सूत उवाच । (१।१)

प्लक्षद्वीपादिद्वीपेषु सप्त सप्तसु पर्वताः । (१।२)

ऋज्वायताः प्रतिदिशं निविष्टा वर्षपर्वताः ॥ (१।३)

प्लक्षद्वीपे तु वक्ष्यामि सप्त दिव्यान् महाचलान् । (२।१)

गोमेदकोऽत्र प्रथमो द्वितीयश्चान्द्र उच्यते ॥ (२।२)

तृतीयो नारदो नाम चतुर्थो दुन्दुभिः स्मृतः । (३।१)

पञ्चमः सोमको नाम सुमनाः षष्ठ उच्यते ॥ (३।२)

स एव वैभवः प्रोक्तो वैभ्राजः सप्तमः स्मृतः । (४।१)

सप्तैते गिरयः प्रोक्ताः प्लक्षद्वीपे विशेषतः ॥ (४।२)

सप्त वै शाल्मलिद्वीपे तांस्तु वक्ष्याम्यनुक्रमात् । (५।१)

कुमुदश्चोत्तमश्चैव पर्वतश् च बलाहकः ॥ (५।२)

द्रोणः कङ्कश् च महिषः ककुद्मान् सप्तमः स्मृतः । (६।१)

कुशद्वीपे तु सप्तैव द्वीपाश् च कुलपर्वताः ॥ (६।२)

तांस्तु संक्षेपतो वक्ष्ये नाममात्रेण वै क्रमात् । (७।१)

विद्रुमः प्रथमः प्रोक्तो द्वितीयो हेमपर्वतः ॥ (७।२)

तृतीयो द्युतिमान्नाम चतुर्थः पुष्पितः स्मृतः । (८।१)

कुशेशयः पञ्चमस्तु षष्ठो हरिगिरिः स्मृतः ॥ (८।२)

सप्तमो मन्दरः श्रीमान्महादेवनिकेतनम् । (९।१)

मन्दा इति ह्यपां नाम मन्दरो धारणाद् अपाम् ॥ (९।२)

तत्र साक्षाद्वृषाङ्कस्तु विश्वेशो विमलः शिवः । (१०।१)

सोमः सनन्दी भगवानास्ते हेमगृहोत्तमे ॥ (१०।२)

तपसा तोषितः पूर्वं मन्दरेण महेश्वरः । (११।१)

अविमुक्ते महाक्षेत्रे लेभे स परमं वरम् ॥ (११।२)

प्रार्थितश् च महादेवो निवासार्थं सहांबया । (१२।१)

अविमुक्तादुपागम्य चक्रे वासं स मन्दरे ॥ (१२।२)

सनन्दी सगणः सोमस् तेनासौ तन्न मुञ्चति । (१३।१)

क्रौञ्चद्वीपे तु सप्तेह क्रौञ्चाद्याः कुलपर्वताः ॥ (१३।२)

क्रौञ्चो वामनकः पश्चात्तृतीयश्चान्धकारकः । (१४।१)

अन्धकारात्परश्चापि दिवावृन्नाम पर्वतः ॥ (१४।२)

दिवावृतः परश्चापि विविन्दो गिरिरुच्यते । (१५।१)

विविन्दात्परतश्चापि पुण्डरीको महागिरिः ॥ (१५।२)

पुण्डरीकात्परश्चापि प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः । (१६।१)

एते रत्नमयाः सप्त क्रौञ्चद्वीपस्य पर्वताः ॥ (१६।२)

शाकद्वीपे च गिरयः सप्त तांस्तु निबोधत । (१७।१)

उदयो रैवतश्चापि श्यामको मुनिसत्तमाः ॥ (१७।२)

राजतश्च गिरिः श्रीमानांबिकेयः सुशोभनः । (१८।१)

आंबिकेयात्परो रम्यः सर्वौषधिसमन्वितः ॥ (१८।२)

तथैव केसरीत्युक्तो यतो वायुः प्रजायते । (१९।१)

पुष्करे पर्वतः श्रीमानेक एव महाशिलः ॥ (१९।२)

चित्रैर्मणिमयैः कूटैः शिलाजालैः समुच्छ्रितैः । (२०।१)

द्वीपस्य तस्य पूर्वार्धे चित्रसानुस्थितो महान् ॥ (२०।२)

योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः । (२१।१)

अधश्चैव चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि महाचलः ॥ (२१।२)

द्वीपस्यार्धे परिक्षिप्तः पर्वतो मानसोत्तरः । (२२।१)

स्थितो वेलासमीपे तु नवचन्द्र इवोदितः ॥ (२२।२)

योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः । (२३।१)

तावदेव तु विस्तीर्णः पार्श्वतः परिमण्डलः ॥ (२३।२)

स एव द्वीपपश्चार्धे मानसः पृथिवीधरः । (२४।१)

एक एव महासानुः संनिवेशाद्द्विधा कृतः ॥ (२४।२)

तस्मिन्द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ । (२५।१)

राजतौ मानसस्याथ पर्वतस्यानुमण्डलौ ॥ (२५।२)

महावीतं तु यद्वर्षं बाह्यतो मानसस्य तु । (२६।१)

तस्यैवाभ्यन्तरो यस्तु धातकीखण्ड उच्यते ॥ (२६।२)

स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः । (२७।१)

पुष्करद्वीपविस्तारविस्तीर्णोऽसौ समन्ततः ॥ (२७।२)

विस्तारान्मण्डलाच्चैव पुष्करस्य समेन तु । (२८।१)

एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्तसप्तभिर् आवृताः ॥ (२८।२)

द्वीपस्यानन्तरो यस्तु समुद्रः सप्तमस्तु वै । (२९।१)

एवं द्वीपसमुद्राणां वृद्धिर्ज्ञेया परस्परम् ॥ (२९।२)

परेण पुष्करस्याथ अनुवृत्य स्थितो महान् । (३०।१)

स्वादूदकसमुद्रस्तु समन्तात्परिवेष्ट्य च ॥ (३०।२)

परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः । (३१।१)

काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वा चैकशिलोपमा ॥ (३१।२)

तस्याः परेण शैलस्तु मर्यादापारमण्डलः । (३२।१)

प्रकाशश्चाप्रकाशश् च लोकालोकः स उच्यते ॥ (३२।२)

दृश्यादृश्यगिरिर् यावत् तावदेषा धरा द्विजाः । (३३।१)

योजनानां सहस्राणि दश तस्योच्छ्रयः स्मृतः ॥ (३३।२)

तावांश् च विस्तरस्तस्य लोकालोकमहागिरेः । (३४।१)

अर्वाचीने तु तस्यार्धे चरन्ति रविरश्मयः ॥ (३४।२)

परार्धे तु तमो नित्यं लोकालोकस्ततः स्मृतः । (३५।१)

एवं संक्षेपतः प्रोक्तो भूर्लोकस्य च विस्तरः ॥ (३५।२)

आ भानोर्वै भुवः स्वस्तु आ ध्रुवान्मुनिसत्तमाः । (३६।१)

आवहाद्या निविष्टास्तु वायोर्वै सप्त नेमयः ॥ (३६।२)

आवहः प्रवहश्चैव ततश्चानुवहस् तथा । (३७।१)

संवहो विवहश्चाथ ततश्चोर्ध्वं परावहः ॥ (३७।२)

द्विजाः परिवहश्चेति वायोर्वै सप्त नेमयः । (३८।१)

बलाहकास् तथा भानुश्चन्द्रो नक्षत्रराशयः ॥ (३८।२)

ग्रहाणि ऋषयः सप्त ध्रुवो विप्राः क्रमादिह । (३९।१)

योजनानां महीपृष्ठादूर्ध्वं पञ्चदश आ ध्रुवात् ॥ (३९।२)

नियुतान्येकनियुतं भूपृष्ठाद्भानुमण्डलम् । (४०।१)

रथः षोडशसाहस्रो भास्करस्य तथोपरि ॥ (४०।२)

चतुरशीतिसाहस्रो मेरुश्चोपरि भूतलात् । (४१।१)

कोटियोजनमाक्रम्य महर्लोको ध्रुवाद्ध्रुवः ॥ (४१।२)

जनलोको महर्लोकात्तथा कोटिद्वयं द्विजाः । (४२।१)

जनलोकात्तपोलोकश्चतस्रः कोटयो मतः ॥ (४२।२)

प्राजापत्याद्ब्रह्मलोकः कोटिषट्कं विसृज्य तु । (४३।१)

पुण्यलोकास्तु सप्तैते ह्यण्डे ऽस्मिन्कथिता द्विजाः ॥ (४३।२)

अधः सप्ततलानां तु नरकाणां हि कोटयः । (४४।१)

मायान्ताश्चैव घोराद्या अष्टाविंशतिरेव तु ॥ (४४।२)

पापिनस्तेषु पच्यन्ते स्वस्वकर्मानुरूपतः । (४५।१)

अवीच्यन्तानि सर्वाणि रौरवाद्यानि तेषु च ॥ (४५।२)

प्रत्येकं पञ्चकान्याहुर्नरकाणि विशेषतः । (४६।१)

अण्डमादौ मया प्रोक्तमण्डस्यावरणानि च ॥ (४६।२)

हिरण्यगर्भसर्गश् च प्रसंगाद्बहुविस्तरात् । (४७।१)

अण्डानामीदृशानां तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः ॥ (४७।२)

सर्वगत्वात् प्रधानस्य तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा । (४८।१)

अण्डेष्वेतेषु सर्वेषु भुवनानि चतुर्दश ॥ (४८।२)

प्रत्यण्डं द्विजशार्दूलास्तेषां हेतुर्महेश्वरः । (४९।१)

अण्डेषु चाण्डबाह्येषु तथाण्डावरणेषु च ॥ (४९।२)

तमोऽन्ते च तमःपारे चाष्टमूर्तिर्व्यवस्थितः । (५०।१)

अस्यात्मनो महेशस्य महादेवस्य धीमतः ॥ (५०।२)

अदेहिनस् त्वहो देहमखिलं परमात्मनः । (५१।१)

अस्याष्टमूर्तेः शर्वस्य शिवस्य गृहमेधिनः ॥ (५१।२)

गृहिणी प्रकृतिर्दिव्या प्रजाश् च महदादयः । (५२।१)

पशवः किङ्करास्तस्य सर्वे देहाभिमानिनः ॥ (५२।२)

आद्यन्तहीनो भगवाननन्तः पुमान्प्रधानप्रमुखाश् च सप्त । (५३।१)

प्रधानमूर्तिस्त्वथ षोडशाङ्गो महेश्वरश्चाष्टतनुः स एव ॥ (५३।२)

आज्ञाबलात्तस्य धरा स्थितेह धराधरा वारिधराः समुद्राः । (५४।१)

ज्योतिर्गणः शक्रमुखाः सुराश् च वैमानिकाः स्थावरजङ्गमाश् च ॥ (५४।२)

दृष्ट्वा यक्षं लक्षणैर्हीनमीशं दृष्ट्वा सेन्द्रास्ते किमेतत्त्विहेति । (५५।१)

यक्षं गत्वा निश्चयात्पावकाद्याः शक्तिक्षीणाश्चाभवन् यत्ततोऽपि ॥ (५५।२)

दग्धुं तृणं वापि समक्षमस्य यक्षस्य वह्निर्न शशाक विप्राः । (५६।१)

वायुस्तृणं चालयितुं तथान्ये स्वान्स्वान्प्रभावान् सकलामरेन्द्राः ॥ (५६।२)

तदा स्वयं वृत्ररिपुः सुरेन्द्रैः सुरेश्वरः सर्वसमृद्धिहेतुः । (५७।१)

सुरेश्वरं यक्षमुवाच को वा भवानितीत्थं स कुतूहलात्मा ॥ (५७।२)

तदा ह्यदृश्यं गत एव यक्षस्तदांबिका हैमवती शुभास्या । (५८।१)

उमा शुभैराभरणैरनेकैः सुशोभमाना त्वनु चाविरासीत् ॥ (५८।२)

तां शक्रमुख्या बहुशोभमानामुमामजां हैमवतीमपृच्छन् । (५९।१)

किमेतदीशे बहुशोभमाने वांबिके यक्षवपुश्चकास्ति ॥ (५९।२)

निशम्य तद्यक्षमुमाम्बिकाह त्वगोचरश्चेति सुराः सशक्राः । (६०।१)

प्रणेमुरेनां मृगराजगामिनीमुमामजां लोहितशुक्लकृष्णाम् ॥ (६०।२)

संभाविता सा सकलामरेन्द्रैः सर्वप्रवृत्तिस्तु सुरासुराणाम् । (६१।१)

अहं पुरासं प्रकृतिश् च पुंसो यक्षस्य चाज्ञावशगेत्यथाह ॥ (६१।२)

तस्माद्द्विजाः सर्वमजस्य तस्य नियोगतश्चाण्डमभूदजाद्वै । (६२।१)

अजश् च अण्डादखिलं च तस्माज्ज्योतिर्गणैर्लोकमजात्मकं तत् ॥ (६२।२)

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भुवनकोशविन्यासनिर्णयो नाम त्रिपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ॥ (६३।१)