सूत उवाच । (१।१)

आलस्यं प्रथमं पश्चाद्व्याधिपीडा प्रजायते । (१।२)

प्रमादः संशयस्थाने चित्तस्येहानवस्थितिः ॥ (१।३)

अश्रद्धादर्शनं भ्रान्तिर्दुःखं च त्रिविधं ततः । (२।१)

दौर्मनस्यमयोग्येषु विषयेषु च योग्यता ॥ (२।२)

दशधाभिप्रजायन्ते मुनेर्योगान्तरायकाः । (३।१)

आलस्यं चाप्रवृत्तिश् च गुरुत्वात्कायचित्तयोः ॥ (३।२)

व्याधयो धातुवैषम्यात् कर्मजा दोषजास् तथा । (४।१)

प्रमादस्तु समाधेस्तु साधनानाम् अभावनम् ॥ (४।२)

इदं वेत्युभयस्पृक्तं विज्ञानं स्थानसंशयः । (५।१)

अनवस्थितचित्तत्वम् अप्रतिष्ठा हि योगिनः ॥ (५।२)

लब्धायामपि भूमौ च चित्तस्य भवबन्धनात् । (६।१)

अश्रद्धाभावरहिता वृत्तिर्वै साधनेषु च ॥ (६।२)

साध्ये चित्तस्य हि गुरौ ज्ञानाचारशिवादिषु । (७।१)

विपर्ययज्ञानमिति भ्रान्तिदर्शनम् उच्यते ॥ (७।२)

अनात्मन्यात्मविज्ञानमज्ञानात्तस्य संनिधौ । (८।१)

दुःखमाध्यात्मिकं प्रोक्तं तथा चैवाधिभौतिकम् ॥ (८।२)

आधिदैविकमित्युक्तं त्रिविधं सहजं पुनः । (९।१)

इच्छाविघातात्संक्षोभश्चेतसस्तदुदाहृतम् ॥ (९।२)

दौर्मनस्यं निरोद्धव्यं वैराग्येण परेण तु । (१०।१)

तमसा रजसा चैव संस्पृष्टं दुर्मनः स्मृतम् ॥ (१०।२)

तदा मनसि संजातं दौर्मनस्यमिति स्मृतम् । (११।१)

हठात्स्वीकरणं कृत्वा योग्यायोग्यविवेकतः ॥ (११।२)

विषयेषु विचित्रेषु जन्तोर्विषयलोलता । (१२।१)

अन्तराया इति ख्याता योगस्यैते हि योगिनाम् ॥ (१२।२)

अत्यन्तोत्साहयुक्तस्य नश्यन्ति न च संशयः । (१३।१)

प्रनष्टेष्वन्तरायेषु द्विजाः पश्चाद्धि योगिनः ॥ (१३।२)

उपसर्गाः प्रवर्तन्ते सर्वे ते ऽसिद्धिसूचकाः । (१४।१)

प्रतिभा प्रथमा सिद्धिर्द्वितीया श्रवणा स्मृता ॥ (१४।२)

वार्त्ता तृतीया विप्रेन्द्रास्तुरीया चेह दर्शना । (१५।१)

आस्वादा पञ्चमी प्रोक्ता वेदना षष्ठिका स्मृता ॥ (१५।२)

स्वल्पषट्सिद्धिसंत्यागात्सिद्धिदाः सिद्धयो मुनेः । (१६।१)

प्रतिभा प्रतिभावृतिः प्रतिभाव इति स्थितिः ॥ (१६।२)

बुद्धिर्विवेचना वेद्यं बुध्यते बुद्धिरुच्यते । (१७।१)

सूक्ष्मे व्यवहितेऽतीते विप्रकृष्टे त्वनागते ॥ (१७।२)

सर्वत्र सर्वदा ज्ञानं प्रतिभानुक्रमेण तु । (१८।१)

श्रवणात्सर्वशब्दानामप्रयत्नेन योगिनः ॥ (१८।२)

ह्रस्वदीर्घप्लुतादीनां गुह्यानां श्रवणादपि । (१९।१)

स्पर्शस्याधिगमो यस्तु वेदना तूपपादिता ॥ (१९।२)

दर्शनाद्दिव्यरूपाणां दर्शनं चाप्रयत्नतः । (२०।१)

संविद्दिव्यरसे तस्मिन्नास्वादो ह्यप्रयत्नतः ॥ (२०।२)

वार्त्ता च दिव्यगन्धानां तन्मात्रा बुद्धिसंविदा । (२१।१)

विन्दन्ते योगिनस्तस्मादाब्रह्मभुवनं द्विजाः ॥ (२१।२)

जगत्यस्मिन् हि देहस्थं चतुःषष्टिगुणं समम् । (२२।१)

औपसर्गिकम् एतेषु गुणेषु गुणितं द्विजाः ॥ (२२।२)

संत्याज्यं सर्वथा सर्वमौपसर्गिकमात्मनः । (२३।१)

पैशाचे पार्थिवं चाप्यं राक्षसानां पुरे द्विजाः ॥ (२३।२)

याक्षे तु तैजसं प्रोक्तं गान्धर्वे श्वसनात्मकम् । (२४।१)

ऐन्द्रे व्योमात्मकं सर्वं सौम्ये चैव तु मानसम् ॥ (२४।२)

प्राजापत्ये त्वहङ्कारं ब्राह्मे बोधमनुत्तमम् । (२५।१)

आद्ये चाष्टौ द्वितीये च तथा षोडशरूपकम् ॥ (२५।२)

चतुर्विंशत्तृतीये तु द्वात्रिंशच्च चतुर्थके । (२६।१)

चत्वारिंशत् पञ्चमे तु भूतमात्रात्मकं स्मृतम् ॥ (२६।२)

गन्धो रसस् तथा रूपं शब्दः स्पर्शस्तथैव च । (२७।१)

प्रत्येकमष्टधा सिद्धं पञ्चमे तच्छतक्रतोः ॥ (२७।२)

तथाष्टचत्वारिंशच्च षट्पञ्चाशत्तथैव च । (२८।१)

चतुःषष्टिगुणं ब्राह्मं लभते द्विजसत्तमाः ॥ (२८।२)

औपसर्गिकम् आ ब्रह्मभुवनेषु परित्यजेत् । (२९।१)

लोकेष्वालोक्य योगेन योगवित्परमं सुखम् ॥ (२९।२)

स्थूलता ह्रस्वता बाल्यं वार्धक्यं यौवनं तथा । (३०।१)

नानाजातिस्वरूपं च चतुर्भिर् देहधारणम् ॥ (३०।२)

पार्थिवांशं विना नित्यं सुरभिर् गन्धसंयुतः । (३१।१)

एतदष्टगुणं प्रोक्तमैश्वर्यं पार्थिवं महत् ॥ (३१।२)

जले निवसनं यद्वद् भूम्यामिव विनिर्गमः । (३२।१)

इच्छेच्छक्तः स्वयं पातुं समुद्रमपि नातुरः ॥ (३२।२)

यत्रेच्छति जगत्यस्मिंस्तत्रास्य जलदर्शनम् । (३३।१)

यद्यद्वस्तु समादाय भोक्तुमिच्छति कामतः ॥ (३३।२)

तत्तद्रसान्वितं तस्य त्रयाणां देहधारणम् । (३४।१)

भाण्डं विनाथ हस्तेन जलपिण्डस्य धारणम् ॥ (३४।२)

अव्रणत्वं शरीरस्य पार्थिवेन समन्वितम् । (३५।१)

एतत् षोडशकं प्रोक्तमाप्यमैश्वर्यमुत्तमम् ॥ (३५।२)

देहादग्निविनिर्माणं तत्तापभयवर्जितम् । (३६।१)

लोकं दग्धमपीहान्यददग्धं स्वविधानतः ॥ (३६।२)

जलमध्ये हुतवहं चाधाय परिरक्षणम् । (३७।१)

अग्निनिग्रहणं हस्ते स्मृतिमात्रेण चागमः ॥ (३७।२)

भस्मीभूतविनिर्माणं यथापूर्वं सकामतः । (३८।१)

द्वाभ्यां रूपविनिष्पत्तिर् विना तैस्त्रिभिर् आत्मनः ॥ (३८।२)

चतुर्विंशात्मकं ह्येतत्तैजसं मुनिपुङ्गवाः । (३९।१)

मनोगतित्वं भूतानामन्तर्निवसनं तथा ॥ (३९।२)

पर्वतादिमहाभारस्कन्धेनोद्वहनं पुनः । (४०।१)

लघुत्वं च गुरुत्वं च पाणिभ्यां वायुधारणम् ॥ (४०।२)

अङ्गुल्यग्रनिघातेन भूमेः सर्वत्र कंपनम् । (४१।१)

एकेन देहनिष्पत्तिर्वातैश्वर्यं स्मृतं बुधैः ॥ (४१।२)

छायाविहीननिष्पत्तिरिन्द्रियाणां च दर्शनम् । (४२।१)

आकाशगमनं नित्यमिन्द्रियार्थैः समन्वितम् ॥ (४२।२)

दूरे च शब्दग्रहणं सर्वशब्दावगाहनम् । (४३।१)

तन्मात्रलिङ्गग्रहणं सर्वप्राणिनिदर्शनम् ॥ (४३।२)

ऐन्द्रम् ऐश्वर्यम् इत्युक्तमेतैरुक्तः पुरातनः । (४४।१)

यथाकामोपलब्धिश् च यथाकामविनिर्गमः ॥ (४४।२)

सर्वत्राभिभवश्चैव सर्वगुह्यनिदर्शनम् । (४५।१)

कामानुरूपनिर्माणं वशित्वं प्रियदर्शनम् ॥ (४५।२)

संसारदर्शनं चैव मानसं गुणलक्षणम् । (४६।१)

छेदनं ताडनं बन्धं संसारपरिवर्तनम् ॥ (४६।२)

सर्वभूतप्रसादश् च मृत्युकालजयस् तथा । (४७।१)

प्राजापत्यमिदं प्रोक्तम् आहङ्कारिकमुत्तमम् ॥ (४७।२)

अकारणजगत्सृष्टिस्तथानुग्रह एव च । (४८।१)

प्रलयश्चाधिकारश् च लोकवृत्तप्रवर्तनम् ॥ (४८।२)

असादृश्यमिदं व्यक्तं निर्माणं च पृथक्पृथक् । (४९।१)

संसारस्य च कर्तृत्वं ब्राह्मम् एतद् अनुत्तमम् ॥ (४९।२)

एतावत्तत्त्वमित्युक्तं प्राधान्यं वैष्णवं पदम् । (५०।१)

ब्रह्मणा तद्गुणं शक्यं वेत्तुमन्यैर्न शक्यते ॥ (५०।२)

विद्यते तत्परं शैवं विष्णुना नावगम्यते । (५१।१)

असंख्येयगुणं शुद्धं को जानीयाच्छिवात्मकम् ॥ (५१।२)

व्युत्थाने सिद्धयश्चैता ह्युपसर्गाश् च कीर्तिताः । (५२।१)

निरोद्धव्याः प्रयत्नेन वैराग्येण परेण तु ॥ (५२।२)

नाशातिशयतां ज्ञात्वा विषयेषु भयेषु च । (५३।१)

अश्रद्धया त्यजेत्सर्वं विरक्त इति कीर्तितः ॥ (५३।२)

वैतृष्ण्यं पुरुषे ख्यातं गुणवैतृष्ण्यमुच्यते । (५४।१)

वैराग्येणैव संत्याज्याः सिद्धयश्चौपसर्गिकाः ॥ (५४।२)

औपसर्गिकम् आ ब्रह्मभुवनेषु परित्यजेत् । (५५।१)

निरुध्यैव त्यजेत्सर्वं प्रसीदति महेश्वरः ॥ (५५।२)

प्रसन्ने विमला मुक्तिर्वैराग्येण परेण वै । (५६।१)

अथवानुग्रहार्थं च लीलार्थं वा तदा मुनिः ॥ (५६।२)

अनिरुध्य विचेष्टेद्यः सोऽप्येवं हि सुखी भवेत् । (५७।१)

क्वचिद्भूमिं परित्यज्य ह्याकाशे क्रीडते श्रिया ॥ (५७।२)

उद्गिरेच्च क्वचिद्वेदान् सूक्ष्मानर्थान् समासतः । (५८।१)

क्वचिच्छ्रुते तदर्थेन श्लोकबन्धं करोति सः ॥ (५८।२)

क्वचिद्दण्डकबन्धं तु कुर्याद्बन्धं सहस्रशः । (५९।१)

मृगपक्षिसमूहस्य रुतज्ञानं च विन्दति ॥ (५९।२)

ब्रह्माद्यं स्थावरान्तं च हस्तामलकवद्भवेत् । (६०।१)

बहुनात्र किमुक्तेन विज्ञानानि सहस्रशः ॥ (६०।२)

उत्पद्यन्ते मुनिश्रेष्ठा मुनेस्तस्य महात्मनः । (६१।१)

अभ्यासेनैव विज्ञानं विशुद्धं च स्थिरं भवेत् ॥ (६१।२)

तेजोरूपाणि सर्वाणि सर्वं पश्यति योगवित् । (६२।१)

देवबिम्बान्यनेकानि विमानानि सहस्रशः ॥ (६२।२)

पश्यति ब्रह्मविष्ण्विन्द्रयमाग्निवरुणादिकान् । (६३।१)

ग्रहनक्षत्रताराश् च भुवनानि सहस्रशः ॥ (६३।२)

पातालतलसंस्थाश् च समाधिस्थः स पश्यति । (६४।१)

आत्मविद्याप्रदीपेन स्वस्थेनाचलनेन तु ॥ (६४।२)

प्रसादामृतपूर्णेन सत्त्वपात्रस्थितेन तु । (६५।१)

तमो निहत्य पुरुषः पश्यति ह्यात्मनीश्वरम् ॥ (६५।२)

तस्य प्रसादाद्धर्मश् च ऐश्वर्यं ज्ञानमेव च । (६६।१)

वैराग्यमपवर्गश् च नात्र कार्या विचारणा ॥ (६६।२)

न शक्यो विस्तरो वक्तुं वर्षाणामयुतैरपि । (६७।१)

योगे पाशुपते निष्ठा स्थातव्यं च मुनीश्वराः ॥ (६७।२)