सूत उवाच । (१।१)

नद्यश् च बहवः प्रोक्ताः सदा बहुजलाः शुभाः । (१।२)

सरोवरेभ्यः सम्भूतास्त्वसंख्याता द्विजोत्तमाः ॥ (१।३)

प्राङ्मुखा दक्षिणास्यास्तु चोत्तरप्रभवाः शुभाः । (२।१)

पश्चिमाग्राः पवित्राश् च प्रतिवर्षं प्रकीर्तिताः ॥ (२।२)

आकाशांभोनिधिर् योऽसौ सोम इत्यभिधीयते । (३।१)

आधारः सर्वभूतानां देवानाममृताकरः ॥ (३।२)

अस्मात्प्रवृत्ता पुण्योदा नदी त्वाकाशगामिनी । (४।१)

सप्तमेनानिलपथा प्रवृत्ता चामृतोदका ॥ (४।२)

सा ज्योतींष्यनुवर्तन्ती ज्योतिर्गणनिषेविता । (५।१)

ताराकोटिसहस्राणां नभसश् च समायुता ॥ (५।२)

परिवर्तत्यहरहो यथा सोमस्तथैव सा । (६।१)

चत्वार्यशीतिश् च तथा सहस्राणां समुच्छ्रितः ॥ (६।२)

योजनानां महामेरुः श्रीकण्ठाक्रीडकोमलः । (७।१)

तत्रासीनो यतः शर्वः साम्बः सह गणेश्वरैः ॥ (७।२)

क्रीडते सुचिरं कालं तस्मात्पुण्यजला शिवा । (८।१)

गिरिं मेरुं नदी पुण्या सा प्रयाति प्रदक्षिणम् ॥ (८।२)

विभज्यमानसलिला सा जवेनानिलेन च । (९।१)

मेरोरन्तरकूटेषु निपपात चतुर्ष्वपि ॥ (९।२)

समन्तात्समतिक्रम्य सर्वाद्रीन्प्रविभागशः । (१०।१)

नियोगाद्देवदेवस्य प्रविष्टा सा महार्णवम् ॥ (१०।२)

अस्या विनिर्गता नद्यः शतशोऽथ सहस्रशः । (११।१)

सर्वद्वीपाद्रिवर्षेषु बहवः परिकीर्तिताः ॥ (११।२)

क्षुद्रनद्यस्त्वसंख्याता गङ्गा यद्गाङ्गताम्बरात् । (१२।१)

केतुमाले नराः कालाः सर्वे पनसभोजनाः ॥ (१२।२)

स्त्रियश्चोत्पलवर्णाभा जीवितं चायुतं स्मृतम् । (१३।१)

भद्राश्वे शुक्लवर्णाश् च स्त्रियश्चन्द्रांशुसंनिभाः ॥ (१३।२)

कालाम्रभोजनाः सर्वे निरातङ्का रतिप्रियाः । (१४।१)

दशवर्षसहस्राणि जीवन्ति शिवभाविताः ॥ (१४।२)

हिरण्मया इवात्यर्थम् ईश्वरार्पितचेतसः । (१५।१)

तथा रमणके जीवा न्यग्रोधफलभोजनाः ॥ (१५।२)

दशवर्षसहस्राणि शतानि दशपञ्च च । (१६।१)

जीवन्ति शुक्लास्ते सर्वे शिवध्यानपरायणाः ॥ (१६।२)

हैरण्मया महाभागा हिरण्मयवनाश्रयाः । (१७।१)

एकादश सहस्राणि शतानि दशपञ्च च ॥ (१७।२)

वर्षाणां तत्र जीवन्ति अश्वत्थाशनजीवनाः । (१८।१)

हैरण्मया इवात्यर्थमीश्वरार्पितमानसाः ॥ (१८।२)

कुरुवर्षे तु कुरवः स्वर्गलोकात् परिच्युताः । (१९।१)

सर्वे मैथुनजाताश् च क्षीरिणः क्षीरभोजनाः ॥ (१९।२)

अन्योन्यमनुरक्ताश् च चक्रवाकसधर्मिणः । (२०।१)

अनामया ह्यशोकाश् च नित्यं सुखनिषेविणः ॥ (२०।२)

त्रयोदशसहस्राणि शतानि दशपञ्च च । (२१।१)

जीवन्ति ते महावीर्या न चान्यस्त्रीनिषेविणः ॥ (२१।२)

सहैव मरणं तेषां कुरूणां स्वर्गवासिनाम् । (२२।१)

हृष्टानां सुप्रवृद्धानां सर्वान्नामृतभोजिनाम् ॥ (२२।२)

सदा तु चन्द्रकान्तानां सदा यौवनशालिनाम् । (२३।१)

श्यामाङ्गानां सदा सर्वभूषणास्पददेहिनाम् ॥ (२३।२)

जंबूद्वीपे तु तत्रापि कुरुवर्षं सुशोभनम् । (२४।१)

तत्र चन्द्रप्रभं शम्भोर्विमानं चन्द्रमौलिनः ॥ (२४।२)

वर्षे तु भारते मर्त्याः पुण्याः कर्मवशायुषः । (२५।१)

शतायुषः समाख्याता नानावर्णाल्पदेहिनः ॥ (२५।२)

नानादेवार्चने युक्ता नानाकर्मफलाशिनः । (२६।१)

नानाज्ञानार्थसम्पन्ना दुर्बलाश्चाल्पभोगिनः ॥ (२६।२)

इन्द्रद्वीपे तथा केचित्तथैव च कसेरुके । (२७।१)

ताम्रद्वीपं गताः केचित् केचिद्देशं गभस्तिमत् ॥ (२७।२)

नागद्वीपं तथा सौम्यं गान्धर्वं वारुणं गताः । (२८।१)

केचिन्म्लेच्छाः पुलिन्दाश् च नानाजातिसमुद्भवाः ॥ (२८।२)

पूर्वे किरातास्तस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्मृताः । (२९।१)

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश् च सर्वशः ॥ (२९।२)

इज्यायुद्धवणिज्याभिर् वर्तयन्तो व्यवस्थिताः । (३०।१)

तेषां संव्यवहारोऽयं वर्तते ऽत्र परस्परम् ॥ (३०।२)

धर्मार्थकामसंयुक्तो वर्णानां तु स्वकर्मसु । (३१।१)

संकल्पश्चाभिमानश् च आश्रमाणां यथाविधि ॥ (३१।२)

इह स्वर्गापवर्गार्थं प्रवृत्तिर्यत्र मानुषी । (३२।१)

तेषां च युगकर्माणि नान्यत्र मुनिपुङ्गवाः ॥ (३२।२)

दशवर्षसहस्राणि स्थितिः किंपुरुषे नृणाम् । (३३।१)

सुवर्णवर्णाश् च नराः स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः ॥ (३३।२)

अनामया ह्यशोकाश् च सर्वे ते शिवभाविताः । (३४।१)

शुद्धसत्त्वाश् च हेमाभाः सदाराः प्लक्षभोजनाः ॥ (३४।२)

महारजतसंकाशा हरिवर्षेऽपि मानवाः । (३५।१)

देवलोकाच्च्युताः सर्वे देवाकाराश् च सर्वशः ॥ (३५।२)

हरं यजन्ति सर्वेशं पिबन्तीक्षुरसं शुभम् । (३६।१)

न जरा बाधते तेन न च जीर्यन्ति ते नराः ॥ (३६।२)

दशवर्षसहस्राणि तत्र जीवन्ति मानवाः । (३७।१)

मध्यमं यन्मया प्रोक्तं नाम्ना वर्षमिलावृतम् ॥ (३७।२)

न तत्र सूर्यस्तपति न ते जीर्यन्ति मानवाः । (३८।१)

चन्द्रसूर्यौ न नक्षत्रं न प्रकाशम् इलावृते ॥ (३८।२)

पद्मप्रभाः पद्ममुखाः पद्मपत्त्रनिभेक्षणाः । (३९।१)

पद्मपत्त्रसुगन्धाश् च जायन्ते भवभाविताः ॥ (३९।२)

जम्बूफलरसाहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः । (४०।१)

देवलोकागतास्तत्र जायन्ते ह्यजरामराः ॥ (४०।२)

त्रयोदशसहस्राणि वर्षाणां ते नरोत्तमाः । (४१।१)

आयुःप्रमाणं जीवन्ति वर्षे दिव्ये त्विलावृते ॥ (४१।२)

जंबूफलरसं पीत्वा न जरा बाधते त्विमान् । (४२।१)

न क्षुधा न क्लमश्चापि न जनो मृत्युमांस् तथा ॥ (४२।२)

तत्र जाम्बूनदं नाम कनकं देवभूषणम् । (४३।१)

इन्द्रगोपप्रतीकाशं जायते भास्वरं तु तत् ॥ (४३।२)

एवं मया समाख्याता नववर्षानुवर्तिनः । (४४।१)

वर्णायुर्भोजनाद्यानि संक्षिप्य न तु विस्तरात् ॥ (४४।२)

हेमकूटे तु गन्धर्वा विज्ञेयाश्चाप्सरोगणाः । (४५।१)

सर्वे नागाश् च निषधे शेषवासुकितक्षकाः ॥ (४५।२)

महाबलास् त्रयस्त्रिंशद् रमन्ते याज्ञिकाः सुराः । (४६।१)

नीले तु वैडूर्यमये सिद्धा ब्रह्मर्षयो ऽमलाः ॥ (४६।२)

दैत्यानां दानवानां च श्वेतः पर्वत उच्यते । (४७।१)

शृङ्गवान् पर्वतश्चैव पितॄणां निलयः सदा ॥ (४७।२)

हिमवान् यक्षमुख्यानां भूतानाम् ईश्वरस्य च । (४८।१)

सर्वाद्रिषु महादेवो हरिणा ब्रह्मणांबया ॥ (४८।२)

नन्दिना च गणैश्चैव वर्षेषु च वनेषु च । (४९।१)

नीलश्वेतत्रिशृङ्गे च भगवान्नीललोहितः ॥ (४९।२)

सिद्धैर्देवैश् च पितृभिर् दृष्टो नित्यं विशेषतः । (५०।१)

नीलश् च वैडूर्यमयः श्वेतः शुक्लो हिरण्मयः ॥ (५०।२)

मयूरबर्हवर्णस्तु शातकुंभस् त्रिशृङ्गवान् । (५१।१)

एते पर्वतराजानो जंबूद्वीपे व्यवस्थिताः ॥ (५१।२)

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भुवनकोशस्वभाववर्णनं नाम द्विपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ॥ (५२।१)