सूत उवाच । (१।१)

अतो रुद्रो महादेवो मण्डलस्थः पितामहः । (१।२)

पूज्यो वै ब्राह्मणानां च क्षत्रियाणां विशेषतः ॥ (१।३)

वैश्यानां नैव शूद्राणां शुश्रूषां पूजकस्य च । (२।१)

स्त्रीणां नैवाधिकारो ऽस्ति पूजादिषु न संशयः ॥ (२।२)

स्त्रीशूद्राणां द्विजेन्द्रैश्च पूजया तत्फलं भवेत् । (३।१)

नृपाणामुपकारार्थं ब्राह्मणाद्यैर्विशेषतः ॥ (३।२)

एवं सम्पूजयेयुर् वै ब्राह्मणाद्याः सदाशिवम् । (४।१)

इत्युक्त्वा भगवान् रुद्रस्तत्रैवान्तरधात्स्वयम् ॥ (४।२)

ते देवा मुनयः सर्वे शिवमुद्दिश्य शङ्करम् । (५।१)

प्रणेमुश्च महात्मानो रुद्रध्यानेन विह्वलाः ॥ (५।२)

जग्मुर् यथागतं देवा मुनयश्च तपोधनाः । (६।१)

तस्माद् अभ्यर्चयेन्नित्यमादित्यं शिवरूपिणम् ॥ (६।२)

धर्मकामार्थमुक्त्यर्थं मनसा कर्मणा गिरा । (७।१)

ऋषय ऊचुः । (७।२)

रोमहर्षण सर्वज्ञ सर्वशास्त्रभृतां वर ॥ (७।३)

व्यासशिष्य महाभाग वाह्नेयं वद सांप्रतम् । (८।१)

शिवेन देवदेवेन भक्तानां हितकाम्यया ॥ (८।२)

वेदात् षडङ्गादुद्धृत्य सांख्ययोगाच्च सर्वतः । (९।१)

तपश्च विपुलं तप्त्वा देवदानवदुश्चरम् ॥ (९।२)

अर्थदेशादिसंयुक्तं गूढमज्ञाननिन्दितम् । (१०।१)

वर्णाश्रमकृतैर्धर्मैर्विपरीतं क्वचित्समम् ॥ (१०।२)

शिवेन कथितं शास्त्रं धर्मकामार्थमुक्तये । (११।१)

शतकोटिप्रमाणेन तत्र पूजा कथं विभोः ॥ (११।२)

स्नानयोगादयो वापि श्रोतुं कौतूहलं हि नः । (१२।१)

सूत उवाच । (१२।२)

पुरा सनत्कुमारेण मेरुपृष्ठे सुशोभने ॥ (१२।३)

पृष्टो नन्दीश्वरो देवः शैलादिः शिवसंमतः । (१३।१)

पृष्टोऽयं प्रणिपत्यैवं मुनिमुख्यैश्च सर्वतः ॥ (१३।२)

तस्मै सनत्कुमाराय नन्दिना कुलनन्दिना । (१४।१)

कथितं यच्छिवज्ञानं शृण्वन्तु मुनिपुङ्गवाः ॥ (१४।२)

शैवं संक्षिप्य वेदोक्तं शिवेन परिभाषितम् । (१५।१)

स्तुतिनिन्दादिरहितं सद्यः प्रत्ययकारकम् ॥ (१५।२)

गुरुप्रसादजं दिव्यमनायासेन मुक्तिदम् । (१६।१)

सनत्कुमार उवाच । (१६।२)

भगवन्सर्व भूतेश नन्दीश्वर महेश्वर ॥ (१६।३)

कथं पूजादयः शंभोर्धर्मकामार्थमुक्तये । (१७।१)

वक्तुमर्हसि शैलादे विनयेनागताय मे ॥ (१७।२)

सूत उवाच । (१८।१)

सम्प्रेक्ष्य भगवान्नन्दी निशम्य वचनं पुनः । (१८।२)

कालवेलाधिकाराद्यम् अवदद् वदतां वरः ॥ (१८।३)

शैलादिर् उवाच । (१९।१)

गुरुतः शास्त्रतश्चैवमधिकारं ब्रवीम्यहम् । (१९।२)

गौरवादेव संज्ञैषा शिवाचार्यस्य नान्यथा ॥ (१९।३)

निरुक्ति: आचार्यस्वयमाचरते यस्तु आचारे स्थापयत्यपि । (२०।१)

आचिनोति च शास्त्रार्थान् आचार्यस्तेन चोच्यते ॥ (२०।२)

तस्माद्वेदार्थतत्त्वज्ञमाचार्यं भस्मशायिनम् । (२१।१)

गुरुमन्वेषयेद्भक्तः सुभगं प्रियदर्शनम् ॥ (२१।२)

प्रतिपन्नं जनानन्दं श्रुतिस्मृतिपथानुगम् । (२२।१)

विद्ययाभयदातारं लौल्यचापल्यवर्जितम् ॥ (२२।२)

आचारपालकं धीरं समयेषु कृतास्पदम् । (२३।१)

तं दृष्ट्वा सर्वभावेन पूजयेच्छिववद्गुरुम् ॥ (२३।२)

आत्मना च धनेनैव श्रद्धावित्तानुसारतः । (२४।१)

तावदाराधयेच्छिष्यः प्रसन्नो ऽसौ यथा भवेत् ॥ (२४।२)

सुप्रसन्ने महाभागे सद्यः पाशक्षयो भवेत् । (२५।१)

गुरुर्मान्यो गुरुः पूज्यो गुरुरेव सदाशिवः ॥ (२५।२)

संवत्सरत्रयं वाथ शिष्यान्विप्रान्परीक्षयेत् । (२६।१)

प्राणद्रव्यप्रदानेन आदेशैश्च इतस्ततः ॥ (२६।२)

शिष्यौत्तमश्चाधमे योज्यो नीच उत्तमवस्तुषु । (२७।१)

आकृष्टास्ताडिता वापि ये विषादं न यान्ति वै ॥ (२७।२)

ते योग्याः शिवधर्मिष्ठाः शिवधर्मपरायणाः । (२८।१)

संयता धर्मसम्पन्नाः श्रुतिस्मृतिपथानुगाः ॥ (२८।२)

सर्वद्वन्द्वसहा धीरा नित्यमुद्युक्तचेतसः । (२९।१)

परोपकारनिरता गुरुशुश्रूषणे रताः ॥ (२९।२)

आर्जवा मार्दवाः स्वस्था अनुकूलाः प्रियंवदाः । (३०।१)

अमानिनो बुद्धिमन्तस्त्यक्तस्पर्धा गतस्पृहाः ॥ (३०।२)

शौचाचारगुणोपेता दम्भमात्सर्यवर्जिताः । (३१।१)

योग्या एवं द्विजाः सर्वे शिवभक्तिपरायणाः ॥ (३१।२)

एवंवृत्तसमोपेता वाङ्मनःकायकर्मभिः । (३२।१)

शोध्या एवंविधाश्चैव तत्त्वानां च विशुद्धये ॥ (३२।२)

शुद्धो विनयसम्पन्नो मिथ्याकटुकवर्जितः । (३३।१)

गुर्वाज्ञापालकश्चैव शिष्यो ऽनुग्रहमर्हति ॥ (३३।२)

गुरुगुरुश्च शास्त्रवित् प्राज्ञस् तपस्वी जनवत्सलः । (३४।१)

लोकाचाररतो ह्येवं तत्त्वविन्मोक्षदः स्मृतः ॥ (३४।२)

सर्वलक्षणसम्पन्नः सर्वशास्त्रविशारदः । (३५।१)

सर्वोपायविधानज्ञस्तत्त्वहीनस्य निष्फलम् ॥ (३५।२)

स्वसंवेद्य परे तत्त्वे निश्चयो यस्य नात्मनि । (३६।१)

आत्मनो ऽनुग्रहो नास्ति परस्यानुग्रहः कथम् ॥ (३६।२)

प्रबुद्धस्तु द्विजो यस्तु स शुद्धः साधयत्यपि । (३७।१)

पशुतत्त्वहीने कुतो बोधः कुतो ह्यात्मपरिग्रहः ॥ (३७।२)

परिग्रहविनिर्मुक्तास्ते सर्वे पशव उदिताः । (३८।१)

पशुभिः प्रेरिता ये तु सर्वे ते पशवः स्मृताः ॥ (३८।२)

तस्मात् तत्त्वविदो ये तु ते मुक्ता मोचयन्त्य् अपि । (३९।१)

संवित्तिजननं तत्त्वं परानन्दसमुद्भवम् ॥ (३९।२)

तत्त्वं तु विदितं येन स एवानन्ददर्शकः । (४०।१)

न पुनर्नाममात्रेण संवित्तिरहितस्तु यः ॥ (४०।२)

अन्यो ऽन्यं तारयेन्नैव किं शिला तारयेच्छिलाम् । (४१।१)

येषां तन्नाममात्रेण मुक्तिर्वै नाममात्रिका ॥ (४१।२)

योगिनां दर्शनाद्वापि स्पर्शनाद्भाषणादपि । (४२।१)

सद्यः संजायते चाज्ञा पाशोपक्षयकारिणी ॥ (४२।२)

अथवा योगमार्गेण शिष्यदेहं प्रविश्य च । (४३।१)

बोधयेद् एव योगेन सर्वतत्त्वानि शोध्य च ॥ (४३।२)

षडर्धशुद्धिर् विहिता ज्ञानयोगेन योगिनाम् । (४४।१)

शिष्यं परीक्ष्य धर्मज्ञं धार्मिकं वेदपारगम् ॥ (४४।२)

ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं बहुदोषविवर्जितम् । (४५।१)

ज्ञानेन ज्ञेयमालोक्य कर्णात् कर्णागतेन तु ॥ (४५।२)

दीपाद्दीपो यथा चान्यः संचरेद् विधिवद् गुरुः । (४६।१)

भौवनं च पदं चैव वर्णाख्यं मात्रमुत्तमम् ॥ (४६।२)

कालाध्वरं महाभाग तत्त्वाख्यं सर्वसंमतम् । (४७।१)

भिद्यते यस्य सामर्थ्याद् आज्ञामात्रेण सर्वतः ॥ (४७।२)

तस्य सिद्धिश्च मुक्तिश्च गुरुकारुण्यसंभवा । (४८।१)

पृथिव्यादीनि भूतानि आविशन्ति च भौवने ॥ (४८।२)

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च भावतः । (४९।१)

पदं वर्णाख्यकं विप्र बुद्धीन्द्रियविकल्पनम् ॥ (४९।२)

कर्मेन्द्रियाणि मात्रं हि मनो बुद्धिरतः परम् । (५०।१)

अहङ्कारमथाव्यक्तं कालाध्वरमिति स्मृतम् ॥ (५०।२)

पुरुषादिविरिञ्च्यन्तमुन्मनत्वं परात्परम् । (५१।१)

तथेशत्वमिति प्रोक्तं सर्वतत्त्वार्थबोधकम् ॥ (५१।२)

अयोगी नैव जानाति तत्त्वशुद्धिं शिवात्मिकाम् ॥ (५२।१)

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे उत्तरभागे विंशोऽध्यायः ॥ (५३।१)