सूत उवाच । (१।१)

संक्षेपतः प्रवक्ष्यामि योगस्थानानि साम्प्रतम् । (१।२)

कल्पितानि शिवेनैव हिताय जगतां द्विजाः ॥ (१।३)

गलादधो वितस्त्या यन्नाभेरुपरि चोत्तमम् । (२।१)

योगस्थानमधो नाभेरावर्तं मध्यमं भ्रुवोः ॥ (२।२)

सर्वार्थज्ञाननिष्पत्तिरात्मनो योग उच्यते । (३।१)

एकाग्रता भवेच्चैव सर्वदा तत्प्रसादतः ॥ (३।२)

प्रसादस्य स्वरूपं यत्स्वसंवेद्यं द्विजोत्तमाः । (४।१)

वक्तुं न शक्यं ब्रह्माद्यैः क्रमशो जायते नृणाम् ॥ (४।२)

योगशब्देन निर्वाणं माहेशं पदमुच्यते । (५।१)

तस्य हेतुरृषेर्ज्ञानं ज्ञानं तस्य प्रसादतः ॥ (५।२)

ज्ञानेन निर्दहेत्पापं निरुध्य विषयान् सदा । (६।१)

निरुद्धेन्द्रियवृत्तेस्तु योगसिद्धिर्भविष्यति ॥ (६।२)

योगो निरोधो वृत्तेषु चित्तस्य द्विजसत्तमाः । (७।१)

साधनान्यष्टधा चास्य कथितानीह सिद्धये ॥ (७।२)

यमस्तु प्रथमः प्रोक्तो द्वितीयो नियमस् तथा । (८।१)

तृतीयमासनं प्रोक्तं प्राणायामस्ततः परम् ॥ (८।२)

प्रत्याहारं पञ्चमो वै धारणा च ततः परा । (९।१)

ध्यानं सप्तममित्युक्तं समाधिस्त्वष्टमः स्मृतः ॥ (९।२)

तपस्युपरमश्चैव यम इत्यभिधीयते । (१०।१)

अहिंसा प्रथमो हेतुर्यमस्य यमिनां वराः ॥ (१०।२)

सत्यमस्तेयमपरं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । (११।१)

नियमस्यापि वै मूलं यम एव न संशयः ॥ (११।२)

आत्मवत् सर्वभूतानां हितायैव प्रवर्तनम् । (१२।१)

अहिंसैषा समाख्याता या चात्मज्ञानसिद्धिदा ॥ (१२।२)

दृष्टं श्रुतं चानुमितं स्वानुभूतं यथार्थतः । (१३।१)

कथनं सत्यमित्युक्तं परपीडाविवर्जितम् ॥ (१३।२)

नाश्लीलं कीर्तयेदेवं ब्राह्मणानामिति श्रुतिः । (१४।१)

परदोषान् परिज्ञाय न वदेदिति चापरम् ॥ (१४।२)

अनादानं परस्वानामापद्यपि विचारतः । (१५।१)

मनसा कर्मणा वाचा तदस्तेयं समासतः ॥ (१५।२)

मैथुनस्याप्रवृत्तिर्हि मनोवाक्कायकर्मणा । (१६।१)

ब्रह्मचर्यमिति प्रोक्तं यतीनां ब्रह्मचारिणाम् ॥ (१६।२)

इह वैखानसानां च विदाराणां विशेषतः । (१७।१)

सदाराणां गृहस्थानं तथैव च वदामि वः ॥ (१७।२)

स्वदारे विधिवत्कृत्वा निवृत्तिश्चान्यतः सदा । (१८।१)

मनसा कर्मणा वाचा ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम् ॥ (१८।२)

मेध्या स्वनारी सम्भोगं कृत्वा स्नानं समाचरेत् । (१९।१)

एवं गृहस्थो युक्तात्मा ब्रह्मचारी न संशयः ॥ (१९।२)

अहिंसाप्येवमेवैषा द्विजगुर्वग्निपूजने । (२०।१)

विधिना यादृशी हिंसा सा त्वहिंसा इति स्मृता ॥ (२०।२)

स्त्रियः सदा परित्याज्याः सङ्गं नैव च कारयेत् । (२१।१)

कुणपेषु यथा चित्तं तथा कुर्याद्विचक्षणः ॥ (२१।२)

विण्मूत्रोत्सर्गकालेषु बहिर्भूमौ यथा मतिः । (२२।१)

तथा कार्या रतौ चापि स्वदारे चान्यतः कुतः ॥ (२२।२)

अङ्गारसदृशी नारी घृतकुम्भसमः पुमान् । (२३।१)

तस्मान्नारीषु संसर्गं दूरतः परिवर्जयेत् ॥ (२३।२)

भोगेन तृप्तिर्नैवास्ति विषयाणां विचारतः । (२४।१)

तस्माद्विरागः कर्तव्यो मनसा कर्मणा गिरा ॥ (२४।२)

न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । (२५।१)

हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥ (२५।२)

तस्मात्त्यागः सदा कार्यस्त्वमृतत्वाय योगिना । (२६।१)

अविरक्तो यतो मर्त्यो नानायोनिषु वर्तते ॥ (२६।२)

त्यागेनैवामृतत्वं हि श्रुतिस्मृतिविदां वराः । (२७।१)

कर्मणा प्रजया नास्ति द्रव्येण द्विजसत्तमाः ॥ (२७।२)

तस्माद्विरागः कर्तव्यो मनोवाक्कायकर्मणा । (२८।१)

ऋतौ ऋतौ निवृत्तिस्तु ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम् ॥ (२८।२)

यमाः संक्षेपतः प्रोक्ता नियमांश् च वदामि वः । (२९।१)

शौचमिज्या तपो दानं स्वाध्यायोपस्थनिग्रहः ॥ (२९।२)

व्रतोपवासमौनं च स्नानं च नियमा दश । (३०।१)

नियमः स्यादनीहा च शौचं तुष्टिस्तपस् तथा ॥ (३०।२)

जपः शिवप्रणीधानं पद्मकाद्यं तथासनम् । (३१।१)

बाह्यमाभ्यन्तरं प्रोक्तं शौचमाभ्यन्तरं वरम् ॥ (३१।२)

बाह्यशौचेन युक्तः संस् तथा चाभ्यन्तरं चरेत् । (३२।१)

आग्नेयं वारुणं ब्राह्मं कर्तव्यं शिवपूजकैः ॥ (३२।२)

स्नानं विधानतः सम्यक् पश्चाद् आभ्यन्तरं चरेत् । (३३।१)

आ देहान्तं मृदालिप्य तीर्थतोयेषु सर्वदा ॥ (३३।२)

अवगाह्यापि मलिनो ह्यन्तःशौचविवर्जितः । (३४।१)

शैवला झषका मत्स्याः सत्त्वा मत्स्योपजीविनः ॥ (३४।२)

सदावगाह्य सलिले विशुद्धाः किं द्विजोत्तमाः । (३५।१)

तस्मादाभ्यन्तरं शौचं सदा कार्यं विधानतः ॥ (३५।२)

आत्मज्ञानाम्भसि स्नात्वा सकृदालिप्य भावतः । (३६।१)

सुवैराग्यमृदा शुद्धः शौचमेवं प्रकीर्तितम् ॥ (३६।२)

शुद्धस्य सिद्धयो दृष्टा नैवाशुद्धस्य सिद्धयः । (३७।१)

न्यायेनागतया वृत्त्या संतुष्टो यस्तु सुव्रतः ॥ (३७।२)

संतोषस्तस्य सततमतीतार्थस्य चास्मृतिः । (३८।१)

चान्द्रायणादिनिपुणस्तपांसि सुशुभानि च ॥ (३८।२)

स्वाध्यायस्तु जपः प्रोक्तः प्रणवस्य त्रिधा स्मृतः । (३९।१)

वाचिकश्चाधमो मुख्य उपांशुश्चोत्तमोत्तमः ॥ (३९।२)

मानसो विस्तरेणैव कल्पे पञ्चाक्षरे स्मृतः । (४०।१)

तथा शिवप्रणीधानं मनोवाक्कायकर्मणा ॥ (४०।२)

शिवज्ञानं गुरोर्भक्तिरचला सुप्रतिष्ठिता । (४१।१)

निग्रहो ह्यपहृत्याशु प्रसक्तानीन्द्रियाणि च ॥ (४१।२)

विषयेषु समासेन प्रत्याहारः प्रकीर्तितः । (४२।१)

चित्तस्य धारणा प्रोक्ता स्थानबन्धः समासतः ॥ (४२।२)

तस्याः स्वास्थ्येन ध्यानं च समाधिश् च विचारतः । (४३।१)

तत्रैकचित्तता ध्यानं प्रत्ययान्तरवर्जितम् ॥ (४३।२)

चिद्भासमर्थमात्रस्य देहशून्यमिव स्थितम् । (४४।१)

समाधिः सर्वहेतुश् च प्राणायाम इति स्मृतः ॥ (४४।२)

प्राणः स्वदेहजो वायुर्यमस्तस्य निरोधनम् । (४५।१)

त्रिधा द्विजैर्यमः प्रोक्तो मन्दो मध्योत्तमस् तथा ॥ (४५।२)

प्राणापाननिरोधस्तु प्राणायामः प्रकीर्तितः । (४६।१)

प्राणायामस्य मानं तु मात्राद्वादशकं स्मृतम् ॥ (४६।२)

नीचो द्वादशमात्रस्तु उद्धातो द्वादशः स्मृतः । (४७।१)

मध्यमस् तु द्विरुद्धातश् चतुर्विंशतिमात्रकः ॥ (४७।२)

मुख्यस्तु यस्त्रिरुद्धातः षट्त्रिंशन्मात्र उच्यते । (४८।१)

प्रस्वेदकम्पनोत्थानजनकश्च यथाक्रमम् ॥ (४८।२)

आनन्दोद्भवयोगार्थं निद्राघूर्णिस्तथैव च । (४९।१)

रोमाञ्चध्वनिसंविद्धस्वाङ्गमोटनकम्पनम् ॥ (४९।२)

भ्रमणं स्वेदजन्या सा संविन्मूर्छा भवेद्यदा । (५०।१)

तदोत्तमोत्तमः प्रोक्तः प्राणायामः सुशोभनः ॥ (५०।२)

सगर्भो ऽगर्भ इत्युक्तः सजपो विजपः क्रमात् । (५१।१)

इभो वा शरभो वापि दुराधर्षो ऽथ केसरी ॥ (५१।२)

गृहीतो दम्यमानस्तु यथास्वस्थस्तु जायते । (५२।१)

तथा समीरणो ऽस्वस्थो दुराधर्षश् च योगिनाम् ॥ (५२।२)

न्यायतः सेव्यमानस्तु स एवं स्वस्थतां व्रजेत् । (५३।१)

यथैव मृगराङ्नागः शरभो वापि दुर्मदः ॥ (५३।२)

कालान्तरवशाद्योगाद्दम्यते परमादरात् । (५४।१)

तथा परिचयात्स्वास्थ्यं समत्वं चाधिगच्छति ॥ (५४।२)

योगादभ्यसते यस्तु व्यसनं नैव जायते । (५५।१)

एवमभ्यस्यमानस्तु मुनेः प्राणो विनिर्दहेत् ॥ (५५।२)

मनोवाक्कायजान् दोषान् कर्तुर्देहं च रक्षति । (५६।१)

संयुक्तस्य तथा सम्यक्प्राणायामेन धीमतः ॥ (५६।२)

दोषात्तस्माच्च नश्यन्ति निश्वासस्तेन जीर्यते । (५७।१)

प्राणायामेन सिध्यन्ति दिव्याः शान्त्यादयः क्रमात् ॥ (५७।२)

शान्तिः प्रशान्तिर्दीप्तिश् च प्रसादश् च तथा क्रमात् । (५८।१)

आदौ चतुष्टयस्येह प्रोक्ता शान्तिरिह द्विजाः ॥ (५८।२)

सहजागन्तुकानां च पापानां शान्तिर् उच्यते । (५९।१)

प्रशान्तिः संयमः सम्यग्वचसामिति संस्मृता ॥ (५९।२)

प्रकाशो दीप्तिरित्युक्तः सर्वतः सर्वदा द्विजाः । (६०।१)

सर्वेन्द्रियप्रसादस्तु बुद्धेर्वै मरुतामपि ॥ (६०।२)

प्रसाद इति सम्प्रोक्तः स्वान्ते त्विह चतुष्टये । (६१।१)

प्राणो ऽपानः समानश् च उदानो व्यान एव च ॥ (६१।२)

नागः कूर्मस्तु कृकलो देवदत्तो धनंजयः । (६२।१)

एतेषां यः प्रसादस्तु मरुतामिति संस्मृतः ॥ (६२।२)

प्रयाणं कुरुते तस्माद्वायुः प्राण इति स्मृतः । (६३।१)

अपानयत्यपानस्तु आहारादीन् क्रमेण च ॥ (६३।२)

व्यानो व्यानामयत्यङ्गं व्याध्यादीनां प्रकोपकः । (६४।१)

उद्वेजयति मर्माणि उदानो ऽयं प्रकीर्तितः ॥ (६४।२)

समं नयति गात्राणि समानः पञ्च वायवः । (६५।१)

उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने तु सः ॥ (६५।२)

कृकलः क्षुतकायैव देवदत्तो विजृम्भणे । (६६।१)

धनंजयो महाघोषः सर्वगः स मृते ऽपि हि ॥ (६६।२)

इति यो दशवायूनां प्राणायामेन सिध्यति । (६७।१)

प्रसादो ऽस्य तुरीया तु संज्ञा विप्राश्चतुष्टये ॥ (६७।२)

विस्वरस्तु महान् प्रज्ञो मनो ब्रह्मा चितिः स्मृतिः । (६८।१)

ख्यातिः संवित्ततः पश्चादीश्वरो मतिरेव च ॥ (६८।२)

बुद्धेरेताः द्विजाः संज्ञा महतः परिकीर्तिताः । (६९।१)

अस्या बुद्धेः प्रसादस्तु प्राणायामेन सिध्यति ॥ (६९।२)

विस्वरो विस्वरीभावो द्वंद्वानां मुनिसत्तमाः । (७०।१)

अग्रजः सर्वतत्त्वानां महान्यः परिमाणतः ॥ (७०।२)

यत्प्रमाणगुहा प्रज्ञा मनस्तु मनुते यतः । (७१।१)

बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाच्च ब्रह्मा ब्रह्मविदांवराः ॥ (७१।२)

सर्वकर्माणि भोगार्थं यच्चिनोति चितिः स्मृता । (७२।१)

स्मरते यत्स्मृतिः सर्वं संविद्वै विन्दते यतः ॥ (७२।२)

ख्यायते यत्त्विति ख्यातिर् ज्ञानादिभिर् अनेकशः । (७३।१)

सर्वतत्त्वाधिपः सर्वं विजानाति यदीश्वरः ॥ (७३।२)

मनुते मन्यते यस्मान्मतिर्मतिमतांवराः । (७४।१)

अर्थं बोधयते यच्च बुध्यते बुद्धिरुच्यते ॥ (७४।२)

अस्या बुद्धेः प्रसादस्तु प्राणायामेन सिध्यति । (७५।१)

दोषान्विनिर्दहेत्सर्वान् प्राणायामादसौ यमी ॥ (७५।२)

पातकं धारणाभिस्तु प्रत्याहारेण निर्दहेत् । (७६।१)

विषयान्विषवद्ध्यात्वा ध्यानेनानीश्वरान् गुणान् ॥ (७६।२)

समाधिना यतिश्रेष्ठाः प्रज्ञावृद्धिं विवर्धयेत् । (७७।१)

स्थानं लब्ध्वैव कुर्वीत योगाष्टाङ्गानि वै क्रमात् ॥ (७७।२)

लब्ध्वासनानि विधिवद्योगसिद्ध्यर्थम् आत्मवित् । (७८।१)

आदेशकाले योगस्य दर्शनं हि न विद्यते ॥ (७८।२)

अग्न्यभ्यासे जले वापि शुष्कपर्णचये तथा । (७९।१)

जन्तुव्याप्ते श्मशाने च जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे ॥ (७९।२)

सशब्दे सभये वापि चैत्यवल्मीकसंचये । (८०।१)

अशुभे दुर्जनाक्रान्ते मशकादिसमन्विते ॥ (८०।२)

नाचरेद्देहबाधायां दौर्मनस्यादिसम्भवे । (८१।१)

सुगुप्ते तु शुभे रम्ये गुहायां पर्वतस्य तु ॥ (८१।२)

भवक्षेत्रे सुगुप्ते वा भवारामे वनेऽपि वा । (८२।१)

गृहे तु सुशुभे देशे विजने जन्तुवर्जिते ॥ (८२।२)

अत्यन्तनिर्मले सम्यक् सुप्रलिप्ते विचित्रिते । (८३।१)

दर्पणोदरसंकाशे कृष्णागरुसुधूपिते ॥ (८३।२)

नानापुष्पसमाकीर्णे वितानोपरि शोभिते । (८४।१)

फलपल्लवमूलाढ्ये कुशपुष्पसमन्विते ॥ (८४।२)

समासनस्थो योगाङ्गान्यभ्यसेद्धृषितः स्वयम् । (८५।१)

प्रणिपत्य गुरुं पश्चाद्भवं देवीं विनायकम् ॥ (८५।२)

योगीश्वरान् सशिष्यांश् च योगं युञ्जीत योगवित् । (८६।१)

आसनं स्वस्तिकं बद्ध्वा पद्ममर्धासनं तु वा ॥ (८६।२)

समजानुस् तथा धीमानेकजानुरथापिवा । (८७।१)

समं दृढासनो भूत्वा संहृत्य चरणावुभौ ॥ (८७।२)

संवृतास्योपबद्धाक्ष उरो विष्टभ्य चाग्रतः । (८८।१)

पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस् तथा प्रजननं पुनः ॥ (८८।२)

किंचिदुन्नामितशिर दन्तैर्दन्तान्न संस्पृशेत् । (८९।१)

सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ (८९।२)

तमः प्रच्छाद्य रजसा रजः सत्त्वेन छादयेत् । (९०।१)

ततः सत्त्वस्थितो भूत्वा शिवध्यानं समभ्यसेत् ॥ (९०।२)

ॐकारवाच्यं परमं शुद्धं दीपशिखाकृतिम् । (९१।१)

ध्यायेद्वै पुण्डरीकस्य कर्णिकायां समाहितः ॥ (९१।२)

नाभेरधस्ताद्वा विद्वान् ध्यात्वा कमलमुत्तमम् । (९२।१)

त्र्यङ्गुले चाष्टकोणं वा पञ्चकोणमथापि वा ॥ (९२।२)

त्रिकोणं च तथाग्नेयं सौम्यं सौरं स्वशक्तिभिः । (९३।१)

सौरं सौम्य तथाग्नेयमथ वानुक्रमेण तु ॥ (९३।२)

आग्नेयं च ततः सौरं सौम्यमेवं विधानतः । (९४।१)

अग्नेरधः प्रकल्प्यैवं धर्मादीनां चतुष्टयम् ॥ (९४।२)

गुणत्रयं क्रमेणैव मण्डलोपरि भावयेत् । (९५।१)

सत्त्वस्थं चिन्तयेद्रुद्रं स्वशक्त्या परिमण्डितम् ॥ (९५।२)

नाभौ वाथ गले वापि भ्रूमध्ये वा यथाविधि । (९६।१)

ललाटफलिकायां वा मूर्ध्नि ध्यानं समाचरेत् ॥ (९६।२)

द्विदले षोडशारे वा द्वादशारे क्रमेण तु । (९७।१)

दशारे वा षडस्रे वा चतुरस्रे स्मरेच्छिवम् ॥ (९७।२)

कनकाभे तथागारसंनिभे सुसिते ऽपि वा । (९८।१)

द्वादशादित्यसंकाशे चन्द्रबिम्बसमे ऽपि वा ॥ (९८।२)

विद्युत्कोटिनिभे स्थाने चिन्तयेत्परमेश्वरम् । (९९।१)

अग्निवर्णे ऽथवा विद्युद्वलयाभे समाहितः ॥ (९९।२)

वज्रकोटिप्रभे स्थाने पद्मरागनिभे ऽपि वा । (१००।१)

नीललोहितबिम्बे वा योगी ध्यानं समभ्यसेत् ॥ (१००।२)

महेश्वरं हृदि ध्यायेन्नाभिपद्मे सदाशिवम् । (१०१।१)

चन्द्रचूडं ललाटे तु भ्रूमध्ये शंकरं स्वयम् ॥ (१०१।२)

दिव्ये च शाश्वतस्थाने शिवध्यानं समभ्यसेत् । (१०२।१)

निर्मलं निष्कलं ब्रह्म सुशान्तं ज्ञानरूपिणम् ॥ (१०२।२)

अलक्षणमनिर्देश्यमणोरल्पतरं शुभम् । (१०३।१)

निरालम्बम् अतर्क्यं च विनाशोत्पत्तिवर्जितम् ॥ (१०३।२)

कैवल्यं चैव निर्वाणं निःश्रेयसम् अनुत्तमम् । (१०४।१)

अमृतं चाक्षरं ब्रह्म ह्यपुनर्भवम् अद्भुतम् ॥ (१०४।२)

महानन्दं परानन्दं योगानन्दमनामयम् । (१०५।१)

हेयोपादेयरहितं सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं शिवम् ॥ (१०५।२)

स्वयंवेद्यमवेद्यं तच्छिवं ज्ञानमयं परम् । (१०६।१)

अतीन्द्रियम् अनाभासं परं तत्त्वं परात्परम् ॥ (१०६।२)

सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं ध्यानगम्यं विचारतः । (१०७।१)

अद्वयं तमसश्चैव परस्तात्संस्थितं परम् ॥ (१०७।२)

मनस्येवं महादेवं हृत्पद्मे वापि चिन्तयेत् । (१०८।१)

नाभौ सदाशिवं चापि सर्वदेवात्मकं विभुम् ॥ (१०८।२)

देहमध्ये शिवं देवं शुद्धज्ञानमयं विभुम् । (१०९।१)

कन्यसेनैव मार्गेण चोद्घातेनापि शंकरम् ॥ (१०९।२)

क्रमशः कन्यसेनैव मध्यमेनापि सुव्रतः । (११०।१)

उत्तमेनापि वै विद्वान् कुम्भकेन समभ्यसेत् ॥ (११०।२)

द्वात्रिंशद् रेचयेद्धीमान् हृदि नाभौ समाहितः । (१११।१)

रेचकं पूरकं त्यक्त्वा कुम्भकं च द्विजोत्तमाः ॥ (१११।२)

साक्षात्समरसेनैव देहमध्ये स्मरेच्छिवम् । (११२।१)

एकीभावं समेत्यैवं तत्र यद्रससम्भवम् ॥ (११२।२)

आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् साक्षात्समरसे स्थितः । (११३।१)

धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादश धारणम् ॥ (११३।२)

ध्यानं द्वादशकं यावत्समाधिर् अभिधीयते । (११४।१)

अथवा ज्ञानिनां विप्राः सम्पर्कादेव जायते ॥ (११४।२)

प्रयत्नाद्वा तयोस्तुल्यं चिराद्वा ह्यचिराद्द्विजाः । (११५।१)

योगान्तरायास् तस्याथ जायन्ते युञ्जतः पुनः ॥ (११५।२)

नश्यन्त्य् अभ्यासतस् ते ऽपि प्रणिधानेन वै गुरोः ॥ (११६।१)