सूत उवाच । (१।१)

शतमेकं सहस्राणां योजनानां स तु स्मृतः । (१।२)

अनु द्वीपं सहस्राणां द्विगुणं द्विगुणोत्तरम् ॥ (१।३)

पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णा ससमुद्रा धरा स्मृता । (२।१)

द्वीपैश् च सप्तभिर् युक्ता लोकालोकावृता शुभा ॥ (२।२)

नीलस्तथोत्तरे मेरोः श्वेतस्तस्योत्तरे पुनः । (३।१)

शृङ्गी तस्योत्तरे विप्रास्त्रयस्ते वर्षपर्वताः ॥ (३।२)

जठरो देवकूटश् च पूर्वस्यां दिशि पर्वतौ । (४।१)

निषधो दक्षिणे मेरोस्तस्य दक्षिणतो गिरिः । (४।२)

हेमकूट इति ख्यातो हिमवांस्तस्य दक्षिणे ॥ (४।३)

मेरोः पश्चिमतश्चैव पर्वतौ द्वौ धराधरौ । (५।१)

माल्यवान्गन्धमादश् च द्वावेतावुदगायतौ ॥ (५।२)

एते पर्वतराजानः सिद्धचारणसेविताः । (६।१)

तेषाम् अन्तरविष्कम्भो नवसाहस्रमेकशः ॥ (६।२)

इदं हैमवतं वर्षं भारतं नाम विश्रुतम् । (७।१)

हेमकूटं परं तस्मान्नाम्ना किंपुरुषं स्मृतम् ॥ (७।२)

नैषधं हेमकूटात्तु हरिवर्षं तदुच्यते । (८।१)

हरिवर्षात्परं चैव मेरोः शुभमिलावृतम् ॥ (८।२)

इलावृतात्परं नीलं रम्यकं नाम विश्रुतम् । (९।१)

रम्यात्परतरं श्वेतं विख्यातं तद्धिरण्मयम् ॥ (९।२)

हिरण्मयात्परं चापि शृङ्गी चैव कुरुः स्मृतः । (१०।१)

धनुःसंस्थे तु विज्ञेये द्वे वर्षे दक्षिणोत्तरे ॥ (१०।२)

दीर्घाणि तत्र चत्वारि मध्यतस्तदिलावृतम् । (११।१)

मेरोः पश्चिमपूर्वेण द्वे तु दीर्घेतरे स्मृते ॥ (११।२)

अर्वाक्तु निषधस्याथ वेद्यर्धं चोत्तरं स्मृतम् । (१२।१)

वेद्यर्धे दक्षिणे त्रीणि वर्षाणि त्रीणि चोत्तरे ॥ (१२।२)

तयोर्मध्ये च विज्ञेयं मेरुमध्यमिलावृतम् । (१३।१)

दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण तु ॥ (१३।२)

उदगायतो महाशैलो माल्यवान्नाम पर्वतः । (१४।१)

योजनानां सहस्रे द्वे उपरिष्टात्तु विस्तृतः ॥ (१४।२)

आयामतश्चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि प्रकीर्तितः । (१५।१)

तस्य प्रतीच्यां विज्ञेयः पर्वतो गन्धमादनः ॥ (१५।२)

आयामतः स विज्ञेयो माल्यवानिव विस्तृतः । (१६।१)

जम्बूद्वीपस्य विस्तारात्समेन तु समन्ततः ॥ (१६।२)

प्रागायताः सुपर्वाणः षडेते वर्षपर्वताः । (१७।१)

अवगाढाश्चोभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ ॥ (१७।२)

हिमप्रायस्तु हिमवान् हेमकूटस्तु हेमवान् । (१८।१)

तरुणादित्यसंकाशो हैरण्यो निषधः स्मृतः ॥ (१८।२)

चतुर्वर्णः ससौवर्णो मेरुश्चोर्ध्वायतः स्मृतः । (१९।१)

वृत्ताकृतिपरीणाहश् चतुरस्रः समुत्थितः ॥ (१९।२)

नीलश् च वैडूर्यमयः श्वेतः शुक्लो हिरण्मयः । (२०।१)

मयूरबर्हवर्णस्तु शातकुंभस् त्रिशृङ्गवान् ॥ (२०।२)

एवं संक्षेपतः प्रोक्ताः पुनः शृणु गिरीश्वरान् । (२१।१)

मन्दरो देवकूटश् च पूर्वस्यां दिशि पर्वतौ ॥ (२१।२)

कैलासो गन्धमादश् च हेमवांश्चैव पर्वतौ । (२२।१)

पूर्वतश् चायतावेतावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ ॥ (२२।२)

निषधः पारियात्रश् च द्वावेतौ वरपर्वतौ । (२३।१)

यथा पूर्वौ तथा याम्यावेतौ पश्चिमतः श्रितौ ॥ (२३।२)

त्रिशृङ्गो जारुचिश्चैव उत्तरौ वरपर्वतौ । (२४।१)

पूर्वतश् चायतावेतावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ ॥ (२४।२)

मर्यादापर्वतान् एतानष्टावाहुर्मनीषिणः । (२५।१)

योऽसौ मेरुर्द्विजश्रेष्ठाः प्रांशुः कनकपर्वतः ॥ (२५।२)

तस्य पादास्तु चत्वारश्चतुर्दिक्षु नगोत्तमाः । (२६।१)

यैर्विष्टब्धा न चलति सप्तद्वीपवती मही ॥ (२६।२)

दशयोजनसाहस्रम् आयामस् तेषु पठ्यते । (२७।१)

पूर्वे तु मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः ॥ (२७।२)

विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्मृतः । (२८।१)

महावृक्षाः समुत्पन्नाश् चत्वारो द्वीपकेतवः ॥ (२८।२)

मन्दरस्य गिरेः शृङ्गे महावृक्षः सकेतुराट् । (२९।१)

प्रलम्बशाखाशिखरः कदम्बश् चैत्यपादपः ॥ (२९।२)

दक्षिणस्यापि शैलस्य शिखरे देवसेविता । (३०।१)

जम्बूः सदा पुण्यफला सदा माल्योपशोभिता ॥ (३०।२)

सकेतुर् दक्षिणे द्वीपे जम्बूर्लोकेषु विश्रुता । (३१।१)

विपुलस्यापि शैलस्य पश्चिमे च महात्मनः ॥ (३१।२)

संजातः शिखरे ऽश्वत्थः स महान् चैत्यपादपः । (३२।१)

सुपार्श्वस्योत्तरस्यापि शृङ्गे जातो महाद्रुमः ॥ (३२।२)

न्यग्रोधो विपुलस्कन्धो ऽनेकयोजनमण्डलः । (३३।१)

तेषां चतुर्णां वक्ष्यामि शैलेन्द्राणां यथाक्रमम् ॥ (३३।२)

अमानुष्याणि रम्याणि सर्वकालर्तुकानि च । (३४।१)

मनोहराणि चत्वारि देवक्रीडनकानि च ॥ (३४।२)

वनानि वै चतुर्दिक्षु नामतस्तु निबोधत । (३५।१)

पूर्वे चैत्ररथं नाम दक्षिणे गन्धमादनम् ॥ (३५।२)

वैभ्राजं पश्चिमे विद्यादुत्तरे सवितुर्वनम् । (३६।१)

मित्रेश्वरं तु पूर्वे तु षष्ठेश्वरम् अतः परम् ॥ (३६।२)

वर्येश्वरं पश्चिमे तु उत्तरे चाम्रकेश्वरम् । (३७।१)

महासरांसि च तथा चत्वारि मुनिपुङ्गवाः ॥ (३७।२)

यत्र क्रीडन्ति मुनयः पर्वतेषु वनेषु च । (३८।१)

अरुणोदं सरः पूर्वं दक्षिणं मानसं स्मृतम् ॥ (३८।२)

सितोदं पश्चिमसरो महाभद्रं तथोत्तरम् । (३९।१)

शाखस्य दक्षिणे क्षेत्रं विशाखस्य च पश्चिमे ॥ (३९।२)

उत्तरे नैगमेयस्य कुमारस्य च पूर्वतः । (४०।१)

अरुणोदस्य पूर्वेण शैलेन्द्रा नामतः स्मृताः ॥ (४०।२)

तांस्तु संक्षेपतो वक्ष्ये न शक्यं विस्तरेण तु । (४१।१)

सितान्तश् च कुरण्डश् च कुररश्चाचलोत्तमः ॥ (४१।२)

विकरो मणिशैलश् च वृक्षवांश्चाचलोत्तमः । (४२।१)

महानीलोऽथ रुचकः सबिन्दुर्दर्दुरस् तथा ॥ (४२।२)

वेणुमांश् च समेघश् च निषधो देवपर्वतः । (४३।१)

इत्येते पर्वतवरा ह्यन्ये च गिरयस् तथा ॥ (४३।२)

पूर्वेण मन्दरस्यैते सिद्धावासा उदाहृताः । (४४।१)

तेषु तेषु गिरीन्द्रेषु गुहासु च वनेषु च ॥ (४४।२)

रुद्रक्षेत्राणि दिव्यानि विष्णोर्नारायणस्य च । (४५।१)

सरसो मानसस्येह दक्षिणेन महाचलाः ॥ (४५।२)

ये कीर्त्यमानास्तान्सर्वान् संक्षिप्य प्रवदाम्यहम् । (४६।१)

शैलश् च विशिराश्चैव शिखरश्चाचलोत्तमः ॥ (४६।२)

एकशृङ्गो महाशूलो गजशैलः पिशाचकः । (४७।१)

पञ्चशैलोऽथ कैलासो हिमवांश्चाचलोत्तमः ॥ (४७।२)

इत्येते देवचरिता उत्कटाः पर्वतोत्तमाः । (४८।१)

तेषु तेषु च सर्वेषु पर्वतेषु वनेषु च ॥ (४८।२)

रुद्रक्षेत्राणि दिव्यानि स्थापितानि सुरोत्तमैः । (४९।१)

दिग्भागे दक्षिणे प्रोक्ताः पश्चिमे च वदामि वः ॥ (४९।२)

अपरेण सितोदश् च सुरपश् च महाबलः । (५०।१)

कुमुदो मधुमांश्चैव ह्यञ्जनो मुकुटस् तथा ॥ (५०।२)

कृष्णश् च पाण्डुरश्चैव सहस्रशिखरश् च यः । (५१।१)

पारिजातश् च शैलेन्द्रः श्रीशृङ्गश्चाचलोत्तमः ॥ (५१।२)

इत्येते देवचरिता उत्कटाः पर्वतोत्तमाः । (५२।१)

सर्वे पश्चिमदिग्भागे रुद्रक्षेत्रसमन्विताः ॥ (५२।२)

महाभद्रस्य सरसश्चोत्तरे च महाबलाः । (५३।१)

ये स्थिताः कीर्त्यमानांस्तान्संक्षिप्येह निबोधत ॥ (५३।२)

शङ्खकूटो महाशैलो वृषभो हंसपर्वतः । (५४।१)

नागश् च कपिलश्चैव इन्द्रशैलश् च सानुमान् ॥ (५४।२)

नीलः कण्टकशृङ्गश् च शतशृङ्गश् च पर्वतः । (५५।१)

पुष्पकोशः प्रशैलश् च विरजश्चाचलोत्तमः ॥ (५५।२)

वराहपर्वतश्चैव मयूरश्चाचलोत्तमः । (५६।१)

जारुधिश्चैव शैलेन्द्र एत उत्तरसंस्थिताः ॥ (५६।२)

तेषु शैलेषु दिव्येषु देवदेवस्य शूलिनः । (५७।१)

असंख्यातानि दिव्यानि विमानानि सहस्रशः ॥ (५७।२)

एतेषां शैलमुख्यानामन्तरेषु यथाक्रमम् । (५८।१)

सन्ति चैवान्तरद्रोण्यः सरांस्युपवनानि च ॥ (५८।२)

वसन्ति देवा मुनयः सिद्धाश् च शिवभाविताः । (५९।१)

कृतवासाः सपत्नीकाः प्रसादात्परमेष्ठिनः ॥ (५९।२)

लक्ष्म्याद्यानां बिल्ववने ककुभे कश्यपादयः । (६०।१)

तथा तालवने प्रोक्तम् इन्द्रोपेन्द्रोरगात्मनाम् ॥ (६०।२)

उदुंबरे कर्दमस्य तथान्येषां महात्मनाम् । (६१।१)

विद्याधराणां सिद्धानां पुण्ये त्वाम्रवने शुभे ॥ (६१।२)

नागानां सिद्धसंघानां तथा निंबवने स्थितिः । (६२।१)

सूर्यस्य किंशुकवने तथा रुद्रगणस्य च ॥ (६२।२)

बीजपूरवने पुण्ये देवाचार्यो व्यवस्थितः । (६३।१)

कौमुदे तु वने विष्णुप्रमुखानां महात्मनाम् ॥ (६३।२)

स्थलपद्मवनान्तस्थन्यग्रोधे ऽशेषभोगिनः । (६४।१)

शेषस्त्वशेषजगतां पतिरास्ते ऽतिगर्वितः ॥ (६४।२)

स एव जगतां कालः पाताले च व्यवस्थितः । (६५।१)

विष्णोर्विश्वगुरोर्मूर्तिर्दिव्यः साक्षाद्धलायुधः ॥ (६५।२)

शयनं देवदेवस्य स हरेः कङ्कणं विभोः । (६६।१)

वने पनसवृक्षाणां सशुक्रा दानवादयः ॥ (६६।२)

किन्नरैरुरगाश्चैव विशाखकवने स्थिताः । (६७।१)

मनोहरवने वृक्षाः सर्वकोटिसमन्विताः ॥ (६७।२)

नन्दीश्वरो गणवरैः स्तूयमानो व्यवस्थितः । (६८।१)

संतानकस्थलीमध्ये साक्षाद्देवी सरस्वती ॥ (६८।२)

एवं संक्षेपतः प्रोक्ता वनेषु वनवासिनः । (६९।१)

असंख्याता मयाप्यत्र वक्तुं नो विस्तरेण तु ॥ (६९।२)

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे एकोनपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ॥ (७०।१)