सूत उवाच । (१।१)

एतच्छ्रुत्वा तु मुनयः पुनस्तं संशयान्विताः । (१।२)

पप्रच्छुरुत्तरं भूयस्तदा ते रोमहर्षणम् ॥ (१।३)

ऋषय ऊचुः । (२।१)

यदेतदुक्तं भवता सूतेह वदतां वर । (२।२)

एतद्विस्तरतो ब्रूहि ज्योतिषां च विनिर्णयम् ॥ (२।३)

श्रुत्वा तु वचनं तेषां तदा सूतः समाहितः । (३।१)

उवाच परमं वाक्यं तेषां संशयनिर्णये ॥ (३।२)

अस्मिन्नर्थे महाप्राज्ञैर्यदुक्तं शान्तबुद्धिभिः । (४।१)

एतद्वोऽहं प्रवक्ष्यामि सूर्यचन्द्रमसोर्गतिम् ॥ (४।२)

ड़िरे-wअतेर्-चिर्च्लेयथा देवगृहाणीह सूर्यचन्द्रादयो ग्रहाः । (५।१)

अतः परं तु त्रिविधमग्नेर्वक्ष्ये समुद्भवम् ॥ (५।२)

दिव्यस्य भौतिकस्याग्नेर् अथोऽग्नेः पार्थिवस्य च । (६।१)

व्युष्टायां तु रजन्यां च ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः ॥ (६।२)

अव्याकृतमिदं त्वासीन्नैशेन तमसा वृतम् । (७।१)

चतुर्भागावशिष्टे ऽस्मिन् लोके नष्टे विशेषतः ॥ (७।२)

स्वयंभूर्भगवांस्तत्र लोकसर्वार्थसाधकः । (८।१)

खद्योतवत्स व्यचरदाविर्भावचिकीर्षया ॥ (८।२)

सोऽग्निं सृष्ट्वाथ लोकादौ पृथिवीजलसंश्रितः । (९।१)

संहृत्य तत्प्रकाशार्थं त्रिधा व्यभजदीश्वरः ॥ (९।२)

पवनो यस्तु लोकेऽस्मिन्पार्थिवो वह्निरुच्यते । (१०।१)

यश्चासौ लोकादौ सूर्ये शुचिरग्निस्तु स स्मृतः ॥ (१०।२)

वैद्युतोऽब्जस्तु विज्ञेयस्तेषां वक्ष्ये तु लक्षणम् । (११।१)

वैद्युतो जाठरः सौरो वारिगर्भास्त्रयो ऽग्नयः ॥ (११।२)

तस्मादपः पिबन्सूर्यो गोभिर् दीप्यत्यसौ विभुः । (१२।१)

जले चाब्जः समाविष्टो नाद्भिर् अग्निः प्रशाम्यति ॥ (१२।२)

मानवानां च कुक्षिस्थो नाग्निः शाम्यति पावकः । (१३।१)

अर्चिष्मान्पवनः सोऽग्निर् निष्प्रभो जाठरः स्मृतः ॥ (१३।२)

यश्चायं मण्डली शुक्ली निरूष्मा सम्प्रजायते । (१४।१)

प्रभा सौरी तु पादेन ह्यस्तं याते दिवाकरे ॥ (१४।२)

अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते । (१५।१)

उद्यन्तं च पुनः सूर्यम् औष्ण्यम् अग्नेः समाविशेत् ॥ (१५।२)

पादेन पार्थिवस्याग्नेस्तस्मादग्निस्तपत्यसौ । (१६।१)

प्रकाशोष्णस्वरूपे च सौराग्नेये तु तेजसी ॥ (१६।२)

परस्परानुप्रवेशाद् आप्यायेते परस्परम् । (१७।१)

उत्तरे चैव भूम्यर्धे तथा ह्यग्निश् च दक्षिणे ॥ (१७।२)

उत्तिष्ठति पुनः सूर्यः पुनर्वै प्रविशत्य् अपः । (१८।१)

तस्मात्ताम्रा भवन्त्यापो दिवारात्रिप्रवेशनात् ॥ (१८।२)

अस्तं याति पुनः सूर्यो ऽहर्वै प्रविशत्य् अपः । (१९।१)

तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला आपो दृश्यन्ति भास्वराः ॥ (१९।२)

एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्धे दक्षिणोत्तरे । (२०।१)

उदयास्तमने नित्यमहोरात्रं विशत्य् अपः ॥ (२०।२)

यश्चासौ तपते सूर्यः पिबन्नंभो गभस्तिभिः । (२१।१)

पार्थिवाग्निविमिश्रो ऽसौ दिव्यः शुचिरिति स्मृतः ॥ (२१।२)

सहस्रपादसौ वह्निर्वृत्तकुम्भनिभः स्मृतः । (२२।१)

आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः ॥ (२२।२)

नादेयीश्चैव सामुद्रीः कूपाश्चैव तथा घनाः । (२३।१)

स्थावरा जङ्गमाश्चैव वापीकुल्यादिका अपः ॥ (२३।२)

च्लस्सेस् ओड़् सुन्रय्स्तस्य रश्मिसहस्रं तच्छीतवर्षोष्णनिःस्रवम् । (२४।१)

तासां चतुःशता नाड्यो वर्षन्ते चित्रमूर्तयः ॥ (२४।२)

भजनाश्चैव माल्याश् च केतनाः पतनास् तथा । (२५।१)

अमृता नामतः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः ॥ (२५।२)

हिमोद्वहाश् च ता नाड्यो रश्मयस् त्रिशताः पुनः । (२६।१)

रेशा मेघाश् च वात्स्याश् च ह्लादिन्यो हिमसर्जनाः ॥ (२६।२)

चन्द्रभा नामतः सर्वा पीताभाश् च गभस्तयः । (२७।१)

शुक्लाश् च ककुभाश्चैव गावो विश्वभृतस् तथा ॥ (२७।२)

शुक्लास्ता नामतः सर्वास्त्रिशतीर्घर्मसर्जनाः । (२८।१)

सोमो बिभर्ति ताभिस्तु मनुष्यपितृदेवताः ॥ (२८।२)

मनुष्यानौषधेनेह स्वधया च पितॄनपि । (२९।१)

अमृतेन सुरान् सर्वांस्तिसृभिस् तर्पयत्यसौ ॥ (२९।२)

वसन्ते चैव ग्रीष्मे च शतैः स तपते त्रिभिः । (३०।१)

वर्षास्वथो शरदि च चतुर्भिः संप्रवर्षति ॥ (३०।२)

हेमन्ते शिशिरे चैव हिममुत्सृजते त्रिभिः । (३१।१)

ग्￶त्तेर् इन् देर् सोन्नेइन्द्रो धाता भगः पूषा मित्रोऽथ वरुणोऽर्यमा ॥ (३१।२)

अंशुर् विवस्वांस्त्वष्टा च पर्जन्यो विष्णुरेव च । (३२।१)

वरुणो माघमासे तु सूर्य एव तु फाल्गुने ॥ (३२।२)

चैत्रे मासि भवेदंशुर्धाता वैशाखतापनः । (३३।१)

ज्येष्ठे मासि भवेदिन्द्र आषाढे चार्यमा रविः ॥ (३३।२)

विवस्वान् श्रावणे मासि प्रौष्ठपदे भगः स्मृतः । (३४।१)

पर्जन्योऽश्वयुजे मासि त्वष्टा वै कार्तिके रविः ॥ (३४।२)

मार्गशीर्षे भवेन्मित्रः पौषे विष्णुः सनातनः । (३५।१)

पञ्चरश्मिसहस्राणि वरुणस्यार्ककर्मणि ॥ (३५।२)

षड्भिः सहस्रैः पूषा तु देवोऽंशुः सप्तभिस् तथा । (३६।१)

धाताष्टभिः सहस्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः ॥ (३६।२)

विवस्वान् दशभिर् याति यात्येकादशभिर् भगः । (३७।१)

सप्तभिस्तपते मित्रस्त्वष्टा चैवाष्टभिः स्मृतः ॥ (३७।२)

अर्यमा दशभिर् याति पर्जन्यो नवभिस् तथा । (३८।१)

षड्भी रश्मिसहस्रैस्तु विष्णुस्तपति मेदिनीम् ॥ (३८।२)

वसंते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मे काञ्चनसप्रभः । (३९।१)

श्वेतो वर्षासु वर्णेन पाण्डुः शरदि भास्करः ॥ (३९।२)

हेमन्ते ताम्रवर्णस्तु शिशिरे लोहितो रविः । (४०।१)

इति वर्णाः समाख्याता मया सूर्यसमुद्भवाः ॥ (४०।२)

ओषधीषु बलं धत्ते स्वधया च पितृष्वपि । (४१।१)

सूर्यो ऽमरेष्वप्यमृतं त्रयं त्रिषु नियच्छति ॥ (४१।२)

एवं रश्मिसहस्रं तत्सौरं लोकार्थसाधकम् । (४२।१)

भिद्यते लोकमासाद्य जलशीतोष्णनिःस्रवम् ॥ (४२।२)

इत्येतन्मण्डलं शुक्लं भास्वरं सूर्यसंज्ञितम् । (४३।१)

नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठायोनिरेव च ॥ (४३।२)

चन्द्रर्क्षग्रहाः सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसंभवाः । (४४।१)

नक्षत्राधिपतिः सोमो नयनं वाममीशितुः ॥ (४४।२)

नयनं चैवम् ईशस्य दक्षिणं भास्करः स्वयम् । (४५।१)

तेषां जनानां लोकेऽस्मिन्नयनं नयते यतः ॥ (४५।२)

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सूर्यरश्मिस्वरूपकथनं नामैकोनषष्टितमो ऽध्यायः ॥ (४६।१)