सूत उवाच । (१।१)

छरिओत् ओड़् सूर्यसौरं संक्षेपतो वक्ष्ये रथं शशिन एव च । (१।२)

ग्रहाणाम् इतरेषां च यथा गच्छति चाम्बुपः ॥ (१।३)

सौरस्तु ब्रह्मणा सृष्टो रथस्त्वर्थवशेन सः । (२।१)

संवत्सरस्यावयवैः कल्पितश् च द्विजर्षभाः ॥ (२।२)

त्रिनाभिना तु चक्रेण पञ्चारेण समन्वितः । (३।१)

सौवर्णः सर्वदेवानामावासो भास्करस्य तु ॥ (३।२)

नवयोजनसाहस्रो विस्तारायामतः स्मृतः । (४।१)

द्विगुणोऽपि रथोपस्थादीषादण्डः प्रमाणतः ॥ (४।२)

असङ्गैस्तु हयैर्युक्तो यतश्चक्रं ततः स्थितैः । (५।१)

वाजिनस्तस्य वै सप्त छन्दोभिर् निर्मितास्तु ते ॥ (५।२)

चक्रपक्षे निबद्धास्तु ध्रुवे चाक्षः समर्पितः । (६।१)

सहाश्वचक्रो भ्रमते सहाक्षो भ्रमते ध्रुवः ॥ (६।२)

अक्षः सहैकचक्रेण भ्रमते ऽसौ ध्रुवेरितः । (७।१)

प्रेरको ज्योतिषां धीमान् ध्रुवो वै वातरश्मिभिः ॥ (७।२)

युगाक्षकोटिसम्बद्धौ द्वौ रश्मी स्यन्दनस्य तु । (८।१)

ध्रुवेण भ्रमते रश्मिनिबद्धः स युगाक्षयोः ॥ (८।२)

भ्रमतो मण्डलानि स्युः खेचरस्य रथस्य तु । (९।१)

युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य हि ॥ (९।२)

ध्रुवेण प्रगृहीते वै विचक्राश्वे च रज्जुभिः । (१०।१)

भ्रमन्तमनुगच्छन्ति ध्रुवं रश्मी च तावुभौ ॥ (१०।२)

युगाक्षकोटिस्त्वेतस्य वातोर्मिस्यन्दनस्य तु । (११।१)

कीले सक्ता यथा रज्जुर्भ्रमते सर्वतोदिशम् ॥ (११।२)

भ्राम्यतस्तस्य रश्मी तु मण्डलेषूत्तरायणे । (१२।१)

वर्धेते दक्षिणे चैव भ्रमता मण्डलानि तु ॥ (१२।२)

आकृष्येते यदा ते वै ध्रुवेणाधिष्ठिते तदा । (१३।१)

आभ्यन्तरस्थः सूर्योऽथ भ्रमते मण्डलानि तु ॥ (१३।२)

अशीतिमण्डलशतं काष्ठयोरन्तरं द्वयोः । (१४।१)

ध्रुवेण मुच्यमानाभ्यां रश्मिभ्यां पुनरेव तु ॥ (१४।२)

तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु । (१५।१)

उद्वेष्टयन् स वेगेन मण्डलानि तु गच्छति ॥ (१५।२)

देवाश्चैव तथा नित्यं मुनयश् च दिवानिशम् । (१६।१)

यजन्ति सततं देवं भास्करं भवमीश्वरम् ॥ (१६।२)

सरथोऽधिष्ठितो देवैरादित्यैर्मुनिभिस् तथा । (१७।१)

गन्धर्वैरप्सरोभिश् च ग्रामणीसर्पराक्षसैः ॥ (१७।२)

एते वसन्ति वै सूर्ये द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु । (१८।१)

आप्याययन्ति चादित्यं तेजोभिर् भास्करं शिवम् ॥ (१८।२)

ग्रथितैः स्वैर्वचोभिस्तु स्तुवन्ति मुनयो रविम् । (१९।१)

गन्धर्वाप्सरसश्चैव नृत्यगेयैरुपासते ॥ (१९।२)

ग्रामणीयक्षभूतानि कुर्वते ऽभीषुसंग्रहम् । (२०।१)

सर्पा वहन्ति वै सूर्यं यातुधाना अनुयान्ति च ॥ (२०।२)

वालखिल्या नयन्त्यस्तं परिवार्योदयाद्रविम् । (२१।१)

इत्येते वै वसन्तीह द्वौ द्वौ मासौ दिवाकरे ॥ (२१।२)

मधुश् च माधवश्चैव शुक्रश् च शुचिरेव च । (२२।१)

नभोनभस्यौ विप्रेन्द्रा इषश्चोर्जस्तथैव च ॥ (२२।२)

सहःसहस्यौ च तथा तपस्यश् च तपः पुनः । (२३।१)

एते द्वादश मासास्तु वर्षं वै मानुषं द्विजाः ॥ (२३।२)

वासन्तिकस् तथा ग्रैष्मः शुभो वै वार्षिकस् तथा । (२४।१)

शारदश् च हिमश्चैव शैशिर ऋतवः स्मृताः ॥ (२४।२)

धातार्यमाथ मित्रश् च वरुणश्चेन्द्र एव च । (२५।१)

विवस्वांश्चैव पूषा च पर्जन्योऽंशुर् भगस् तथा ॥ (२५।२)

त्वष्टा विष्णुः पुलस्त्यश् च पुलहश्चात्रिरेव च । (२६।१)

वसिष्ठश्चाङ्गिराश्चैव भृगुर्बुद्धिमतां वरः ॥ (२६।२)

भारद्वाजो गौतमश् च कश्यपश् च क्रतुस् तथा । (२७।१)

जमदग्निः कौशिकश् च वासुकिः कङ्कणीकरः ॥ (२७।२)

तक्षकश् च तथा नाग एलापत्रस् तथा द्विजाः । (२८।१)

शङ्खपालस् तथा चान्यस्त्वैरावत इति स्मृतः ॥ (२८।२)

धनञ्जयो महापद्मस् तथा कर्कोटकः स्मृतः । (२९।१)

कम्बलो ऽश्वतरश्चैव तुम्बुरुर्नारदस् तथा ॥ (२९।२)

हाहा हूहूर्मुनिश्रेष्ठा विश्वावसुरनुत्तमः । (३०।१)

उग्रसेनो ऽथ सुरुचिरन्यश्चैव परावसुः ॥ (३०।२)

चित्रसेनो महातेजाश्चोर्णायुश्चैव सुव्रताः । (३१।१)

धृतराष्ट्रः सूर्यवर्चा देवी साक्षात् कृतस्थला ॥ (३१।२)

शुभानना शुभश्रोणिर् दिव्या वै पुञ्जिकस्थला । (३२।१)

मेनका सहजन्या च प्रम्लोचाथ शुचिस्मिता ॥ (३२।२)

अनुम्लोचा घृताची च विश्वाची चोर्वशी तथा । (३३।१)

पूर्वचित्तिरिति ख्याता देवी साक्षात्तिलोत्तमा ॥ (३३।२)

रंभा चाम्भोजवदना रथकृद् ग्रामणीः शुभः । (३४।१)

रथौजा रथचित्रश् च सुबाहुर्वै रथस्वनः ॥ (३४।२)

वरुणश् च तथैवान्यः सुषेणः सेनजिच्छुभः । (३५।१)

तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश् च क्षतजित् सत्यजित्तथा ॥ (३५।२)

रक्षोहेतिः प्रहेतिश् च पौरुषेयो वधस् तथा । (३६।१)

सर्पो व्याघ्रः पुनश्चापो वातो विद्युद्दिवाकरः ॥ (३६।२)

ब्रह्मोपेतश् च रक्षेन्द्रो यज्ञोपेतस्तथैव च । (३७।१)

एते देवादयः सर्वे वसन्त्यर्के क्रमेण तु ॥ (३७।२)

स्थानाभिमानिनो ह्येते गणा द्वादश सप्तकाः । (३८।१)

धात्रादिविष्णुपर्यन्ता देवा द्वादश कीर्तिताः ॥ (३८।२)

आदित्यं परमं भानुं भाभिराप्याययन्ति ते । (३९।१)

पुलस्त्याद्याः कौशिकान्ता मुनयो मुनिसत्तमाः ॥ (३९।२)

द्वादशैव स्तवैर्भानुं स्तुवन्ति च यथाक्रमम् । (४०।१)

नागाश्चाश्वतरान्तास्तु वासुकिप्रमुखाः शुभाः ॥ (४०।२)

द्वादशैव महादेवं वहन्त्येवं यथाक्रमम् । (४१।१)

क्रमेण सूर्यवर्चान्तास् तुम्बुरुप्रमुखाम्बुपम् ॥ (४१।२)

गीतैरेनमुपासन्ते गन्धर्वा द्वादशोत्तमाः । (४२।१)

कृतस्थलाद्या रंभान्ता दिव्याश्चाप्सरसो रविम् ॥ (४२।२)

ताण्डवैः सरसैः सर्वाश्चोपासन्ते यथाक्रमम् । (४३।१)

दिव्याः सत्यजिदन्ताश् च ग्रामण्यो रथकृन्मुखाः ॥ (४३।२)

द्वादशास्य क्रमेणैव कुर्वतेऽभीषुसंग्रहम् । (४४।१)

प्रयान्ति यज्ञोपेतान्ता रक्षोहेतिमुखाः सह ॥ (४४।२)

सायुधा द्वादशैवैते राक्षसाश्च यथाक्रमम् । (४५।१)

धातार्यमा पुलस्त्यश् च पुलहश् च प्रजापतिः ॥ (४५।२)

उरगो वासुकिश्चैव कङ्कणीकश् च तावुभौ । (४६।१)

तुम्बुरुर् नारदश्चैव गन्धर्वौ गायतां वरौ ॥ (४६।२)

कृतस्थलाप्सराश्चैव तथा वै पुञ्जिकस्थला । (४७।१)

ग्रामणी रथकृच्चैव रथौजाश्चैव तावुभौ ॥ (४७।२)

रक्षोहेतिः प्रहेतिश् च यातुधानावुदाहृतौ । (४८।१)

मधुमाधवयोरेष गणो वसति भास्करे ॥ (४८।२)

वसन्ति ग्रीष्मकौ मासौ मित्रश् च वरुणश् च ह । (४९।१)

ऋषिरत्रिर्वसिष्ठश् च तक्षको नाग एव च ॥ (४९।२)

मेनका सहजन्या च गन्धर्वौ च हाहाहूहूः । (५०।१)

सुबाहुनामा ग्रामण्यौ रथचित्रश् च तावुभौ ॥ (५०।२)

पौरुषेयो वधश्चैव यातुधानावुदाहृतौ । (५१।१)

एते वसन्ति वै सूर्ये मासयोः शुचिशुक्रयोः ॥ (५१।२)

ततः सूर्ये पुनश्चान्या निवसन्तीह देवताः । (५२।१)

इन्द्रश्चैव विवस्वांश् च अङ्गिरा भृगुरेव च ॥ (५२।२)

एलापत्रस् तथा सर्पः शङ्खपालश् च तावुभौ । (५३।१)

विश्वावसूग्रसेनौ च वरुणश् च रथस्वनः ॥ (५३।२)

प्रम्लोचा चैव विख्याता अनुम्लोचा च ते उभे । (५४।१)

यातुधानास् तथा सर्पो व्याघ्रश्चैव तु तावुभौ ॥ (५४।२)

नभोनभस्ययोरेष गणो वसति भास्करे । (५५।१)

पर्जन्यश्चैव पूषा च भरद्वाजो ऽथ गौतमः ॥ (५५।२)

धनञ्जय इरावांश् च सुरुचिः सपरावसुः । (५६।१)

घृताची चाप्सरःश्रेष्ठा विश्वाची चातिशोभना ॥ (५६।२)

सेनजिच्च सुषेणश् च सेनानीर् ग्रामणीश् च तौ । (५७।१)

आपो वातश् च तावेतौ यातुधानावुभौ स्मृतौ ॥ (५७।२)

वसन्त्येते तु वै सूर्ये मास ऊर्ज इषे च ह । (५८।१)

हैमन्तिकौ तु द्वौ मासौ वसन्ति च दिवाकरे ॥ (५८।२)

अंशुर्भगश् च द्वावेतौ कश्यपश् च क्रतुः सह । (५९।१)

भुजङ्गश् च महापद्मः सर्पः कर्कोटकस् तथा ॥ (५९।२)

चित्रसेनश् च गन्धर्व ऊर्णायुश्चैव तावुभौ । (६०।१)

उर्वशी पूर्वचित्तिश् च तथैवाप्सरसावुभे ॥ (६०।२)

तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश् च सेनानीर् ग्रामणीश् च तौ । (६१।१)

विद्युद्दिवाकरश्चोभौ यातुधानावुदाहृतौ ॥ (६१।२)

सहे चैव सहस्ये च वसन्त्येते दिवाकरे । (६२।१)

ततः शैशिरयोश्चापि मासयोर् निवसन्ति वै ॥ (६२।२)

त्वष्टा विष्णुर्जमदग्निर्विश्वामित्रस्तथैव च । (६३।१)

काद्रवेयौ तथा नागौ कम्बलाश्वतरावुभौ ॥ (६३।२)

धृतराष्ट्रः सगन्धर्वः सूर्यवर्चास्तथैव च । (६४।१)

तिलोत्तमाप्सराश्चैव देवी रंभा मनोहरा ॥ (६४।२)

रथजित्सत्यजिच्चैव ग्रामण्यौ लोकविश्रुतौ । (६५।१)

ब्रह्मोपेतस् तथा रक्षो यज्ञोपेतश् च यः स्मृतः ॥ (६५।२)

एते देवा वसन्त्यर्के द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु । (६६।१)

स्थानाभिमानिनो ह्येते गणा द्वादश सप्तकाः ॥ (६६।२)

सूर्यमाप्याययन्त्येते तेजसा तेज उत्तमम् । (६७।१)

ग्रथितैः स्वैर्वचोभिस्तु स्तुवन्ति मुनयो रविम् ॥ (६७।२)

गन्धर्वाप्सरसश्चैव नृत्यगेयैरुपासते । (६८।१)

ग्रामणीयक्षभूतानि कुर्वतेऽभीषुसंग्रहम् ॥ (६८।२)

सर्पा वहन्ति वै सूर्यं यातुधाना अनुयान्ति वै । (६९।१)

वालखिल्या नयन्त्यस्तं परिवार्योदयाद्रविम् ॥ (६९।२)

एतेषामेव देवानां यथा तेजो यथा तपः । (७०।१)

यथायोगं यथामन्त्रं यथाधर्मं यथाबलम् ॥ (७०।२)

तथा तपत्यसौ सूर्यस्तेषामिद्धस्तु तेजसा । (७१।१)

इत्येते वै वसन्तीह द्वौ द्वौ मासौ दिवाकरे ॥ (७१।२)

ऋषयो देवगन्धर्वपन्नगाप्सरसां गणाः । (७२।१)

ग्रामण्यश् च तथा यक्षा यातुधानाश् च मुख्यतः ॥ (७२।२)

एते तपन्ति वर्षन्ति भान्ति वान्ति सृजन्ति च । (७३।१)

भूतानामशुभं कर्म व्यपोहन्तीह कीर्तिताः ॥ (७३।२)

मानवानां शुभं ह्येते हरन्ति च दुरात्मनाम् । (७४।१)

दुरितं सुप्रचाराणां व्यपोहन्ति क्वचित् क्वचित् ॥ (७४।२)

विमाने च स्थिता दिव्ये कामगे वातरंहसि । (७५।१)

एते सहैव सूर्येण भ्रमन्ति दिवसानुगाः ॥ (७५।२)

वर्षन्तश् च तपन्तश् च ह्लादयन्तश् च वै द्विजाः । (७६।१)

गोपायन्तीह भूतानि सर्वाणि द्यामनुक्षयात् ॥ (७६।२)

स्थानाभिमानिनाम् एतत्स्थानं मन्वन्तरेषु वै । (७७।१)

अतीतानागतानां वै वर्तन्ते सांप्रतं च ये ॥ (७७।२)

एते वसन्ति वै सूर्ये सप्तकास्ते चतुर्दश । (७८।१)

चतुर्दशसु सर्वेषु गणा मन्वन्तरेष्विह ॥ (७८।२)

संक्षेपाद्विस्तराच्चैव यथावृत्तं यथाश्रुतम् । (७९।१)

कथितं मुनिशार्दूला देवदेवस्य धीमतः ॥ (७९।२)

एते देवा वसन्त्यर्के द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु । (८०।१)

स्थानाभिमानिनो ह्येते गणा द्वादश सप्तकाः ॥ (८०।२)

इत्येष एकचक्रेण सूर्यस्तूर्णं रथेन तु । (८१।१)

हरितैरक्षरैरश्वैः सर्पते ऽसौ दिवाकरः ॥ (८१।२)

अहोरात्रं रथेनासावेकचक्रेण तु भ्रमन् । (८२।१)

सप्तद्वीपसमुद्राङ्गां सप्तभिः सर्पते दिवि ॥ (८२।२)

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सूर्यरथनिर्णयो नाम पञ्चपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ॥ (८३।१)