ऋषय ऊचुः । (१।१)

पुरोपमन्युना सूत गाणपत्यं महेश्वरात् । (१।२)

क्षीरार्णवः कथं लब्धो वक्तुमर्हसि सांप्रतम् ॥ (१।३)

सूत उवाच । (२।१)

एवं कालीम् उपालभ्य गते देवे त्रियंबके । (२।२)

उपमन्युः समभ्यर्च्य तपसा लब्धवान्फलम् ॥ (२।३)

उपमन्युरिति ख्यातो मुनिश् च द्विजसत्तमाः । (३।१)

कुमार इव तेजस्वी क्रीडमानो यदृच्छया ॥ (३।२)

कदाचित् क्षीरम् अल्पं च पीतवान् मातुलाश्रमे । (४।१)

ईर्ष्यया मातुलसुतो ह्य् अपिबत् क्षीरम् उत्तमम् ॥ (४।२)

पीत्वा स्थितं यथाकामं दृष्ट्वा प्रोवाच मातरम् । (५।१)

मातर्मातर्महाभागे मम देहि तपस्विनि ॥ (५।२)

गव्यं क्षीरम् अतिस्वादु नाल्पमुष्णं नमाम्यहम् । (६।१)

सूत उवाच । (६।२)

उपलालितैवं पुत्रेण पुत्रम् आलिङ्ग्य सादरम् ॥ (६।३)

दुःखिता विललापार्ता स्मृत्वा नैर्धन्यमात्मनः । (७।१)

स्मृत्वा स्मृत्वा पुनः क्षीरमुपमन्युरपि द्विजाः । (७।२)

देहि देहीति तामाह रोदमानो महाद्युतिः ॥ (७।३)

उञ्छवृत्त्यार्जितान् बीजान् स्वयं पिष्ट्वा च सा तदा । (८।१)

बीजपिष्टं तदालोड्य तोयेन कलभाषिणी ॥ (८।२)

ऐह्येहि मम पुत्रेति सामपूर्वं ततः सुतम् । (९।१)

आलिङ्ग्यादाय दुःखार्ता प्रददौ कृत्रिमं पयः ॥ (९।२)

पीत्वा च कृत्रिमं क्षीरं मात्रा दत्तं द्विजोत्तमाः । (१०।१)

नैतत्क्षीरमिति प्राह मातरं चातिविह्वलः ॥ (१०।२)

दुःखिता सा तदा प्राह सम्प्रेक्ष्याघ्राय मूर्धनि । (११।१)

संमार्ज्य नेत्रे पुत्रस्य कराभ्यां कमलायते ॥ (११।२)

तटिनी रत्नपूर्णास्ते स्वर्गपातालगोचराः । (१२।१)

भाग्यहीना न पश्यन्ति भक्तिहीनाश् च ये शिवे ॥ (१२।२)

राज्यं स्वर्गं च मोक्षं च भोजनं क्षीरसंभवम् । (१३।१)

न लभन्ते प्रियाण्येषां नो तुष्यति सदा भवः ॥ (१३।२)

भवप्रसादजं सर्वं नान्यदेवप्रसादजम् । (१४।१)

अन्यदेवेषु निरता दुःखार्ता विभ्रमन्ति च ॥ (१४।२)

क्षीरं तत्र कुतो ऽस्माकं महादेवो न पूजितः । (१५।१)

पूर्वजन्मनि यद्दत्तं शिवमुद्यम्य वै सुत ॥ (१५।२)

तदेव लभ्यं नान्यत्तु विष्णुमुद्यम्य वा प्रभुम् । (१६।१)

निशम्य वचनं मातुरुपमन्युर्महाद्युतिः ॥ (१६।२)

बालोऽपि मातरं प्राह प्रणिपत्य तपस्विनीम् । (१७।१)

त्यज शोकं महाभागे महादेवोऽस्ति चेत्क्वचित् ॥ (१७।२)

चिराद्वा ह्यचिराद्वापि क्षीरोदं साधयाम्यहम् । (१८।१)

सूत उवाच । (१८।२)

तां प्रणम्यैवमुक्त्वा स तपः कर्तुं प्रचक्रमे ॥ (१८।३)

तमाह माता सुशुभं कुर्विति सुतरां सुतम् । (१९।१)

अनुज्ञातस्तया तत्र तपस्तेपे सुदुस्तरम् ॥ (१९।२)

हिमवत्पर्वतं प्राप्य वायुभक्षः समाहितः । (२०।१)

तपसा तस्य विप्रस्य विधूपितमभूज्जगत् ॥ (२०।२)

प्रणम्याहुस्तु तत्सर्वे हरये देवसत्तमाः । (२१।१)

श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं भगवान्पुरुषोत्तमः ॥ (२१।२)

किमिदं त्विति संचिन्त्य ज्ञात्वा तत्कारणं च सः । (२२।१)

जगाम मन्दरं तूर्णं महेश्वरदिदृक्षया ॥ (२२।२)

दृष्ट्वा देवं प्रणम्यैवं प्रोवाचेदं कृताञ्जलिः । (२३।१)

भगवन् ब्राह्मणः कश्चिदुपमन्युरितिश्रुतः ॥ (२३।२)

क्षीरार्थमदहत्सर्वं तपसा तं निवारय । (२४।१)

एतस्मिन्नन्तरे देवः पिनाकी परमेश्वरः । (२४।२)

शक्ररूपं समास्थाय गन्तुं चक्रे मतिं तदा ॥ (२४।३)

अथ जगाम मुनेस्तु तपोवनं गजवरेण सितेन सदाशिवः । (२५।१)

सह सुरासुरसिद्धमहोरगैर् अमरराजतनुं स्वयमास्थितः ॥ (२५।२)

सहैव चारुह्य तदा द्विपं तं प्रगृह्य वालव्यजनं विवस्वान् । (२६।१)

वामेन शच्या सहितं सुरेन्द्रं करेण चान्येन सितातपत्रम् ॥ (२६।२)

रराज भगवान् सोमः शक्ररूपी सदाशिवः । (२७।१)

सितातपत्रेण यथा चन्द्रबिंबेन मन्दरः ॥ (२७।२)

आस्थायैवं हि शक्रस्य स्वरूपं परमेश्वरः । (२८।१)

जगामानुग्रहं कर्तुम् उपमन्योस् तदाश्रमम् ॥ (२८।२)

तं दृष्ट्वा परमेशानं शक्ररूपधरं शिवम् । (२९।१)

प्रणम्य शिरसा प्राह मुनिर्मुनिवराः स्वयम् ॥ (२९।२)

पावितश्चाश्रमश्चायं मम देवेश्वरः स्वयम् । (३०।१)

प्राप्तः शक्रो जगन्नाथो भगवान्भानुना प्रभुः ॥ (३०।२)

एवमुक्त्वा स्थितं वीक्ष्य कृताञ्जलिपुटं द्विजम् । (३१।१)

प्राह गंभीरया वाचा शक्ररूपधरो हरः ॥ (३१।२)

तुष्टोऽस्मि ते वरं ब्रूहि तपसानेन सुव्रत । (३२।१)

ददामि चेप्सितान् सर्वान् धौम्याग्रज महामते ॥ (३२।२)

एवमुक्तस्तदा तेन शक्रेण मुनिसत्तमः । (३३।१)

वरयामि शिवे भक्तिमित्युवाच कृताञ्जलिः ॥ (३३।२)

ततो निशम्य वचनं मुनेः कुपितवत्प्रभुः । (३४।१)

प्राह सव्यग्रमीशानः शक्ररूपधरः स्वयम् ॥ (३४।२)

मां न जानासि देवर्षे देवराजानमीश्वरम् । (३५।१)

त्रैलोक्याधिपतिं शक्रं सर्वदेवनमस्कृतम् ॥ (३५।२)

मद्भक्तो भव विप्रर्षे मामेवार्चय सर्वदा । (३६।१)

ददामि सर्वं भद्रं ते त्यज रुद्रं च निर्गुणम् ॥ (३६।२)

ततः शक्रस्य वचनं श्रुत्वा श्रोत्रविदारणम् । (३७।१)

उपमन्युरिदं प्राह जपन् पञ्चाक्षरं शुभम् ॥ (३७।२)

मन्ये शक्रस्य रूपेण नूनम् अत्रागतः स्वयम् । (३८।१)

कर्तुं दैत्याधमः कश्चिद् धर्मविघ्नं च नान्यथा ॥ (३८।२)

त्वयैव कथितं सर्वं भवनिन्दारतेन वै । (३९।१)

प्रसंगाद्देवदेवस्य निर्गुणत्वं महात्मनः ॥ (३९।२)

बहुनात्र किमुक्तेन मयाद्यानुमितं महत् । (४०।१)

भवान्तरकृतं पापं श्रुता निन्दा भवस्य तु ॥ (४०।२)

श्रुत्वा निन्दां भवस्याथ तत्क्षणादेव संत्यजेत् । (४१।१)

स्वदेहं तं निहत्याशु शिवलोकं स गच्छति ॥ (४१।२)

यो वाचोत्पाटयेज्जिह्वां शिवनिन्दारतस्य तु । (४२।१)

त्रिः सप्तकुलमुद्धृत्य शिवलोकं स गच्छति ॥ (४२।२)

आस्तां तावन्ममेच्छायाः क्षीरं प्रति सुराधमम् । (४३।१)

निहत्य त्वां शिवास्त्रेण त्यजाम्येतत्कलेवरम् ॥ (४३।२)

पुरा मात्रा तु कथितं तथ्यमेव न संशयः । (४४।१)

पूर्वजन्मनि चास्माभिर् अपूजित इति प्रभुः ॥ (४४।२)

एवमुक्त्वा तु तं देवमुपमन्युरभीतवत् । (४५।१)

शक्रं चक्रे मतिं हन्तुम् अथर्वास्त्रेण मन्त्रवित् ॥ (४५।२)

भस्माधारान्महातेजा भस्ममुष्टिं प्रगृह्य च । (४६।१)

अथर्वास्त्रं ततस्तस्मै ससर्ज च ननाद च ॥ (४६।२)

दग्धुं स्वदेहम् आग्नेयीं ध्यात्वा वै धारणां तदा । (४७।१)

अतिष्ठच्च महातेजाः शुष्केन्धनमिवाव्ययः ॥ (४७।२)

एवं व्यवसिते विप्रे भगवान्भगनेत्रहा । (४८।१)

वारयामास सौम्येन धारणां तस्य योगिनः ॥ (४८।२)

अथर्वास्त्रं तदा तस्य संहृतं चन्द्रकेण तु । (४९।१)

कालाग्निसदृशं चेदं नियोगान्नन्दिनस् तथा ॥ (४९।२)

स्वरूपमेव भगवानास्थाय परमेश्वरः । (५०।१)

दर्शयामास विप्राय बालेन्दुकृतशेखरम् ॥ (५०।२)

स्छ्लरड़्ड़ेन्लन्द्क्षीरधारासहस्रं च क्षीरोदार्णवमेव च । (५१।१)

दध्यादेरर्णवं चैव घृतोदार्णवमेव च ॥ (५१।२)

फलार्णवं च बालस्य भक्ष्यभोज्यार्णवं तथा । (५२।१)

अपूपगिरयश्चैव तथातिष्ठन् समन्ततः ॥ (५२।२)

उपमन्युमुवाच सस्मितो भगवान्बन्धुजनैः समावृतम् । (५३।१)

गिरिजाम् अवलोक्य सस्मितां सघृणं प्रेक्ष्यतु तं तदा घृणी ॥ (५३।२)

भुङ्क्ष्व भोगान्यथाकामं बान्धवैः पश्य वत्स मे । (५४।१)

उपमन्यो महाभाग तवांबैषा हि पार्वती ॥ (५४।२)

मया पुत्रीकृतोऽस्यद्य दत्तः क्षीरोदधिस् तथा । (५५।१)

मधुनश्चार्णवश्चैव दध्नश्चार्णव एव च ॥ (५५।२)

आज्योदनार्णवश्चैव फललेह्यार्णवस् तथा । (५६।१)

अपूपगिरयश्चैव भक्ष्यभोज्यार्णवः पुनः ॥ (५६।२)

पिता तव महादेवः पिता वै जगतां मुने । (५७।१)

माता तव महाभागा जगन्माता न संशयः ॥ (५७।२)

अमरत्वं मया दत्तं गाणपत्यं च शाश्वतम् । (५८।१)

वरान्वरय दास्यामि नात्र कार्या विचारणा ॥ (५८।२)

एवमुक्त्वा महादेवः कराभ्यामुपगृह्य तम् । (५९।१)

आघ्राय मूर्धनि विभुर्ददौ देव्यास्तदा भवः ॥ (५९।२)

देवी तनयमालोक्य ददौ तस्मै गिरीन्द्रजा । (६०।१)

योगैश्वर्यं तदा तुष्टा ब्रह्मविद्यां द्विजोत्तमाः ॥ (६०।२)

सोऽपि लब्ध्वा वरं तस्याः कुमारत्वं च सर्वदा । (६१।१)

तुष्टाव च महादेवं हर्षगद्गदया गिरा ॥ (६१।२)

वरयामास च तदा वरेण्यं विरजेक्षणम् । (६२।१)

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रणिपत्य पुनः पुनः ॥ (६२।२)

प्रसीद देवदेवेश त्वयि चाव्यभिचारिणी । (६३।१)

श्रद्धा चैव महादेव सान्निध्यं चैव सर्वदा ॥ (६३।२)

एवमुक्तस्तदा तेन प्रहसन्निव शङ्करः । (६४।१)

दत्त्वेप्सितं हि विप्राय तत्रैवान्तरधीयत ॥ (६४।२)

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे उपमन्युचरितं नाम सप्ताधिकशततमो ऽध्यायः ॥ (६५।१)