शक्र उवाच । (१।१)

तिष्ये मायामसूयां च वधं चैव तपस्विनाम् । (१।२)

साधयन्ति नरास्तत्र तमसा व्याकुलेन्द्रियाः ॥ (१।३)

कलौ प्रमादको रोगः सततं क्षुद्भयानि च । (२।१)

अनावृष्टिभयं घोरं देशानां च विपर्ययः ॥ (२।२)

न प्रामाण्यं श्रुतेरस्ति नृणां चाधर्मसेवनम् । (३।१)

अधार्मिकास्त्वनाचारा महाकोपाल्पचेतसः ॥ (३।२)

अनृतं ब्रुवते लुब्धास्तिष्ये जाताश् च दुष्प्रजाः । (४।१)

दुरिष्टैर्दुरधीतैश् च दुराचारैर्दुरागमैः ॥ (४।२)

विप्राणां कर्म दोषेण प्रजानां जायते भयम् । (५।१)

नाधीयन्ते तदा वेदान्न यजन्ति द्विजातयः ॥ (५।२)

उत्सीदन्ति नराश्चैव क्षत्रियाश् च विशः क्रमात् । (६।१)

शूद्राणां मन्त्रयोगेन संबन्धो ब्राह्मणैः सह ॥ (६।२)

भवतीह कलौ तस्मिञ्शयनासनभोजनैः । (७।१)

राजानः शूद्रभूयिष्ठा ब्राह्मणान् बाधयन्ति ते ॥ (७।२)

भ्रूणहत्या वीरहत्या प्रजायन्ते प्रजासु वै । (८।१)

शूद्राश् च ब्राह्मणाचाराः शूद्राचाराश् च ब्राह्मणाः ॥ (८।२)

राजवृत्तिस्थिताश् चौराश्चौराचाराश् च पार्थिवाः । (९।१)

एकपत्न्यो न शिष्यन्ति वर्धिष्यन्त्यभिसारिकाः ॥ (९।२)

वर्णाश्रमप्रतिष्ठानो जायते नृषु सर्वतः । (१०।१)

तदा स्वल्पफला भूमिः क्वचिच्चापि महाफला ॥ (१०।२)

अरक्षितारो हर्तारः पार्थिवाश् च शिलाशन । (११।१)

शूद्रा वै ज्ञानिनः सर्वे ब्राह्मणैरभिवन्दिताः ॥ (११।२)

अक्षत्रियाश् च राजानो विप्राः शूद्रोपजीविनः । (१२।१)

आसनस्था द्विजान्दृष्ट्वा न चलन्त्यल्पबुद्धयः ॥ (१२।२)

ताडयन्ति द्विजेन्द्रांश् च शूद्रा वै स्वल्पबुद्धयः । (१३।१)

आस्ये निधाय वै हस्तं कर्णं शूद्रस्य वै द्विजाः ॥ (१३।२)

नीचस्येव तदा वाक्यं वदन्ति विनयेन तम् । (१४।१)

उच्चासनस्थान् शूद्रांश् च द्विजमध्ये द्विजर्षभ ॥ (१४।२)

ज्ञात्वा न हिंसते राजा कलौ कालवशेन तु । (१५।१)

पुष्पैश् च वासितैश्चैव तथान्यैर् मङ्गलैः शुभैः ॥ (१५।२)

शूद्रानभ्यर्चयन्त्यल्पश्रुतभाग्यबलान्विताः । (१६।१)

न प्रेक्षन्ते गर्विताश् च शूद्रा द्विजवरान् द्विज ॥ (१६।२)

सेवावसरम् आलोक्य द्वारे तिष्ठन्ति वै द्विजाः । (१७।१)

वाहनस्थान् समावृत्य शूद्राञ्शूद्रोपजीविनः ॥ (१७।२)

सेवन्ते ब्राह्मणास्तत्र स्तुवन्ति स्तुतिभिः कलौ । (१८।१)

तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजोत्तमाः ॥ (१८।२)

यतयश् च भविष्यन्ति बहवोऽस्मिन्कलौ युगे । (१९।१)

पुरुषाल्पं बहुस्त्रीकं युगान्ते समुपस्थिते ॥ (१९।२)

निन्दन्ति वेदविद्यां च द्विजाः कर्माणि वै कलौ । (२०।१)

कलौ देवो महादेवः शङ्करो नीललोहितः ॥ (२०।२)

प्रकाशते प्रतिष्ठार्थं धर्मस्य विकृताकृतिः । (२१।१)

ये तं विप्रा निषेवन्ते येन केनापि शङ्करम् ॥ (२१।२)

कलिदोषान् विनिर्जित्य प्रयान्ति परमं पदम् । (२२।१)

श्वापदप्रबलत्वं च गवां चैव परिक्षयः ॥ (२२।२)

साधूनां विनिवृत्तिश् च वेद्या तस्मिन्युगक्षये । (२३।१)

तदा सूक्ष्मो महोदर्को दुर्लभो दानमूलवान् ॥ (२३।२)

चातुराश्रमशैथिल्ये धर्मः प्रतिचलिष्यति । (२४।१)

अरक्षितारो हर्तारो बलिभागस्य पार्थिवाः ॥ (२४।२)

युगान्तेषु भविष्यन्ति स्वरक्षणपरायणाः । (२५।१)

अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः ॥ (२५।२)

प्रमदाः केशशूलिन्यो भविष्यन्ति कलौ युगे । (२६।१)

चित्रवर्षी तदा देवो यदा प्राहुर्युगक्षयम् ॥ (२६।२)

सर्वे वणिग्जनाश्चापि भविष्यन्त्यधमे युगे । (२७।१)

कुशीलचर्याः पाषण्डैर्वृथारूपैः समावृताः ॥ (२७।२)

बहुयाजनको लोको भविष्यति परस्परम् । (२८।१)

नाव्याहृतक्रूरवाक्यो नार्जवी नानसूयकः ॥ (२८।२)

न कृते प्रतिकर्ता च युगक्षीणे भविष्यति । (२९।१)

निन्दकाश्चैव पतिता युगान्तस्य च लक्षणम् ॥ (२९।२)

नृपशून्या वसुमती न च धान्यधनावृता । (३०।१)

मण्डलानि भविष्यन्ति देशेषु नगरेषु च ॥ (३०।२)

अल्पोदका चाल्पफला भविष्यति वसुंधरा । (३१।१)

गोप्तारश्चाप्यगोप्तारः सम्भविष्यन्त्यशासनाः ॥ (३१।२)

हर्तारः परवित्तानां परदारप्रधर्षकाः । (३२।१)

कामात्मानो दुरात्मानो ह्यधमाः साहसप्रियाः ॥ (३२।२)

प्रनष्टचेष्टनाः पुंसो मुक्तकेशाश् च शूलिनः । (३३।१)

जनाः षोडशवर्षाश् च प्रजायन्ते युगक्षये ॥ (३३।२)

शुक्लदन्ताजिनाक्षाश् च मुण्डाः काषायवाससः । (३४।१)

शूद्रा धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते समुपस्थिते ॥ (३४।२)

सस्यचौरा भविष्यन्ति दृढचैलाभिलाषिणः । (३५।१)

चौराश्चोरस्वहर्तारो हर्तुर्हर्ता तथापरः ॥ (३५।२)

योग्यकर्मण्युपरते लोके निष्क्रियतां गते । (३६।१)

कीटमूषकसर्पाश् च धर्षयिष्यन्ति मानवान् ॥ (३६।२)

सुभिक्षं क्षेममारोग्यं सामर्थ्यं दुर्लभं तदा । (३७।१)

कौशिकीं प्रतिपत्स्यन्ते देशान्क्षुद्भयपीडिताः ॥ (३७।२)

दुःखेनाभिप्लुतानां च परमायुः शतं तदा । (३८।१)

दृश्यन्ते न च दृश्यन्ते वेदाः कलियुगे ऽखिलाः ॥ (३८।२)

उत्सीदन्ति तदा यज्ञाः केवलाधर्मपीडिताः । (३९।१)

काषायिणो ऽप्यनिर्ग्रन्थाः कापालीबहुलास्त्विह ॥ (३९।२)

वेदविक्रयिणश्चान्ये तीर्थविक्रयिणः परे । (४०।१)

वर्णाश्रमाणां ये चान्ये पाषण्डाः परिपन्थिनः ॥ (४०।२)

उत्पद्यन्ते तदा ते वै सम्प्राप्ते तु कलौ युगे । (४१।१)

अधीयन्ते तदा वेदाञ्शूद्रा धर्मार्थकोविदाः ॥ (४१।२)

यजन्ते चाश्वमेधेन राजानः शूद्रयोनयः । (४२।१)

स्त्रीबालगोवधं कृत्वा हत्वा चैव परस्परम् ॥ (४२।२)

उपद्रवांस्तथान्योन्यं साधयन्ति तदा प्रजाः । (४३।१)

दुःखप्रभूतमल्पायुर्देहोत्सादः सरोगता ॥ (४३।२)

अधर्माभिनिवेशित्वात्तमोवृत्तं कलौ स्मृतम् । (४४।१)

प्रजासु ब्रह्महत्यादि तदा वै सम्प्रवर्तते ॥ (४४।२)

तस्मादायुर्बलं रूपं कलिं प्राप्य प्रहीयते । (४५।१)

तदा त्वल्पेन कालेन सिद्धिं गच्छन्ति मानवाः ॥ (४५।२)

धन्या धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते द्विजसत्तमाः । (४६।१)

श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं ये चरन्त्यनसूयकाः ॥ (४६।२)

त्रेतायां वार्षिको धर्मो द्वापरे मासिकः स्मृतः । (४७।१)

यथाक्लेशं चरन्प्राज्ञस्तदह्ना प्राप्नुते कलौ ॥ (४७।२)

संध्यांशएषा कलियुगावस्था संध्यांशं तु निबोध मे । (४८।१)

युगे युगे च हीयन्ते त्रींस्त्रीन्पादांस्तु सिद्धयः ॥ (४८।२)

युगस्वभावाः संध्यास्तु तिष्ठन्तीह तु पादशः । (४९।१)

संध्यास्वभावाः स्वांशेषु पादशस्ते प्रतिष्ठिताः ॥ (४९।२)

प्रमितिएवं संध्यांशके काले सम्प्राप्ते तु युगान्तिके । (५०।१)

तेषां शास्ता ह्यसाधूनां भूतानां निधनोत्थितः ॥ (५०।२)

गोत्रे ऽस्मिन्वै चन्द्रमसो नाम्ना प्रमितिरुच्यते । (५१।१)

मानवस्य तु सोऽंशेन पूर्वं स्वायंभुवेऽन्तरे ॥ (५१।२)

समाः स विंशतिः पूर्णाः पर्यटन्वै वसुंधराम् । (५२।१)

अनुकर्षन् स वै सेनां सवाजिरथकुञ्जराम् ॥ (५२।२)

प्रगृहीतायुधैर्विप्रैः शतशोऽथ सहस्रशः । (५३।१)

स तदा तैः परिवृतो म्लेच्छान् हन्ति सहस्रशः ॥ (५३।२)

स हत्वा सर्वशश्चैव राज्ञस्ताञ्शूद्रयोनिजान् । (५४।१)

पाखण्डांस्तु ततः सर्वान्निःशेषं कृतवान् प्रभुः ॥ (५४।२)

नात्यर्थं धार्मिका ये च तान् सर्वान् हन्ति सर्वतः । (५५।१)

वर्णव्यत्यासजाताश् च ये च ताननुजीविनः ॥ (५५।२)

प्रवृत्तचक्रो बलवान् म्लेच्छानामन्तकृत्स तु । (५६।१)

अधृष्यः सर्वभूतानां चचाराथ वसुंधराम् ॥ (५६।२)

मानवस्य तु सोऽंशेन देवस्येह विजज्ञिवान् । (५७।१)

पूर्वजन्मनि विष्णोस्तु प्रमितिर्नाम वीर्यवान् ॥ (५७।२)

गोत्रतो वै चन्द्रमसः पूर्णे कलियुगे प्रभुः । (५८।१)

द्वात्रिंशे ऽभ्युदिते वर्षे प्रक्रान्तो विंशतिः समाः ॥ (५८।२)

विनिघ्नन्सर्वभूतानि शतशोऽथ सहस्रशः । (५९।१)

कृत्वा बीजावशेषां तु पृथिवीं क्रूरकर्मणः ॥ (५९।२)

परस्परनिमित्तेन कोपेनाकस्मिकेन तु । (६०।१)

स साधयित्वा वृषलान् प्रायशस् तान् अधार्मिकान् ॥ (६०।२)

गङ्गायमुनयोर्मध्ये स्थितिं प्राप्तः सहानुगः । (६१।१)

ततो व्यतीते काले तु सामात्यः सहसैनिकः ॥ (६१।२)

उत्साद्य पार्थिवान् सर्वान् म्लेच्छांश्चैव सहस्रशः । (६२।१)

तत्र संध्यांशके काले सम्प्राप्ते तु युगान्तिके ॥ (६२।२)

बेहविओउर् ओड़् पेओप्ले दुरिन्ग् युगान्तस्थितास्वल्पावशिष्टासु प्रजास्विह क्वचित्क्वचित् । (६३।१)

अप्रग्रहास्ततस्ता वै लोभाविष्टास्तु कृत्स्नशः ॥ (६३।२)

उपहिंसन्ति चान्योन्यं प्रणिपत्य परस्परम् । (६४।१)

अराजके युगवशात्संशये समुपस्थिते ॥ (६४।२)

प्रजास्ता वै ततः सर्वाः परस्परभयार्दिताः । (६५।१)

व्याकुलाश् च परिभ्रान्तास्त्यक्त्वा दारान् गृहाणि च ॥ (६५।२)

स्वान्प्राणान् अनपेक्षन्तो निष्कारुण्याः सुदुःखिताः । (६६।१)

नष्टे श्रौते स्मार्तधर्मे परस्परहतास्तदा ॥ (६६।२)

निर्मर्यादा निराक्रान्ता निःस्नेहा निरपत्रपाः । (६७।१)

नष्टे धर्मे प्रतिहताः ह्रस्वकाः पञ्चविंशकाः ॥ (६७।२)

हित्वा पुत्रांश् च दारांश् च विवादव्याकुलेन्द्रियाः । (६८।१)

अनावृष्टिहताश्चैव वार्तामुत्सृज्य दूरतः ॥ (६८।२)

प्रत्यन्तानुपसेवन्ते हित्वा जनपदान् स्वकान् । (६९।१)

सरित्सागरकूपांस्ते सेवन्ते पर्वतांस् तथा ॥ (६९।२)

मधुमांसैर्मूलफलैर्वर्तयन्ति सुदुःखिताः । (७०।१)

चीरपत्राजिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः ॥ (७०।२)

वर्णाश्रमपरिभ्रष्टाः संकटं घोरमास्थिताः । (७१।१)

एवं कष्टमनुप्राप्ता अल्पशेषाः प्रजास्तदा ॥ (७१।२)

जराव्याधिक्षुधाविष्टा दुःखान्निर्वेदमानसाः । (७२।१)

विचारणा तु निर्वेदात्साम्यावस्था विचारणा ॥ (७२।२)

साम्यावस्थात्मको बोधः संबोधाद्धर्मशीलता । (७३।१)

अरूपशमयुक्तास्तु कलिशिष्टा हि वै स्वयम् ॥ (७३।२)

अहोरात्रात्तदा तासां युगं तु परिवर्तते । (७४।१)

चित्तसंमोहनं कृत्वा तासां वै सुप्तमत्तवत् ॥ (७४।२)

भाविनोऽर्थस्य च बलात्ततः कृतमवर्तत । (७५।१)

प्रवृत्ते तु ततस्तस्मिन्पुनः कृतयुगे तु वै ॥ (७५।२)

उत्पन्नाः कलिशिष्टास्तु प्रजाः कार्तयुगास्तदा । (७६।१)

तिष्ठन्ति चेह ये सिद्धा अदृष्टा विचरन्ति च ॥ (७६।२)

सप्त सप्तर्षिभिश्चैव तत्र ते तु व्यवस्थिताः । (७७।१)

ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा बीजार्थं ये स्मृता इह ॥ (७७।२)

कलिजैः सह ते सर्वे निर्विशेषास्तदाभवन् । (७८।१)

तेषां सप्तर्षयो धर्मं कथयन्तीतरेऽपि च ॥ (७८।२)

वर्णाश्रमाचारयुतं श्रौतं स्मार्तं द्विधा तु यम् । (७९।१)

ततस्तेषु क्रियावत्सु वर्धन्ते वै प्रजाः कृते ॥ (७९।२)

श्रौतस्मार्तकृतानां च धर्मे सप्तर्षिदर्शिते । (८०।१)

केचिद्धर्मव्यवस्थार्थं तिष्ठन्तीह युगक्षये ॥ (८०।२)

मन्वन्तराधिकारेषु तिष्ठन्ति मुनयस्तु वै । (८१।१)

यथा दावप्रदग्धेषु तृणेष्विह ततः क्षितौ ॥ (८१।२)

वनानां प्रथमं वृष्ट्या तेषां मूलेषु संभवः । (८२।१)

तथा कार्तयुगानां तु कलिजेष्विह संभवः ॥ (८२।२)

एवं युगाद्युगस्येह संतानं तु परस्परम् । (८३।१)

वर्तते ह व्यवच्छेदाद् यावन्मन्वन्तरक्षयः ॥ (८३।२)

सुखमायुर्बलं रूपं धर्मोऽर्थः काम एव च । (८४।१)

युगेष्वेतानि हीयन्ते त्रींस्त्रीन् पादान् क्रमेण तु ॥ (८४।२)

ससंध्यांशेषु हीयन्ते युगानां धर्मसिद्धयः । (८५।१)

इत्येषा प्रतिसिद्धिर्वै कीर्तितैषा क्रमेण तु ॥ (८५।२)

चतुर्युगानां सर्वेषामनेनैव तु साधनम् । (८६।१)

युग => ह्￶हेरे ज़ेइतेइन्हेइतेनेषा चतुर्युगावृत्तिर् आ सहस्राद् गुणीकृता ॥ (८६।२)

ब्रह्मणस्तदहः प्रोक्तं रात्रिश्चैतावती स्मृता । (८७।१)

अनार्जवं जडीभावो भूतानाम् आ युगक्षयात् ॥ (८७।२)

एतदेव तु सर्वेषां युगानां लक्षणं स्मृतम् । (८८।१)

एषां चतुर्युगाणां च गुणिता ह्येकसप्ततिः ॥ (८८।२)

क्रमेण परिवृत्ता तु मनोरन्तरम् उच्यते । (८९।१)

चतुर्युगे यथैकस्मिन् भवतीह यदा तु यत् ॥ (८९।२)

तथा चान्येषु भवति पुनस्तद्वै यथाक्रमम् । (९०।१)

सर्गे सर्गे यथा भेदा उत्पद्यन्ते तथैव तु ॥ (९०।२)

पञ्चविंशत्परिमिता न न्यूना नाधिकास् तथा । (९१।१)

तथा कल्पा युगैः सार्धं भवन्ति सह लक्षणैः ॥ (९१।२)

मन्वन्तराणां सर्वेषामेतदेव तु लक्षणम् ॥ (९२।१)

यथा युगानां परिवर्तनानि चिरप्रवृत्तानि युगस्वभावात् । (९३।१)

तथा तु संतिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्तमानः ॥ (९३।२)

इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै समासतः । (९४।१)

अतीतानागतानां हि सर्वमन्वन्तरेषु वै ॥ (९४।२)

मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि च । (९५।१)

व्याख्यातानि न संदेहः कल्पः कल्पेन चैव हि ॥ (९५।२)

अनागतेषु तद्वच्च तर्कः कार्यो विजानता । (९६।१)

मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह ॥ (९६।२)

तुल्याभिमानिनः सर्वे नामरूपैर्भवन्त्युत । (९७।१)

देवा ह्यष्टविधा ये च ये च मन्वन्तरेश्वराः ॥ (९७।२)

ऋषयो मनवश्चैव सर्वे तुल्यप्रयोजनाः । (९८।१)

एवं वर्णाश्रमाणां तु प्रविभागो युगे युगे ॥ (९८।२)

युगस्वभावश् च तथा विधत्ते वै तदा प्रभुः । (९९।१)

वर्णाश्रमविभागाश् च युगानि युगसिद्धयः ॥ (९९।२)

युगानां परिमाणं ते कथितं हि प्रसङ्गतः । (१००।१)

वदामि देवीपुत्रत्वं पद्मयोनेः समासतः ॥ (१००।२)

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे चतुर्युगपरिमाणं नाम चत्वारिंशो ऽध्यायः ॥ (१०१।१)