सूत उवाच । (१।१)

ज्योतिर्गणप्रचारं वै संक्षिप्याण्डे ब्रवीम्यहम् । (१।२)

देवक्षेत्राणि चालोक्य ग्रहचारप्रसिद्धये ॥ (१।३)

मानसोपरि माहेन्द्री प्राच्यां मेरोः पुरी स्थिता । (२।१)

दक्षिणे भानुपुत्रस्य वरुणस्य च वारुणी ॥ (२।२)

सौम्ये सोमस्य विपुला तासु दिग्देवताः स्थिताः । (३।१)

अमरावती संयमनी सुखा चैव विभा क्रमात् ॥ (३।२)

लोकपालोपरिष्टात् तु सर्वतो दक्षिणायने । (४।१)

काष्ठां गतस्य सूर्यस्य गतिर् या तां निबोधत ॥ (४।२)

दक्षिणप्रक्रमे भानुः क्षिप्तेषुरिव धावति । (५।१)

ज्योतिषां चक्रमादाय सततं परिगच्छति ॥ (५।२)

पुरान्तगो यदा भानुः शक्रस्य भवति प्रभुः । (६।१)

सर्वैः सायमनैः सौरो ह्युदयो दृश्यते द्विजाः ॥ (६।२)

स एव सुखवत्यां तु निशान्तस्थः प्रदृश्यते । (७।१)

अस्तमेति पुनः सूर्यो विभायां विश्वदृग् विभुः ॥ (७।२)

मया प्रोक्तोऽमरावत्यां यथासौ वारितस्करः । (८।१)

तथा संयमनीं प्राप्य सुखां चैव विभां खगः ॥ (८।२)

यदापराह्णस्त्वाग्नेय्यां पूर्वाह्णो नैरृते द्विजाः । (९।१)

तदा त्वपररात्रश् च वायुभागे सुदारुणः ॥ (९।२)

ईशान्यां पूर्वरात्रस्तु गतिरेषा च सर्वतः । (१०।१)

एवं पुष्करमध्ये तु यदा सर्पति वारिपः ॥ (१०।२)

त्रिंशांशकं तु मेदिन्यां मुहूर्तेनैव गच्छति । (११।१)

योजनानां मुहूर्तस्य इमां संख्यां निबोधत ॥ (११।२)

पूर्णा शतसहस्राणामेकत्रिंशत्तु सा स्मृता । (१२।१)

पञ्चाशच्च तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु ॥ (१२।२)

मौहूर्तिकी गतिर्ह्येषा भास्करस्य महात्मनः । (१३।१)

एतेन गतियोगेन यदा काष्ठां तु दक्षिणाम् ॥ (१३।२)

पर्यपृच्छेत् पतङ्गोऽपि सौम्याशां चोत्तरे ऽहनि । (१४।१)

मध्ये तु पुष्करस्याथ भ्रमते दक्षिणायने ॥ (१४।२)

मानसोत्तरशैले तु महातेजा विभावसुः । (१५।१)

मण्डलानां शतं पूर्णं तदशीत्यधिकं विभुः ॥ (१५।२)

बाह्यं चाभ्यन्तरं प्रोक्तमुत्तरायणदक्षिणे । (१६।१)

प्रत्यहं चरते तानि सूर्यो वै मण्डलानि तु ॥ (१६।२)

कुलालचक्रपर्यन्तो यथा शीघ्रं प्रवर्तते । (१७।१)

दक्षिणप्रक्रमे देवस् तथा शीघ्रं प्रवर्तते ॥ (१७।२)

तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं तु कालेनाल्पेन गच्छति । (१८।१)

सूर्यो द्वादशभिः शीघ्रं मुहूर्तैर्दक्षिणायने ॥ (१८।२)

त्रयोदशार्धमृक्षाणामह्ना तु चरते रविः । (१९।१)

मुहूर्तैस्तावदृक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन् ॥ (१९।२)

कुलालचक्रमध्यं तु यथा मन्दं प्रसर्पति । (२०।१)

तथोदगयने सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः ॥ (२०।२)

तस्माद्दीर्घेण कालेन भूमिमल्पां तु गच्छति । (२१।१)

स रथो धिष्ठितो भानोरादित्यैर्मुनिभिस् तथा ॥ (२१।२)

गन्धर्वैरप्सरोभिश् च ग्रामणीसर्पराक्षसैः । (२२।१)

प्रदीपयन् सहस्रांशुरग्रतः पृष्ठतोऽप्यधः ॥ (२२।२)

ऊर्ध्वतश् च करं त्यक्त्वा सभां ब्राह्मीमनुत्तमाम् । (२३।१)

अंभोभिर् मुनिभिस्त्यक्तैः संध्यायां तु निशाचरान् ॥ (२३।२)

हत्वा हत्वा तु सम्प्राप्तान् ब्राह्मणैश्चरते रविः । (२४।१)

अष्टादश मुहूर्तं तु उत्तरायणपश्चिमम् ॥ (२४।२)

अहर्भवति तच्चापि चरते मन्दविक्रमः । (२५।१)

त्रयोदशार्धम् ऋक्षाणि नक्तं द्वादशभी रविः । (२५।२)

मुहूर्तैस् तावद् ऋक्षाणि दिवाष्टादशभिश्चरन् ॥ (२५।३)

ततो मन्दतरं नाभ्यां चक्रं भ्रमति वै यथा । (२६।१)

मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो ध्रुवो भ्रमति वै तथा ॥ (२६।२)

त्रिंशन्मुहूर्तैर् एवाहुर् अहोरात्रं पुराविदः । (२७।१)

उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमतो मण्डलानि तु ॥ (२७।२)

कुलालचक्रनाभिस्तु यथा तत्रैव वर्तते । (२८।१)

औत्तानपादो भ्रमति ग्रहैः सार्धं ग्रहाग्रणीः ॥ (२८।२)

गणो मुनिज्योतिषां तु मनसा तस्य सर्पति । (२९।१)

अधिष्ठितः पुनस्तेन भानुस्त्वादाय तिष्ठति ॥ (२९।२)

सोन्ने-रेगेन्-क्रेइस्लौड़्किरणैः सर्वतस्तोयं देवो वै ससमीरणः । (३०।१)

औत्तानपादस्य सदा ध्रुवत्वं वै प्रसादतः ॥ (३०।२)

विष्णोरौत्तानपादेन चाप्तं तातस्य हेतुना । (३१।१)

आपः पीतास्तु सूर्येण क्रमन्ते शशिनः क्रमात् ॥ (३१।२)

निशाकरान्निस्रवन्ते जीमूतान्प्रत्यपः क्रमात् । (३२।१)

वृन्दं जलमुचां चैव श्वसनेनाभिताडितम् ॥ (३२।२)

क्ष्मायां सृष्टिं विसृजते ऽभासयत्तेन भास्करः । (३३।१)

तोयस्य नास्ति वै नाशः तदैव परिवर्तते ॥ (३३।२)

हिताय सर्वजन्तूनां गतिः शर्वेण निर्मिता । (३४।१)

भूर्भुवः स्वस् तथा ह्यापो ह्यन्नं चामृतमेव च ॥ (३४।२)

प्राणा वै जगतामापो भूतानि भुवनानि च । (३५।१)

बहुनात्र किमुक्तेन चराचरमिदं जगत् ॥ (३५।२)

अपां शिवस्य भगवानाधिपत्ये व्यवस्थितः । (३६।१)

अपां त्वधिपतिर्देवो भव इत्येव कीर्तितः ॥ (३६।२)

भवात्मकं जगत्सर्वमिति किं चेह चाद्भुतम् । (३७।१)

नारायणत्वं देवस्य हरेश्चाद्भिः कृतं विभोः । (३७।२)

जगतामालयो विष्णुस् त्व् आपस्तस्यालयानि तु ॥ (३७।३)

दन्दह्यमानेषु चराचरेषु गोधूमभूतास् त्वथनिष्क्रमन्ति । (३८।१)

या या ऊर्ध्वं मारुतेनेरिता वै तास्तास्त्वभ्राण्यग्निना वायुना च ॥ (३८।२)

अतो धूमाग्निवातानां संयोगस्त्वभ्रमुच्यते । (३९।१)

वारीणि वर्षतीत्यभ्रमभ्रस्येशः सहस्रदृक् ॥ (३९।२)

यज्ञधूमोद्भवं चापि द्विजानां हितकृत्सदा । (४०।१)

दावाग्निधूमसम्भूतम् अभ्रं वनहितं स्मृतम् ॥ (४०।२)

मृतधूमोद्भवं त्वभ्रमशुभाय भविष्यति । (४१।१)

अभिचाराग्निधूमोत्थं भूतनाशाय वै द्विजाः ॥ (४१।२)

एवं धूमविशेषेण जगतां वै हिताहितम् । (४२।१)

तस्मादाच्छादयेद्धूममभिचारकृतं नरः ॥ (४२।२)

अनाछाद्य द्विजः कुर्याद्धूमं यश्चाभिचारिकम् । (४३।१)

एवमुद्दिश्य लोकस्य क्षयकृच्च भविष्यति ॥ (४३।२)

अपां निधानं जीमूताः षण्मासानिह सुव्रताः । (४४।१)

वर्षयन्त्येव जगतां हिताय पवनाज्ञया ॥ (४४।२)

स्तनितं चेह वायव्यं वैद्युतं पावकोद्भवम् । (४५।१)

त्रिधा तेषामिहोत्पत्तिरभ्राणां मुनिपुङ्गवाः ॥ (४५।२)

न भ्रश्यन्ति यतोऽभ्राणि मेहनान्मेघ उच्यते । (४६।१)

काष्ठावाहाश् च वैरिञ्च्याः पक्षाश्चैव पृथग्विधाः ॥ (४६।२)

आज्यानां काष्ठसंयोगादग्नेर्धूमः प्रवर्तितः । (४७।१)

द्वितीयानां च संभूतिर्विरिञ्चोच्छ्वासवायुना ॥ (४७।२)

भूभृतां त्वथ पक्षैस्तु मघवच्छेदितैस्ततः । (४८।१)

वाह्नेयास्त्वथ जीमूतास्त्वावहस्थानगाः शुभाः ॥ (४८।२)

विरिञ्चोच्छ्वासजाः सर्वे प्रवहस्कन्धजास्ततः । (४९।१)

पक्षजाः पुष्कराद्याश् च वर्षन्ति च यदा जलम् ॥ (४९।२)

मूकाः सशब्ददुष्टाशास् त्वेतैः कृत्यं यथाक्रमम् । (५०।१)

क्षामवृष्टिप्रदा दीर्घकालं शीतसमीरिणः ॥ (५०।२)

जीवकाश् च तथा क्षीणा विद्युद्ध्वनिविवर्जिताः । (५१।१)

तिष्ठन्त्याक्रोशमात्रे तु धरापृष्ठादितस्ततः ॥ (५१।२)

अर्धक्रोशे तु सर्वे वै जीमूता गिरिवासिनः । (५२।१)

मेघा योजनमात्रं तु साध्यत्वाद् बहुतोयदाः ॥ (५२।२)

धरापृष्ठाद्द्विजाः क्ष्मायां विद्युद्गुणसमन्विताः । (५३।१)

तेषां तेषां वृष्टिसर्गं त्रेधा कथितमत्र तु ॥ (५३।२)

पक्षजाः कल्पजाः सर्वे पर्वतानां महत्तमाः । (५४।१)

कल्पान्ते ते च वर्षन्ति रात्रौ नाशाय शारदाः ॥ (५४।२)

पक्षजाः पुष्कराद्याश् च वर्षन्ति च यदा जलम् । (५५।१)

तदार्णवमभूत्सर्वं तत्र शेते निशीश्वरः ॥ (५५।२)

आग्नेयानां श्वासजानां पक्षजानां द्विजर्षभाः । (५६।१)

जलदानां सदा धूमो ह्याप्यायन इति स्मृतः ॥ (५६।२)

पौण्ड्रास्तु वृष्टयः सर्वा वैद्युताः शीतशस्यदाः । (५७।१)

पुण्ड्रदेशेषु पतिता नागानां शीकरा हिमाः ॥ (५७।२)

गाङ्गा गङ्गाम्बुसम्भूता पर्जन्येन परावहैः । (५८।१)

नगानां च नदीनां च दिग्गजानां समाकुलम् ॥ (५८।२)

मेघानां च पृथग्भूतं जलं प्रायादगादगम् । (५९।१)

परावहो यः श्वसनश् चानयत्यम्बिकागुरुम् ॥ (५९।२)

मेनापतिमतिक्रम्य वृष्टिशेषं द्विजाः परम् । (६०।१)

अभ्येति भारते वर्षे त्वपरान्तविवृद्धये ॥ (६०।२)

वृष्टयः कथिता ह्यद्य द्विधा वस्तु विवृद्धये । (६१।१)

सस्यद्वयस्य संक्षेपात्प्रब्रवीमि यथामति ॥ (६१।२)

स्रष्टा भानुर्महातेजा वृष्टीनां विश्वदृग् विभुः । (६२।१)

सोऽपि साक्षाद्द्विजश्रेष्ठाश्चेशानः परमः शिवः ॥ (६२।२)

स एव तेजस्त्वोजस्तु बलं विप्रा यशः स्वयम् । (६३।१)

चक्षुः श्रोत्रं मनो मृत्युरात्मा मन्युर् विदिग् दिशः ॥ (६३।२)

सत्यं ऋतं तथा वायुरंबरं खचरश् च सः । (६४।१)

लोकपालो हरिर्ब्रह्मा रुद्रः साक्षान्महेश्वरः ॥ (६४।२)

सहस्रकिरणः श्रीमानष्टहस्तः सुमङ्गलः । (६५।१)

अर्धनारिवपुः साक्षात् त्रिनेत्रस् त्रिदशाधिपः ॥ (६५।२)

अस्यैवेह प्रसादात्तु वृष्टिर्नानाभवद्द्विजाः । (६६।१)

सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते किरणैर्जलम् ॥ (६६।२)

जलस्य नाशो वृद्धिर्वा नास्त्येवास्य विचारतः । (६७।१)

ध्रुवेणाधिष्ठितो वायुर्वृष्टिं संहरते पुनः ॥ (६७।२)

ग्रहान् निःसृत्य सूर्यात् तु कृत्स्ने नक्षत्रमण्डले । (६८।१)

चारस्यान्ते विशत्यर्के ध्रुवेण समधिष्ठिता ॥ (६८।२)

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ज्योतिश्चक्रे सूर्यगत्यादिकथनं नाम चतुःपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ॥ (६९।१)