१)

दधीचः सस्मितं साक्षात् सदसद्व्यक्तिकारणम् ॥ (४८।२)

भगवन् भवता लब्धं पुरातीव सुदारुणम् । (४९।१)

सुदर्शनमिति ख्यातं चक्रं विष्णो प्रयत्नतः ॥ (४९।२)

भवस्यैतच्छुभं चक्रं न जिघांसति मामिह । (५०।१)

ब्रह्मास्त्राद्यैस्तथान्यैर्हि प्रयत्नं कर्तुमर्हसि ॥ (५०।२)

शैलादिरुवाच । (५१।१)

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दृष्ट्वा निर्वीर्यमायुधम् । (५१।२)

ससर्ज च पुनस्तस्मै सर्वास्त्राणि समन्ततः ॥ (५१।३)

चक्रुर्देवास्ततस्तस्य विष्णोः साहाय्यमव्ययाः । (५२।१)

द्विजेनैकेन योद्धुं हि प्रवृत्तस्य महाबलाः ॥ (५२।२)

कुशमुष्टिं तदादाय दधीचः संस्मरन्भवम् । (५३।१)

ससर्ज सर्वदेवेभ्यो वज्रास्थिः सर्वतो वशी ॥ (५३।२)

दिव्यं त्रिशूलम् अभवत् कालाग्निसदृशप्रभम् । (५४।१)

दग्धुं देवान्मतिं चक्रे युगान्ताग्निरिवापरः ॥ (५४।२)

इन्द्रनारायणाद्यैश् च देवैस्त्यक्तानि यानि तु । (५५।१)

आयुधानि समस्तानि प्रणेमुस् त्रिशिखं मुने ॥ (५५।२)

देवाश् च दुद्रुवुः सर्वे ध्वस्तवीर्या द्विजोत्तम । (५६।१)

ससर्ज भगवान् विष्णुः स्वदेहात्पुरुषोत्तमः ॥ (५६।२)

आत्मनः सदृशान् दिव्यांल्लक्षलक्षायुतान् गणान् । (५७।१)

तानि सर्वाणि सहसा ददाह मुनिसत्तमः ॥ (५७।२)

ततो विस्मयनार्थाय विश्वमूर्तिरभूद्धरिः । (५८।१)

तस्य देहे हरेः साक्षादपश्यद्द्विजसत्तमः ॥ (५८।२)

दधीचो भगवान्विप्रः देवतानां गणान् पृथक् । (५९।१)

रुद्राणां कोटयश्चैव गणानां कोटयस्तदा ॥ (५९।२)

अण्डानां कोटयश्चैव विश्वमूर्तेस्तनौ तदा । (६०।१)

दृष्ट्वैतदखिलं तत्र च्यावनिर् विस्मितं तदा ॥ (६०।२)

विष्णुमाह जगन्नाथं जगन्मयमजं विभुम् । (६१।१)

अंभसाभ्युक्ष्य तं विष्णुं विश्वरूपं महामुनिः ॥ (६१।२)

मायां त्यज महाबाहो प्रतिभासा विचारतः । (६२।१)

विज्ञानानां सहस्राणि दुर्विज्ञेयानि माधव ॥ (६२।२)

मयि पश्य जगत् सर्वं त्वया सार्धम् अनिन्दित । (६३।१)

ब्रह्माणं च तथा रुद्रं दिव्यां दृष्टिं ददामि ते ॥ (६३।२)

इत्युक्त्वा दर्शयामास स्वतनौ निखिलं मुनिः । (६४।१)

तं प्राह च हरिं देवं सर्वदेवभवोद्भवम् ॥ (६४।२)

मायया ह्यनया किं वा मन्त्रशक्त्याथ वा प्रभो । (६५।१)

वस्तुशक्त्याथ वा विष्णो ध्यानशक्त्याथ वा पुनः ॥ (६५।२)

त्यक्त्वा मायामिमां तस्माद्योद्धुमर्हसि यत्नतः । (६६।१)

एवं तस्य वचः श्रुत्वा दृष्ट्वा माहात्म्यमद्भुतम् ॥ (६६।२)

देवाश् च दुद्रुवुर्भूयो देवं नारायणं च तम् । (६७।१)

वारयामास निश्चेष्टं पद्मयोनिर्जगद्गुरुः ॥ (६७।२)

निशम्य वचनं तस्य ब्रह्मणस्तेन निर्जितः । (६८।१)

जगाम भगवान् विष्णुः प्रणिपत्य महामुनिम् ॥ (६८।२)

क्षुपो दुःखातुरो भूत्वा सम्पूज्य च मुनीश्वरम् । (६९।१)

दधीचमभिवन्द्याशु प्रार्थयामास विक्लवः ॥ (६९।२)

दधीच क्षम्यतां देव मयाज्ञानात्कृतं सखे । (७०।१)

विष्णुना हि सुरैर्वापि रुद्रभक्तस्य किं तव ॥ (७०।२)

प्रसीद परमेशान दुर्लभा दुर्जनैर्द्विज । (७१।१)

भक्तिर्भक्तिमतां श्रेष्ठ मद्विधैः क्षत्रियाधमैः ॥ (७१।२)

श्रुत्वानुगृह्य तं विप्रो दधीचस्तपतां वरः । (७२।१)

राजानं मुनिशार्दूलः शशाप च सुरोत्तमान् ॥ (७२।२)

रुद्रकोपाग्निना देवाः सदेवेन्द्रा मुनीश्वरैः । (७३।१)

ध्वस्ता भवन्तु देवेन विष्णुना च समन्विताः ॥ (७३।२)

प्रजापतेर् मखे पुण्ये दक्षस्य सुमहात्मनः । (७४।१)

एवं शप्त्वा क्षुपं प्रेक्ष्य पुनराह द्विजोत्तमः ॥ (७४।२)

देवैश् च पूज्या राजेन्द्र नृपैश् च विविधैर्गणैः । (७५।१)

ब्राह्मणा एव राजेन्द्र बलिनः प्रभविष्णवः ॥ (७५।२)

इत्युक्त्वा स्वोटजं विप्रः प्रविवेश महाद्युतिः । (७६।१)

दधीचमभिवन्द्यैव जगाम स्वं नृपः क्षयम् ॥ (७६।२)

तदेव तीर्थमभवत् स्थानेश्वरमिति स्मृतम् । (७७।१)

स्थानेश्वरम् अनुप्राप्य शिवसायुज्यम् आप्नुयात् ॥ (७७।२)

कथितस्तव संक्षेपाद्विवादः क्षुब्दधीचयोः । (७८।१)

प्रभावश् च दधीचस्य भवस्य च महामुने ॥ (७८।२)

य इदं कीर्तयेद्दिव्यं विवादं क्षुब्दधीचयोः । (७९।१)

जित्वापमृत्युं देहान्ते ब्रह्मलोकं प्रयाति सः ॥ (७९।२)

य इदं कीर्त्य संग्रामं प्रविशेत्तस्य सर्वदा । (८०।१)

नास्ति मृत्युभयं चैव विजयी च भविष्यति ॥ (८०।२)

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे क्षुपदधीचिसंवादो नाम षट्त्रिंशो ऽध्यायः ॥ (८१।१)