ऋषय ऊचुः । (१।१)

कृष्णस् तुष्यति केनेह सर्वदेवेश्वरेश्वरः । (१।२)

वक्तुमर्हसि चास्माकं सूत सर्वार्थविद्भवान् ॥ (१।३)

सूत उवाच । (२।१)

पुरा पृष्टो महातेजा मार्कण्डेयो महामुनिः । (२।२)

अंबरीषेण विप्रेन्द्रास् तद् वदामि यथातथम् ॥ (२।३)

अंबरीष उवाच । (३।१)

मुने समस्तधर्माणां पारगस् त्वं महामते । (३।२)

मार्कण्डेय पुराणो ऽसि पुराणार्थविशारदः ॥ (३।३)

नारायणानां दिव्यानां धर्माणां श्रेष्ठमुत्तमम् । (४।१)

तत्किं ब्रूहि महाप्राज्ञ भक्तानामिह सुव्रत ॥ (४।२)

सूत उवाच । (५।१)

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा समुत्थाय कृताञ्जलिः । (५।२)

स्मरन् नारायणं देवं कृष्णम् अच्युतम् अव्ययम् ॥ (५।३)

मार्कण्डेय उवाच । (६।१)

शृणु भूप यथान्यायं पुण्यं नारायणात्मकम् । (६।२)

स्मरणं पूजनं चैव प्रणामो भक्तिपूर्वकम् ॥ (६।३)

प्रत्येकम् अश्वमेधस्य यज्ञस्य समम् उच्यते । (७।१)

य एकः पुरुषः श्रेष्ठः परमात्मा जनार्दनः ॥ (७।२)

यस्माद्ब्रह्मा ततः सर्वं समाश्रित्यैव मुच्यते । (८।१)

धर्ममेकं प्रवक्ष्यामि यद्दृष्टं विदितं मया ॥ (८।२)

पुरा त्रेतायुगे कश्चित् कौशिको नाम वै द्विजः । (९।१)

वासुदेवपरो नित्यं सामगानरतः सदा ॥ (९।२)

भोजनासनशय्यासु सदा तद्गतमानसः । (१०।१)

उदारचरितं विष्णोर् गायमानः पुनः पुनः ॥ (१०।२)

विष्णोः स्थलं समासाद्य हरेः क्षेत्रमनुत्तमम् । (११।१)

अगायत हरिं तत्र तालवर्णलयान्वितम् ॥ (११।२)

मूर्च्छनास्वरयोगेन श्रुतिभेदेन भेदितम् । (१२।१)

भक्तियोगं समापन्नो भिक्षामात्रं हि तत्र वै ॥ (१२।२)

तत्रैवं गायमानं च दृष्ट्वा कश्चिद्द्विजस्तदा । (१३।१)

पद्माख्य इति विख्यातस्तस्मै चान्नं ददौ तदा ॥ (१३।२)

सकुटुम्बो महातेजा ह्युष्णमन्नं हि तत्र वै । (१४।१)

कौशिको हि तदा हृष्टो गायन्नास्ते हरिं प्रभुम् ॥ (१४।२)

शृण्वन्नास्ते स पद्माख्यः काले काले विनिर्गतः । (१५।१)

कालयोगेन सम्प्राप्ताः शिष्या वै कौशिकस्य च ॥ (१५।२)

सप्त राजन्यवैश्यानां विप्राणां कुलसंभवाः । (१६।१)

ज्ञानविद्याधिकाः शुद्धा वासुदेवपरायणाः ॥ (१६।२)

तेषाम् अपि तथान्नाद्यं पद्माक्षः प्रददौ स्वयम् । (१७।१)

शिष्यैश्च सहितो नित्यं कौशिको हृष्टमानसः ॥ (१७।२)

विष्णुस्थले हरिं तत्र आस्ते गायन्यथाविधि । (१८।१)

तत्रैव मालवो नाम वैश्यो विष्णुपरायणः ॥ (१८।२)

दीपमालां हरेर्नित्यं करोति प्रीतिमानसः । (१९।१)

मालवी नाम भार्या च तस्य नित्यं पतिव्रता ॥ (१९।२)

गोमयेन समालिप्य हरेः क्षेत्रं समन्ततः । (२०।१)

भर्त्रा सहास्ते सुप्रीता शृण्वती गानमुत्तमम् ॥ (२०।२)

कुशस्थलात्समापन्ना ब्राह्मणाः शंसितव्रताः । (२१।१)

पञ्चाशद्वै समापन्ना हरेर् गानार्थम् उत्तमाः ॥ (२१।२)

साधयन्तो हि कार्याणि कौशिकस्य महात्मनः । (२२।१)

ज्ञानविद्यार्थतत्त्वज्ञाः शृण्वन्तो ह्यवसंस्तु ते ॥ (२२।२)

ख्यातमासीत्तदा तस्य गानं वै कौशिकस्य तत् । (२३।१)

श्रुत्वा राजा समभ्येत्य कलिङ्गो वाक्यमब्रवीत् ॥ (२३।२)

कौशिकाद्य गणैः सार्धं गायस्वेह च मां पुनः । (२४।१)

शृणुध्वं च तथा यूयं कुशस्थलजना अपि ॥ (२४।२)

तच्छ्रुत्वा कौशिकः प्राह राजानं सान्त्वया गिरा । (२५।१)

न जिह्वा मे महाराजन् वाणी च मम सर्वदा ॥ (२५।२)

हरेर् अन्यम् अपिन्द्रं वा स्तौति नैव च वक्ष्यति । (२६।१)

एवमुक्ते तु तच्छिष्यो वासिष्ठो गौतमो हरिः ॥ (२६।२)

सारस्वतस्तथा चित्रश्चित्रमाल्यस्तथा शिशुः । (२७।१)

ऊचुस्ते पार्थिवं तद्वद्यथा प्राह च कौशिकः ॥ (२७।२)

श्रवकास्ते तथा प्रोचुः पार्थिवं विष्णुतत्पराः । (२८।१)

श्रोत्राणीमानि शृण्वन्ति हरेरन्यं न पार्थिव ॥ (२८।२)

गानकीर्तिं वयं तस्य शृणुमो ऽन्यां न च स्तुतिम् । (२९।१)

तच्छ्रुत्वा पार्थिवो रुष्टो गायतामिति चाब्रवीत् ॥ (२९।२)

स्वभृत्यान्ब्राह्मणा ह्येते कीर्तिं शृण्वन्ति मे यथा । (३०।१)

न शृण्वन्ति कथं तस्मात् गायमाने समन्ततः ॥ (३०।२)

एवम् उक्तास्तदा भृत्या जगुः पार्थिवमुत्तमम् । (३१।१)

निरुद्धमार्गा विप्रास्ते गाने वृत्ते तु दुःखिताः ॥ (३१।२)

काष्ठशङ्कुभिर् अन्योन्यं श्रोत्राणि विदधुर्द्विजाः । (३२।१)

कौशिकाद्याश्च तां ज्ञात्वा मनोवृत्तिं नृपस्य वै ॥ (३२।२)

प्रसह्यास्मांस्तु गायेत स्वगाने ऽसौ नृपः स्थितः । (३३।१)

इति विप्राः सुनियता जिह्वाग्रं चिछिदुः करैः ॥ (३३।२)

ततो राजा सुसंक्रुद्धः स्वदेशात्तान्न्यवासयत् । (३४।१)

आदाय सर्वं वित्तं च ततस्ते जग्मुरुत्तराम् ॥ (३४।२)

दिशमासाद्य कालेन कालधर्मेण योजिताः । (३५।१)

तानागतान्यमो दृष्ट्वा किं कर्तव्यमिति स्म ह ॥ (३५।२)

चोष्टितं तत्क्षणे राजन् ब्रह्मा प्राह सुराधिपान् । (३६।१)

कौशिकादीन् द्विजानद्य वासयध्वं यथासुखम् ॥ (३६।२)

गानयोगेन ये नित्यं पूजयन्ति जनार्दनम् । (३७।१)

तानानयत भद्रं वो यदि देवत्वमिच्छथ ॥ (३७।२)

इत्युक्ता लोकपालस्ते कौशिकेति पुनः पुनः । (३८।१)

मालवेति तथा केचित् पद्माक्षेति तथापरे ॥ (३८।२)

क्रोशमानाः समभ्येत्य तानादाय विहायसा । (३९।१)

ब्रह्मलोकं गताः शीघ्रं मुहूर्तेनैव ते सुराः ॥ (३९।२)

कौशिकादींस्ततो दृष्ट्वा ब्रह्मा लोकपितामहः । (४०।१)

प्रत्युद्गम्य यथान्यायं स्वागतेनाभ्यपूजयत् ॥ (४०।२)

ततः कोलाहलमभूदतिगौरवमुल्बणम् । (४१।१)

ब्रह्मणा चरितं दृष्ट्वा देवानां नृपसत्तम ॥ (४१।२)

हिरण्यगर्भो भगवांस्तान्निवार्य सुरोत्तमान् । (४२।१)

कौशिकादीन्समादाय मुनीन् देवैः समावृतः ॥ (४२।२)

विष्णुलोकं ययौ शीघ्रं वासुदेवपरायणः । (४३।१)

तत्र नारायणो देवः श्वेतद्वीपनिवासिभिः ॥ (४३।२)

ज्ञानयोगेश्वरैः सिद्धैर्विष्णुभक्तैः समाहितैः । (४४।१)

नारायणसमैर् दिव्यैश् चतुर्बाहुधरैः शुभैः ॥ (४४।२)

विष्णुचिह्नसमापन्नैर्दीप्यमानैरकल्मषैः । (४५।१)

अष्टाशीतिसहस्रैश्च सेव्यमानो महाजनैः ॥ (४५।२)

अस्माभिर्नारदाद्यैश्च सनकाद्यैरकल्मषैः । (४६।१)

भूतैर्नानाविधैश्चैव दिव्यस्त्रीभिः समन्ततः ॥ (४६।२)

सेव्यमानो ऽथ मध्ये वै सहस्रद्वारसंवृते । (४७।१)

सहस्रयोजनायामे दिव्ये मणिमये शुभे ॥ (४७।२)

विमाने विमले चित्रे भद्रपीठासने हरिः । (४८।१)

लोककार्ये प्रसक्तानां दत्तदृष्टिश्च माधवः ॥ (४८।२)

तस्मिन्काले ऽथ भगवान् कौशिकाद्यैश्च संवृतः । (४९।१)

आगम्य प्रणिपत्याग्रे तुष्टाव गरुडध्वजम् ॥ (४९।२)

ततो किलोक्य भगवान् हरिर्नारायणः प्रभुः । (५०।१)

कौशिकेत्याह संप्रीत्या तान्सर्वांश्च यथाक्रमम् ॥ (५०।२)

जयघोषो महान् आसीन्महाश्चर्ये समागते । (५१।१)

ब्रह्माणमाह विश्वात्मा शृणु ब्रह्मन् मयोदितम् ॥ (५१।२)

कौशिकस्य इमे विप्राः साध्यसाधनतत्पराः । (५२।१)

हिताय सम्प्रवृत्ता वै कुशस्थलनिवासिनः ॥ (५२।२)

मत्कीर्तिश्रवणे युक्ता ज्ञानतत्त्वार्थकोविदाः । (५३।१)

अनन्यदेवताभक्ताः साध्या देवा भवन्त्विमे ॥ (५३।२)

दिव्यरूपधरः श्रीमान् शृण्वन्गानमिहाधिपः । (५४।१)

आस्व नित्यं यथाकामं यावल्लोका भवन्ति वै ॥ (५४।२)

पद्माक्षमाह भगवान् धनदो भवमाधवः । (५५।१)

धनानामीश्वरो भूत्वा यथाकालं हि मां पुनः ॥ (५५।२)

मालवं मालवीं चैवं प्राह दामोदरो हरिः । (५६।१)

मम लोके यथाकालं भार्यया सह मालव ॥ (५६।२)

दिव्यरूपधरः श्रीमान् शृण्वन्गानमिहाधिपः । (५७।१)

आस्व नित्यं यथाकामं यावल्लोका भवन्ति वै ॥ (५७।२)

पद्माक्षमाह भगवान् धनदो भवमाधवः । (५८।१)

धनानामीश्वरो भूत्वा यथाकालं हि मां पुनः ॥ (५८।२)

आगम्य दृष्ट्वा मां नित्यं कुरु राज्यं यथासुखम् । (५९।१)

एवमुक्त्वा हरिर्विष्णुर्ब्रह्माणमिदमब्रवीत् ॥ (५९।२)

कौशिकस्यास्य गानेन योगनिद्रा च मे गता । (६०।१)

विष्णुस्थले च मां स्तौति शिष्यैरेष समन्ततः ॥ (६०।२)

राज्ञा निरस्तः क्रूरेण कलिङ्गेन महीयसा । (६१।१)

स जिह्वाछेदनं कृत्वा हरेरन्यं कथञ्चन ॥ (६१।२)

न स्तोष्यामीति नियतः प्राप्तो ऽसौ मम लोकताम् । (६२।१)

एते च विप्रा नियता मम भक्ता यशस्विनः ॥ (६२।२)

श्रोत्रच्छिद्रमथाहत्य शङ्कुभिर्वै परस्परम् । (६३।१)

श्रोष्यामो नैव चान्यद्वै हरेः कीर्तिमितिस्म ह ॥ (६३।२)

एते विप्राश्च देवत्वं मम सान्निध्यमेव च । (६४।१)

मालवो भार्यया सार्धं मत्क्षेत्रं परिमृज्य वै ॥ (६४।२)

दीपमालादिभिर्नित्यमभ्यर्च्य सततं हि माम् । (६५।१)

गानं शृणोति नियतो मत्कीर्तिचरितान्वितम् ॥ (६५।२)

तेनासौ प्राप्तवांल्लोकं मम ब्रह्मा सनातनम् । (६६।१)

पद्माक्षो ऽसौ ददौ भोज्यं कौशिकस्य महात्मनः ॥ (६६।२)

धनेशत्वम् अवाप्तो ऽसौ मम सान्निध्यमेव च । (६७।१)

एवमुक्त्वा हरिस्तत्र समाजे लोकपूजितः ॥ (६७।२)

तस्मिन् क्षणे समापन्ना मधुराक्षरपेशलैः । (६८।१)

विपञ्चीगुणतत्त्वज्ञैर् वाद्यविद्याविशारदैः ॥ (६८।२)

मन्दं मन्दस्मिता देवी विचित्राभरणान्विता । (६९।१)

गायमाना समायाता लक्ष्मीर्विष्णुपरिग्रहा ॥ (६९।२)

वृता सहस्रकोटीभिरङ्गनाभिः समन्ततः । (७०।१)

ततो गणाधिपा दृष्ट्वा भुशुण्डीपरिघायुधाः ॥ (७०।२)

ब्रह्मादींस्तर्जयन्तस्ते मुनीन्देवान्समन्ततः । (७१।१)

उत्सारयन्तः संहृष्टा धिष्ठिताः पर्वतोपमाः ॥ (७१।२)

सर्वे वयं हि निर्याताः सार्धं वै ब्रह्मणा सुरैः । (७२।१)

तस्मिन् क्षणे समाहूतस्तुंबरुर्मुनिसत्तमः ॥ (७२।२)

प्रविवेश समीपं वै देव्या देवस्य चैव हि । (७३।१)

तत्रासीनो यथायोगं नानामूर्च्छासमन्वितम् ॥ (७३।२)

जगौ कलपदं हृष्टो विपञ्चीं चाभ्यवादयत् । (७४।१)

नानारत्नसमायुक्तैर् दिव्यैर् आभरणोत्तमैः ॥ (७४।२)

दिव्यमाल्यैस्तथा शुभ्रैः पूजितो मुनिसत्तमः । (७५।१)

निर्गतस् तुंबरुर् हृष्टो ऽन्ये च ऋषयः सुराः ॥ (७५।२)

दृष्ट्वा सम्पूजितं यान्तं यथायोगमरिन्दम । (७६।१)

नारदो ऽथ मुनिर्दृष्ट्वा तुंबरोः सत्क्रियां हरेः ॥ (७६।२)

शोकाविष्टेन मनसा संतप्तहृदयेक्षणः । (७७।१)

चिन्ताम् आपेदिवांस्तत्र शोकमूर्च्छाकुलात्मकः ॥ (७७।२)

केनाहं हि हरेत्यास्ये योगं देवीसमीपतः । (७८।१)

अहो तुंबरुणा प्राप्तं धिङ् मां मूढं विचेतसम् ॥ (७८।२)

यो ऽहं हरेः संनिकाशं भूतैर्निर्यातितः कथम् । (७९।१)

जीवन्यास्यामि कुत्राहमहो तुंबरुणा कृतम् ॥ (७९।२)

इति संचिन्तयन् विप्रस्तप आस्थितवान्मुनिः । (८०।१)

दिव्यं वर्षसहस्रं तु निरुच्छ्वाससमन्वितः ॥ (८०।२)

ध्यायन्विष्णुमथाध्यास्ते तुंबरोः सत्क्रियां स्मरन् । (८१।१)

रोदमानो मुहुर्विद्वान् धिङ् मामिति च चिन्तयन् ॥ (८१।२)

तत्र यत्कृतवान्विष्णुस्तच्छृणुष्व नराधिप ॥ (८२।१)

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे उत्तरभागे कौशिकवृत्तकथनं नाम प्रथमो ऽध्यायः ॥ (८३।१)