सनत्कुमार उवाच । (१।१)

इदानीं श्रोतुमिच्छामि पुरा दारुवने विभो । (१।२)

प्रवृत्तं तद्वनस्थानां तपसा भावितात्मनाम् ॥ (१।३)

कथं दारुवनं प्राप्तो भगवान्नीललोहितः । (२।१)

विकृतं रूपमास्थाय चोर्ध्वरेता दिगम्बरः ॥ (२।२)

किं प्रवृत्तं वने तस्मिन् रुद्रस्य परमात्मनः । (३।१)

वक्तुमर्हसि तत्त्वेन देवदेवस्य चेष्टितम् ॥ (३।२)

सूत उवाच । (४।१)

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा श्रुतिसारविदां वरः । (४।२)

शिलादसूनुर्भगवान्प्राह किंचिद्भवं हसन् ॥ (४।३)

शैलादिरुवाच । (५।१)

दारुवनमुनयो दारुगहने तपस्तेपुः सुदारुणम् । (५।२)

तुष्ट्यर्थं देवदेवस्य सदारतनयाग्नयः ॥ (५।३)

तुष्टो रुद्रो जगन्नाथश्चेकितानो वृषध्वजः । (६।१)

धूर्जटिः परमेशानो भगवान्नीललोहितः ॥ (६।२)

प्रवृत्तिलक्षणं ज्ञानं ज्ञातुं दारुवनौकसाम् । (७।१)

परीक्षार्थं जगन्नाथः श्रद्धया क्रीडया च सः ॥ (७।२)

निवृत्तिलक्षणज्ञानप्रतिष्ठार्थं च शङ्करः । (८।१)

देवदारुवनस्थानां प्रवृत्तिज्ञानचेतसाम् ॥ (८।२)

विकृतं रूपमास्थाय दिग्वासा विषमेक्षणः । (९।१)

मुग्धो द्विहस्तः कृष्णाङ्गो दिव्यं दारुवनं ययौ ॥ (९।२)

मन्दस्मितं च भगवान् स्त्रीणां मनसिजोद्भवम् । (१०।१)

भ्रूविलासं च गानं च चकारातीव सुंदरः ॥ (१०।२)

संप्रोक्ष्य नारीवृन्दं वै मुहुर्मुहुरनङ्गहा । (११।१)

अनङ्गवृद्धिम् अकरोदतीव मधुराकृतिः ॥ (११।२)

वने तं पुरुषं दृष्ट्वा विकृतं नीललोहितम् । (१२।१)

स्त्रियः पतिव्रताश्चापि तमेवान्वयुरादरात् ॥ (१२।२)

वनोटजद्वारगताश् च नार्यो विस्रस्तवस्त्राभरणा विचेष्टाः । (१३।१)

लब्ध्वा स्मितं तस्य मुखारविन्दाद् द्रुमालयस्थास् तम् अथान्वयुस्ताः ॥ (१३।२)

दृष्ट्वा काश्चिद्भवं नार्यो मदघूर्णितलोचनाः । (१४।१)

विलासबाह्यास्ताश्चापि भ्रूविलासं प्रचक्रिरे ॥ (१४।२)

अथ दृष्ट्वापरा नार्यः किंचित् प्रहसिताननाः । (१५।१)

किंचिद् विस्रस्तवसनाः स्रस्तकाञ्चीगुणा जगुः ॥ (१५।२)

काश्चित्तदा तं विपिने तु दृष्ट्वा विप्राङ्गनाः स्रस्तनवांशुकं वा । (१६।१)

स्वान्स्वान्विचित्रान् वलयान्प्रविध्य मदान्विता बन्धुजनांश् च जग्मुः ॥ (१६।२)

काचित्तदा तं न विवेद दृष्ट्वा विवासना स्रस्तमहांशुका च । (१७।१)

शाखाविचित्रान् विटपान्प्रसिद्धान्मदान्विता बन्धुजनांस्तथान्याः ॥ (१७।२)

काश्चिज्जगुस्तं ननृतुर्निपेतुश् च धरातले । (१८।१)

निषेदुर्गजवच्चान्या प्रोवाच द्विजपुङ्गवाः ॥ (१८।२)

अन्योन्यं सस्मितं प्रेक्ष्य चालिलिङ्गुः समन्ततः । (१९।१)

निरुध्य मार्गं रुद्रस्य नैपुणानि प्रचक्रिरे ॥ (१९।२)

को भवानिति चाहुस्तं आस्यतामिति चापराः । (२०।१)

कुत्रेत्यथ प्रसीदेति जजल्पुः प्रीतमानसाः ॥ (२०।२)

विपरीता निपेतुर्वै विस्रस्तांशुकमूर्धजाः । (२१।१)

पतिव्रताः पतीनां तु संनिधौ भवमायया ॥ (२१।२)

दृष्ट्वा श्रुत्वा भवस्तासां चेष्टावाक्यानि चाव्ययः । (२२।१)

शुभं वाप्यशुभं वापि नोक्तवान्परमेश्वरः ॥ (२२।२)

दृष्ट्वा नारीकुलं विप्रास्तथाभूतं च शङ्करम् । (२३।१)

अतीव परुषं वाक्यं जजल्पुस्ते मुनीश्वराः ॥ (२३।२)

तपांसि तेषां सर्वेषां प्रत्याहन्यन्त शङ्करे । (२४।१)

यथादित्यप्रकाशेन तारका नभसि स्थिताः ॥ (२४।२)

श्रूयते ऋषिशापेन ब्रह्मणस्तु महात्मनः । (२५।१)

समृद्धश्रेयसां योनिर्यज्ञा वै नाशमाप्तवान् ॥ (२५।२)

भृगोर् अपि च शापेन विष्णुः परमवीर्यवान् । (२६।१)

प्रादुर्भावान्दश प्राप्तो दुःखितश् च सदा कृतः ॥ (२६।२)

इन्द्रस्यापि च धर्मज्ञ छिन्नं सवृषणं पुरा । (२७।१)

ऋषिणा गौतमेनोर्व्यां क्रुद्धेन विनिपातितम् ॥ (२७।२)

गर्भवासो वसूनां च शापेन विहितस् तथा । (२८।१)

ऋषीणां चैव शापेन नहुषः सर्पतां गतः ॥ (२८।२)

क्षीरोदश् च समुद्रो ऽसौ निवासः सर्वदा हरेः । (२९।१)

द्वितीयश्चामृताधारो ह्यपेयो ब्राह्मणैः कृतः ॥ (२९।२)

अविमुक्तेश्वरं प्राप्य वाराणस्यां जनार्दनः । (३०।१)

क्षीरेण चाभिषिच्येशं देवदेवं त्रियंबकम् ॥ (३०।२)

श्रद्धया परया युक्तो देहाश्लेषामृतेन वै । (३१।१)

निषिक्तेन स्वयं देवः क्षीरेण मधुसूदनः ॥ (३१।२)

सेचयित्वाथ भगवान्ब्रह्मणा मुनिभिः समम् । (३२।१)

क्षीरोदं पूर्ववच्चक्रे निवासं चात्मनः प्रभुः ॥ (३२।२)

धर्मश्चैव तथा शप्तो माण्डव्येन महात्मना । (३३।१)

वृष्णयश्चैव कृष्णेन दुर्वासाद्यैर्महात्मभिः ॥ (३३।२)

राघवः सानुजश् चापि दुर्वासेन महात्मना । (३४।१)

श्रीवत्सश् च मुनेः पादपतनात्तस्य धीमतः ॥ (३४।२)

एते चान्ये च बहवो विप्राणां वशमागताः । (३५।१)

वर्जयित्वा विरूपाक्षं देवदेवमुमापतिम् ॥ (३५।२)

एवं हि मोहितास्तेन नावबुध्यन्त शङ्करम् । (३६।१)

अत्युग्रवचनं प्रोचुश्चोग्रो ऽप्यन्तरधीयत ॥ (३६।२)

तेऽपि दारुवनात्तस्मात्प्रातः संविग्नमानसाः । (३७।१)

पितामहं महात्मानमासीनं परमासने ॥ (३७।२)

गत्वा विज्ञापयामासुः प्रवृत्तमखिलं विभोः । (३८।१)

शुभे दारुवने तस्मिन् मुनयः क्षीणचेतसः ॥ (३८।२)

सोऽपि संचिन्त्य मनसा क्षणादेव पितामहः । (३९।१)

तेषां प्रवृत्तमखिलं पुण्ये दारुवने पुरा ॥ (३९।२)

उत्थाय प्राञ्जलिर्भूत्वा प्रणिपत्य भवाय च । (४०।१)

उवाच सत्वरं ब्रह्मा मुनीन्दारुवनालयान् ॥ (४०।२)

धिग् युष्मान् प्राप्तनिधनान् महानिधिम् अनुत्तमम् । (४१।१)

वृथाकृतं यतो विप्रा युष्माभिर् भाग्यवर्जितैः ॥ (४१।२)

यस्तु दारुवने तस्मिंल्लिङ्गी दृष्टोऽप्यलिङ्गिभिः । (४२।१)

युष्माभिर् विकृताकारः स एव परमेश्वरः ॥ (४२।२)

गृहस्थैश् च न निन्द्यास्तु सदा ह्यतिथयो द्विजाः । (४३।१)

विरूपाश् च सुरूपाश् च मलिनाश्चाप्यपण्डिताः ॥ (४३।२)

स्तोर्य् ओड़् सुदर्शनसुदर्शनेन मुनिना कालमृत्युरपि स्वयम् । (४४।१)

पुरा भूमौ द्विजाग्र्येण जितो ह्यतिथिपूजया ॥ (४४।२)

अन्यथा नास्ति संतर्तुं गृहस्थैश् च द्विजोत्तमैः । (४५।१)

त्यक्त्वा चातिथिपूजां तामात्मनो भुवि शोधनम् ॥ (४५।२)

गृहस्थो ऽपि पुरा जेतुं सुदर्शन इति श्रुतः । (४६।१)

प्रतिज्ञामकरोज्जायां भार्यामाह पतिव्रताम् ॥ (४६।२)

सुव्रते सुभ्रु सुभगे शृणु सर्वं प्रयत्नतः । (४७।१)

त्वया वै नावमन्तव्या गृहे ह्यतिथयः सदा ॥ (४७।२)

सर्व एव स्वयं साक्षादतिथिर्यत्पिनाकधृक् । (४८।१)

तस्मादतिथये दत्त्वा आत्मानमपि पूजय ॥ (४८।२)

एवमुक्त्वाथ संतप्ता विवशा सा पतिव्रता । (४९।१)

पतिमाह रुदन्ती च किमुक्तं भवता प्रभो ॥ (४९।२)

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा पुनः प्राह सुदर्शनः । (५०।१)

देयं सर्वं शिवायार्ये शिव एवातिथिः स्वयम् ॥ (५०।२)

तस्मात्सर्वे पूजनीयाः सर्वेऽप्यतिथयः सदा । (५१।१)

एवमुक्ता तदा भर्त्रा भार्या तस्य पतिव्रता ॥ (५१।२)

शेषामिवाज्ञामादाय मूर्ध्ना सा प्राचरत्तदा । (५२।१)

परीक्षितुं तथा श्रद्धां तयोः साक्षाद् द्विजोत्तमाः ॥ (५२।२)

धर्मो द्विजोत्तमो भूत्वा जगामाथ मुनेर्गृहम् । (५३।१)

तं दृष्ट्वा चार्चयामास सार्घ्याद्यैरनघा द्विजम् ॥ (५३।२)

सम्पूजितस्तया तां तु प्राह धर्मो द्विजः स्वयम् । (५४।१)

भद्रे कुतः पतिर्धीमांस्तव भर्ता सुदर्शनः ॥ (५४।२)

अन्नाद्यैरलमद्यार्ये स्वं दातुमिह चार्हसि । (५५।१)

सा च लज्जावृता नारी स्मरन्ती कथितं पुरा ॥ (५५।२)

भर्त्रा न्यमीलयन्नेत्रे चचाल च पतिव्रता । (५६।१)

किंचेत्याह पुनस्तं वै धर्मे चक्रे च सा मतिम् ॥ (५६।२)

निवेदितुं किलात्मानं तस्मै पत्युरिहाज्ञया । (५७।१)

एतस्मिन्नन्तरे भर्ता तस्या नार्याः सुदर्शनः ॥ (५७।२)

गृहद्वारं गतो धीमांस्तामुवाच महामुनिः । (५८।१)

एह्येहि क्व गता भद्रे तमुवाचातिथिः स्वयम् ॥ (५८।२)

भार्यया त्वनया सार्धं मैथुनस्थो ऽहमद्य वै । (५९।१)

सुदर्शन महाभाग किं कर्तव्यमिहोच्यताम् ॥ (५९।२)

सुरतान्तस्तु विप्रेन्द्र संतुष्टो ऽहं द्विजोत्तम । (६०।१)

सुदर्शनस्ततः प्राह सुप्रहृष्टो द्विजोत्तमः ॥ (६०।२)

भुङ्क्ष्व चैनां यथाकामं गमिष्ये ऽहं द्विजोत्तम । (६१।१)

हृष्टो ऽथ दर्शयामास स्वात्मानं धर्मराट् स्वयम् ॥ (६१।२)

प्रददौ चेप्सितं सर्वं तमाह च महाद्युतिः । (६२।१)

एषा न भुक्ता विप्रेन्द्र मनसापि सुशोभना ॥ (६२।२)

मया चैषा न संदेहः श्रद्धां ज्ञातुमिहागतः । (६३।१)

जितो वै यस्त्वया मृत्युर्धर्मेणैकेन सुव्रत ॥ (६३।२)

अहोऽस्य तपसो वीर्यमित्युक्त्वा प्रययौ च सः । (६४।१)

तस्मात्तथा पूजनीयाः सर्वे ह्यतिथयः सदा ॥ (६४।२)

बहुनात्र किमुक्तेन भाग्यहीना द्विजोत्तमाः । (६५।१)

तमेव शरणं तूर्णं गन्तुमर्हथ शङ्करम् ॥ (६५।२)

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मणो ब्राह्मणर्षभाः । (६६।१)

ब्रह्माणमभिवन्द्यार्ताः प्रोचुराकुलितेक्षणाः ॥ (६६।२)

ब्राह्मणा ऊचुः । (६७।१)

नापेक्षितं महाभाग जीवितं विकृताः स्त्रियः । (६७।२)

दृष्टोऽस्माभिर् महादेवो निन्दितो यस्त्वनिन्दितः ॥ (६७।३)

शप्तश् च सर्वगः शूली पिनाकी नीललोहितः । (६८।१)

अज्ञानाच्छापजा शक्तिः कुण्ठितास्यनिरीक्षणात् ॥ (६८।२)

वक्तुमर्हसि देवेश संन्यासं वै क्रमेण तु । (६९।१)

द्रष्टुं वै देवदेवेशमुग्रं भीमं कपर्दिनम् ॥ (६९।२)

पितामह उवाच । (७०।१)

आदौ वेदानधीत्यैव श्रद्धया च गुरोः सदा । (७०।२)

विचार्यार्थं मुनेर्धर्मान् प्रतिज्ञाय द्विजोत्तमाः ॥ (७०।३)

ग्रहणान्तं हि वा विद्वानथ द्वादशवार्षिकम् । (७१।१)

स्नात्वाहृत्य च दारान्वै पुत्रानुत्पाद्य सुव्रतान् ॥ (७१।२)

वृत्तिभिश्चानुरूपाभिस्तान् विभज्य सुतान्मुनिः । (७२।१)

अग्निष्टोमादिभिश्चेष्ट्वा यज्ञैर्यज्ञेश्वरं विभुम् ॥ (७२।२)

पूजयेत् परमात्मानं प्राप्यारण्यं विभावसौ । (७३।१)

मुनिर्द्वादशवर्षं वा वर्षमात्रम् अथापि वा ॥ (७३।२)

पक्षद्वादशकं वापि दिनद्वादशकं तु वा । (७४।१)

क्षीरभुक् संयुतः शान्तः सर्वान् सम्पूजयेत्सुरान् ॥ (७४।२)

इष्ट्वैवं जुहुयादग्नौ यज्ञपात्राणि मन्त्रतः । (७५।१)

अप्सु वै पार्थिवं न्यस्य गुरवे तैजसानि तु ॥ (७५।२)

स्वधनं सकलं चैव ब्राह्मणेभ्यो विशङ्कया । (७६।१)

प्रणिपत्य गुरुं भूमौ विरक्तः संन्यसेद्यतिः ॥ (७६।२)

निकृत्य केशान् सशिखान् उपवीतं विसृज्य च । (७७।१)

पञ्चभिर् जुहुयाद् अप्सु भूः स्वाहेति विचक्षणः ॥ (७७।२)

ततश्चोर्ध्वं चरेदेवं यतिः शिवविमुक्तये । (७८।१)

व्रतेनानशनेनापि तोयवृत्त्यापि वा पुनः ॥ (७८।२)

पर्णवृत्त्या पयोवृत्त्या फलवृत्त्यापि वा यतिः । (७९।१)

एवं जीवन्मृतो नो चेत् षण्मासाद्वत्सरात्तु वा ॥ (७९।२)

प्रस्थानादिकमायासं स्वदेहस्य चरेद्यतिः । (८०।१)

शिवसायुज्यमाप्नोति कर्मणाप्येवमाचरन् ॥ (८०।२)

सद्यो ऽपि लभते मुक्तिं भक्तियुक्तो दृढव्रताः ॥ (८१।१)

त्यागेन वा किं विधिनाप्यनेन भक्तस्य रुद्रस्य शुभैर्व्रतैश्च । (८२।१)

यज्ञैश् च दानैर्विविधैश् च होमैर्लब्धैश्चशास्त्रैर्विविधैश् च वेदैः ॥ (८२।२)

श्वेतेनैवं जितो मृत्युर् भवभक्त्या महात्मना । (८३।१)

वोऽस्तु भक्तिर्महादेवे शङ्करे परमात्मनि ॥ (८३।२)

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे एकोनत्रिंशो ऽध्यायः ॥ (८४।१)