ऋषय ऊचुः । (१।१)

एवं वाराणसी पुण्या यदि सूत महामते । (१।२)

वक्तुमर्हसि चास्माकं तत्प्रभावं हि सांप्रतम् ॥ (१।३)

क्षेत्रस्यास्य च माहात्म्यम् अविमुक्तस्य शोभनम् । (२।१)

विस्तरेण यथान्यायं श्रोतुं कौतूहलं हि नः ॥ (२।२)

सूत उवाच । (३।१)

देस्च्रिप्तिओन् ओड़् अविमुक्तवक्ष्ये संक्षेपतः सम्यक् वाराणस्याः सुशोभनम् । (३।२)

अविमुक्तस्य माहात्म्यं यथाह भगवान् भवः ॥ (३।३)

विस्तरेण मया वक्तुं ब्रह्मणा च महात्मना । (४।१)

शक्यते नैव विप्रेन्द्रा वर्षकोटिशतैरपि ॥ (४।२)

देवः पुरा कृतोद्वाहः शङ्करो नीललोहितः । (५।१)

हिमवच्छिखराद्देव्या हैमवत्या गणेश्वरैः ॥ (५।२)

वाराणसीमनुप्राप्य दर्शयामास शङ्करः । (६।१)

अविमुक्तेश्वरं लिङ्गं वासं तत्र चकार सः ॥ (६।२)

वाराणसीकुरुक्षेत्रश्रीपर्वतमहालये । (७।१)

तुङ्गेश्वरे च केदारे तत्स्थाने यो यतिर्भवेत् ॥ (७।२)

योगे पाशुपते सम्यक् दिनमेकं यतिर्भवेत् । (८।१)

तस्मात्सर्वं परित्यज्य चरेत् पाशुपतं व्रतम् ॥ (८।२)

देवोद्याने वसेत्तत्र शर्वोद्यानमनुत्तमम् । (९।१)

मनसा निर्ममे रुद्रो विमानं च सुशोभनम् ॥ (९।२)

दर्शयामास च तदा देवोद्यानमनुत्तमम् । (१०।१)

हैमवत्याः स्वयं देवः सनन्दी परमेश्वरः ॥ (१०।२)

क्षेत्रस्यास्य च माहात्म्यम् अविमुक्तस्य शङ्करः । (११।१)

उक्तवान्परमेशानः पार्वत्याः प्रीतये भवः ॥ (११।२)

प्रफुल्लनानाविधगुल्मशोभितं लताप्रतानादिमनोहरं बहिः । (१२।१)

विरूढपुष्पैः परितः प्रियङ्गुभिः सुपुष्पितैः कण्टकितैश् च केतकैः ॥ (१२।२)

तमालगुल्मैर्निचितं सुगन्धिभिर् निकामपुष्पैर्वकुलैश् च सर्वतः । (१३।१)

अशोकपुन्नागशतैः सुपुष्पितैर् द्विरेफमालाकुलपुष्पसंचयैः ॥ (१३।२)

क्वचित् प्रफुल्लाम्बुजरेणुभूषितैर् विहङ्गमैश् चानुकलप्रणादिभिः । (१४।१)

विनादितं सारसचक्रवाकैः प्रमत्तदात्यूहवरैश् च सर्वतः ॥ (१४।२)

क्वचिच्च केकारुतनादितं शुभं क्वचिच्च कारण्डवनादनादितम् । (१५।१)

क्वचिच्च मत्तालिकुलाकुलीकृतं मदाकुलाभिर् भ्रमराङ्गनादिभिः ॥ (१५।२)

निषेवितं चारुसुगन्धिपुष्पकैः क्वचित् सुपुष्पैः सहकारवृक्षैः । (१६।१)

लतोपगूढैस्तिलकैश् च गूढं प्रगीतविद्याधरसिद्धचारणम् ॥ (१६।२)

प्रवृत्तनृत्तानुगताप्सरोगणं प्रहृष्टनानाविधपक्षिसेवितम् । (१७।१)

प्रनृत्तहारीतकुलोपनादितं मृगेन्द्रनादाकुलमत्तमानसैः ॥ (१७।२)

क्वचित् क्वचिद् गन्धकदम्बकैर् मृगैर् विलूनदर्भाङ्कुरपुष्पसंचयम् । (१८।१)

प्रफुल्लनानाविधचारुपङ्कजैः सरस्तडागैरुपशोभितं क्वचित् ॥ (१८।२)

विटपनिचयलीनं नीलकण्ठाभिरामं मदमुदितविहङ्गं प्राप्तनादाभिरामम् । (१९।१)

कुसुमिततरुशाखालीनमत्तद्विरेफं नवकिसलयशोभाशोभितं प्रांशुशाखम् ॥ (१९।२)

क्वचिच्च दन्तक्षतचारुवीरुधं क्वचिल्लतालिङ्गितचारुवृक्षकम् । (२०।१)

क्वचिद्विलासालसगामिनीभिर् निषेवितं किंपुरुषाङ्गनाभिः ॥ (२०।२)

पारावतध्वनिविकूजितचारुशृङ्गैरभ्रङ्कषैः सितमनोहरचारुरूपैः । (२१।१)

आकीर्णपुष्पनिकरप्रविभक्तहंसैर्विभ्राजितं त्रिदशदिव्यकुलैरनेकैः ॥ (२१।२)

फुल्लोत्पलांबुजवितानसहस्रयुक्तं तोयाशयैः समनुशोभितदेवमार्गम् । (२२।१)

मार्गान्तराकलितपुष्पविचित्रपङ्क्तिसम्बद्धगुल्मविटपैर् विविधैरुपेतम् ॥ (२२।२)

तुङ्गाग्रैर् नीलपुष्पस्तबकभरनतप्रांशुशाखैर् अशोकैर् दोलाप्रान्तान्तनीलश्रुतिसुखजनकैर् भासितान्तं मनोज्ञैः । (२३।१)

रात्रौ चन्द्रस्य भासा कुसुमिततिलकैरेकतां सम्प्रयातं छायासुप्तप्रबुद्धस्थितहरिणकुलालुप्तदूर्वाङ्कुराग्रम् ॥ (२३।२)

हंसानां पक्षवातप्रचलितकमलस्वच्छविस्तीर्णतोयं तोयानां तीरजातप्रचकितकदलीचाटुनृत्यन्मयूरम् । (२४।१)

मायूरैः पक्षचन्द्रैः क्वचिदवनिगतै रञ्जितक्ष्माप्रदेशं देशे देशे विलीनप्रमुदितविलसन्मत्तहारीतवृन्दम् ॥ (२४।२)

सारङ्गैः क्वचिदुपशोभितप्रदेशं प्रच्छन्नं कुसुमचयैः क्वचिद्विचित्रैः । (२५।१)

हृष्टाभिः क्वचिदपि किन्नराङ्गनाभिर् वीणाभिः सुमधुरगीतनृत्तकण्ठम् ॥ (२५।२)

संसृष्टैः क्वचिदुपलिप्तकीर्णपुष्पैरावासैः परिवृतपादपं मुनीनाम् । (२६।१)

आ मूलात् फलनिचितैः क्वचिद्विशालैरुत्तुङ्गैः पनसमहीरुहैरुपेतम् ॥ (२६।२)

फुल्लातिमुक्तकलतागृहनीतसिद्धसिद्धाङ्गनाकनकनूपुररावरम्यम् । (२७।१)

रम्यं प्रियङ्गुतरुमञ्जरिसक्तभृङ्गं भृङ्गावलीकवलिताम्रकदम्बपुष्पम् ॥ (२७।२)

पुष्पोत्करानिलविघूर्णितवारिरम्यं रम्यद्विरेफविनिपातितमञ्जुगुल्मम् । (२८।१)

गुल्मान्तरप्रसभभीतमृगीसमूहं वातेरितं तनुभृतामपवर्गदातृ ॥ (२८।२)

चन्द्रांशुजालशबलैस् तिलकैर् मनोज्ञैः सिन्दूरकुङ्कुमकुसुम्भनिभैर् अशोकैः । (२९।१)

चामीकरद्युतिसमैरथ कर्णिकारैः पुष्पोत्करैरुपचितं सुविशालशाखैः ॥ (२९।२)

क्वचिदञ्जनचूर्णाभैः क्वचिद् विद्रुमसन्निभैः । (३०।१)

क्वचित्काञ्चनसंकाशैः पुष्पैर् आचितभूतलम् ॥ (३०।२)

पुन्नागेषु द्विजशतविरुतं रक्ताशोकस्तबकभरनतम् । (३१।१)

रम्योपान्तक्लमहारभवनं फुल्लाब्जेषु भ्रमरविलसितम् ॥ (३१।२)

सकलभुवनभर्ता लोकनाथस्तदानीं तुहिनशिखरपुत्र्या सार्धमिष्टैर्गणेशैः । (३२।१)

विविधतरुविशालं मत्तहृष्टान्नपुष्टैर् उपवनम् अतिरम्यं दर्शयामास देव्याः ॥ (३२।२)

पुष्पैर्वन्यैः शुभशुभतमैः कल्पितैर्दिव्यभूषैर्देवीं दिव्यामुपवनगतां भूषयामास शर्वः । (३३।१)

सा चाप्येनं तुहिनगिरिसुता शङ्करं देवदेवं पुष्पैर्दिव्यैः शुभतरतमैर् भूषयामास भक्त्या ॥ (३३।२)

सम्पूज्य पूज्यं त्रिदशेश्वराणां सम्प्रेक्ष्य चोद्यानम् अतीव रम्यम् । (३४।१)

गणेश्वरैर् नन्दिमुखैश् च सार्धमुवाच देवं प्रणिपत्य देवी ॥ (३४।२)

श्रीदेव्युवाच । (३५।१)

उद्यानं दर्शितं देव प्रभया परया युतम् । (३५।२)

क्षेत्रस्य च गुणान्सर्वान्पुनर्मे वक्तुमर्हसि ॥ (३५।३)

अस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यमविमुक्तस्य सर्वथा । (३६।१)

वक्तुमर्हसि देवेश देवदेव वृषध्वज ॥ (३६।२)

सूत उवाच । (३७।१)

देव्यास्तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो वरप्रभुः । (३७।२)

आघ्राय वदनाम्भोजं तदाह गिरिजां हसन् ॥ (३७।३)

होलिनेस्स् ओड़् अविमुक्तश्रीभगवानुवाच । (३८।१)

इदं गुह्यतमं क्षेत्रं सदा वाराणसी मम । (३८।२)

सर्वेषामेव जन्तूनां हेतुर्मोक्षस्य सर्वदा ॥ (३८।३)

अस्मिन्सिद्धाः सदा देवि मदीयं व्रतमास्थिताः । (३९।१)

नानालिङ्गधरा नित्यं मम लोकाभिकाङ्क्षिणः ॥ (३९।२)

अभ्यस्यन्ति परं योगं युक्तात्मानो जितेन्द्रियाः । (४०।१)

नानावृक्षसमाकीर्णे नानाविहगशोभिते ॥ (४०।२)

कमलोत्पलपुष्पाढ्यैः सरोभिः समलंकृते । (४१।१)

अप्सरोगणगन्धर्वैः सदा संसेविते शुभे ॥ (४१।२)

रोचते मे सदा वासो येन कार्येण तच्छृणु । (४२।१)

मन्मना मम भक्तश् च मयि नित्यार्पितक्रियः ॥ (४२।२)

यथा मोक्षमवाप्नोति अन्यत्र न तथा क्वचित् । (४३।१)

कामं ह्यत्र मृतो देवि जन्तुर्मोक्षाय कल्पते ॥ (४३।२)

एतन्मम पुरं दिव्यं गुह्याद्गुह्यतमं महत् । (४४।१)

ब्रह्मादयो विजानन्ति ये च सिद्धा मुमुक्षवः ॥ (४४।२)

अतः परमिदं क्षेत्रं परा चेयं गतिर्मम । (४५।१)

विमुक्तं न मया यस्मान्मोक्ष्यते वा कदाचन ॥ (४५।२)

मम क्षेत्रमिदं तस्माद् अविमुक्तमिति स्मृतम् । (४६।१)

नैमिषे च कुरुक्षेत्रे गङ्गाद्वारे च पुष्करे ॥ (४६।२)

स्नानात्संसेवनाद्वापि न मोक्षः प्राप्यते यतः । (४७।१)

इह सम्प्राप्यते येन तत एतद्विशिष्यते ॥ (४७।२)

प्रयागे वा भवेन्मोक्ष इह वा मत्परिग्रहात् । (४८।१)

प्रयागादपि तीर्थाग्र्याद् अविमुक्तमिदं शुभम् ॥ (४८।२)

धर्मस्योपनिषत् सत्यं मोक्षस्योपनिषच् छमः । (४९।१)

क्षेत्रतीर्थोपनिषदं न विदुर्बुधसत्तमाः ॥ (४९।२)

कामं भुञ्जन् स्वपन् क्रीडन् कुर्वन् हि विविधाः क्रियाः । (५०।१)

अविमुक्ते त्यजेत्प्राणान् जन्तुर्मोक्षाय कल्पते ॥ (५०।२)

कृत्वा पापसहस्राणि पिशाचत्वं वरं नृणाम् । (५१।१)

न तु शक्रसहस्रत्वं स्वर्गे काशीपुरीं विना ॥ (५१।२)

तस्मात्संसेवनीयं हि अविमुक्तं हि मुक्तये । (५२।१)

जैगीषव्यः परां सिद्धिं गतो यत्र महातपाः ॥ (५२।२)

अस्य क्षेत्रस्य माहात्म्याद्भक्त्या च मम भावितः । (५३।१)

जैगीषव्यगुहा श्रेष्ठा योगिनां स्थानमिष्यते ॥ (५३।२)

ध्यायन्तस्तत्र मां नित्यं योगाग्निर्दीप्यते भृशम् । (५४।१)

कैवल्यं परमं याति देवानामपि दुर्लभम् ॥ (५४।२)

अव्यक्तलिङ्गैर्मुनिभिः सर्वसिद्धान्तवेदिभिः । (५५।१)

इह सम्प्राप्यते मोक्षो दुर्लभो ऽन्यत्र कर्हिचित् ॥ (५५।२)

तेभ्यश्चाहं प्रवक्ष्यामि योगैश्वर्यमनुत्तमम् । (५६।१)

आत्मनश्चैव सायुज्यमीप्सितं स्थानमेव च ॥ (५६।२)

कुबेरोऽत्र मम क्षेत्रे मयि सर्वार्पितक्रियः । (५७।१)

क्षेत्रसंसेवनादेव गणेशत्वमवाप ह ॥ (५७।२)

संवर्तो भविता यश् च सोऽपि भक्तो ममैव तु । (५८।१)

इहैवाराध्य मां देवि सिद्धिं यास्यत्यनुत्तमाम् ॥ (५८।२)

पराशरसुतौ योगी ऋषिर्व्यासो महातपाः । (५९।१)

मम भक्तो भविष्यश् च वेदसंस्थाप्रवर्तकः ॥ (५९।२)

रंस्यते सोऽपि पद्माक्षि क्षेत्रे ऽस्मिन्मुनिपुङ्गवः । (६०।१)

ब्रह्मा देवर्षिभिः सार्द्धं विष्णुर्वापि दिवाकरः ॥ (६०।२)

देवराजस्तथा शक्रो येऽपि चान्ये दिवौकसः । (६१।१)

उपासते महात्मानः सर्वे मामिह सुव्रते ॥ (६१।२)

अन्येऽपि योगिनो दिव्याश्छन्नरूपा महात्मनः । (६२।१)

अनन्यमनसो भूत्वा मामिहोपासते सदा ॥ (६२।२)

विषयासक्तचित्तोऽपि त्यक्तधर्मरतिर्नरः । (६३।१)

इह क्षेत्रे मृतः सोऽपि संसारे न पुनर्भवेत् ॥ (६३।२)

ये पुनर्निर्ममा धीराः सत्त्वस्था विजितेन्द्रियाः । (६४।१)

व्रतिनश् च निरारम्भाः सर्वे ते मयि भाविताः ॥ (६४।२)

देवदेवं समासाद्य धीमन्तः संगवर्जिताः । (६५।१)

गता इह परं मोक्षं प्रसादान्मम सुव्रते ॥ (६५।२)

जन्मान्तरसहस्रेषु यं न योगी समाप्नुयात् । (६६।१)

तमिहैव परं मोक्षं प्रसादान्मम सुव्रते ॥ (६६।२)

गोप्रेक्षकम् इदं क्षेत्रं ब्रह्मणा स्थापितं पुरा । (६७।१)

कैलासभवनं चात्र पश्य दिव्यं वरानने ॥ (६७।२)

गोप्रेक्षकम् अथागम्य दृष्ट्वा मामत्र मानवः । (६८।१)

न दुर्गतिमवाप्नोति कल्मषैश् च विमुच्यते ॥ (६८।२)

कपिलाह्रदम् इत्येवं तथा वै ब्रह्मणा कृतम् । (६९।१)

गवां स्तन्यजतोयेन तीर्थं पुण्यतमं महत् ॥ (६९।२)

अत्रापि स्वयमेवाहं वृषध्वज इति स्मृतः । (७०।१)

सान्निध्यं कृतवान् देवि सदाहं दृश्यते त्वया ॥ (७०।२)

भद्रतोयं च पश्येह ब्रह्मणा च कृतं ह्रदम् । (७१।१)

सर्वैर्देवैरहं देवि अस्मिन्देशे प्रसादितः ॥ (७१।२)

गच्छोपशमम् ईशेति उपशान्तः शिवस् तथा । (७२।१)

अत्राहं ब्रह्मणानीय स्थापितः परमेष्ठिना ॥ (७२।२)

ब्रह्मणा चापि संगृह्य विष्णुना स्थापितः पुनः । (७३।१)

ब्रह्मणापि ततो विष्णुः प्रोक्तः संविग्नचेतसा ॥ (७३।२)

मयानीतमिदं लिङ्गं कस्मात् स्थापितवान् असि । (७४।१)

तमुवाच पुनर् विष्णुर् ब्रह्माणं कुपिताननम् ॥ (७४।२)

रुद्रे देवे ममात्यन्तं परा भक्तिर्महत्तरा । (७५।१)

मयैव स्थापितं लिङ्गं तव नाम्ना भविष्यति ॥ (७५।२)

हिरण्यगर्भ इत्येवं ततो ऽत्राहं समास्थितः । (७६।१)

दृष्ट्वैनमपि देवेशं मम लोकं व्रजेन्नरः ॥ (७६।२)

ततः पुनरपि ब्रह्मा मम लिङ्गमिदं शुभम् । (७७।१)

स्थापयामास विधिवद्भक्त्या परमया युतः ॥ (७७।२)

स्वर्लीनेश्वर इत्येवमत्राहं स्वयमागतः । (७८।१)

प्राणान् इह नरस्त्यक्त्वा न पुनर्जायते क्वचित् ॥ (७८।२)

अनन्या सा गतिस्तस्य योगिनां चैव या स्मृता । (७९।१)

व्याघ्रेश्वरअस्मिन्नपि मया देशे दैत्यो दैवतकण्टकः ॥ (७९।२)

व्याघ्ररूपं समास्थाय निहतो दर्पितो बली । (८०।१)

व्याघ्रेश्वर इति ख्यातो नित्यमत्राहमास्थितः ॥ (८०।२)

न पुनर्दुर्गतिं याति दृष्ट्वैनं व्याघ्रमीश्वरम् । (८१।१)

उत्पलो विदलश्चैव यौ दैत्यौ ब्रह्मणा पुरा ॥ (८१।२)

स्त्रीवध्यौ दर्पितौ दृष्ट्वा त्वयैव निहतौ रणे । (८२।१)

सावज्ञं कन्दुकेनात्र तस्येदं देहमास्थितम् ॥ (८२।२)

आदावत्राहमागम्य प्रस्थितो गणपैः सह । (८३।१)

ज्येष्ठस्थानमिदं तस्मादेतन्मे पुण्यदर्शनम् ॥ (८३।२)

देवैः समन्ताद् एतानि लिङ्गानि स्थापितान्यतः । (८४।१)

दृष्ट्वापि नियतो मर्त्यो देहभेदे गणो भवेत् ॥ (८४।२)

पित्रा ते शैलराजेन पुरा हिमवता स्वयम् । (८५।१)

मम प्रियहितं स्थानं ज्ञात्वा लिङ्गं प्रतिष्ठितम् ॥ (८५।२)

शैलेश्वरमिति ख्यातं दृश्यतामिह चादरात् । (८६।१)

दृष्ट्वैतन्मनुजो देवि न दुर्गतिमतो व्रजेत् ॥ (८६।२)

नद्येषा वरुणा देवि पुण्या पापप्रमोचनी । (८७।१)

क्षेत्रमेतद् अलंकृत्य जाह्नव्या सह संगता ॥ (८७।२)

स्थापितं ब्रह्मणा चापि संगमे लिङ्गमुत्तमम् । (८८।१)

संगमेश्वरम् इत्येवं ख्यातं जगति दृश्यताम् ॥ (८८।२)

संगमे देवनद्या हि यः स्नात्वा मनुजः शुचिः । (८९।१)

अर्चयेत् संगमेश्वरं तस्य जन्मभयं कुतः ॥ (८९।२)

इदं मन्ये महाक्षेत्रं निवासो योगिनां परम् । (९०।१)

क्षेत्रमध्ये च यत्राहं स्वयं भूत्वाग्रमास्थितः ॥ (९०।२)

मध्यमेश्वरमित्येवं ख्यातः सर्वसुरासुरैः । (९१।१)

सिद्धानां स्थानमेतद्धि मदीयव्रतधारिणाम् ॥ (९१।२)

योगिनां मोक्षलिप्सूनां ज्ञानयोगरतात्मनाम् । (९२।१)

दृष्ट्वैनं मध्यमेशानं जन्म प्रति न शोचति ॥ (९२।२)

स्थापितं लिङ्गमेतत्तु शुक्रेण भृगुसूनुना । (९३।१)

नाम्ना शुक्रेश्वरं नाम सर्वसिद्धामरार्चितम् ॥ (९३।२)

दृष्ट्वैनं नियतः सद्यो मुच्यते सर्वकिल्बिषैः । (९४।१)

मृतश् च न पुनर्जन्तुः संसारी तु भवेन्नरः ॥ (९४।२)

पुरा जम्बूकरूपेण असुरो देवकण्टकः । (९५।१)

ब्रह्मणो हि वरं लब्ध्वा गोमायुर्बन्धशङ्कितः ॥ (९५।२)

निहतो हिमवत्पुत्रि जम्बूकेशस्ततो ह्यहम् । (९६।१)

अद्यापि जगति ख्यातं सुरासुरनमस्कृतम् ॥ (९६।२)

दृष्ट्वैनमपि देवेशं सर्वान्कामानवाप्नुयात् । (९७।१)

ग्रहैः शुक्रपुरोगैश् च एतानि स्थापितानि ह ॥ (९७।२)

पश्य पुण्यानि लिङ्गानि सर्वकामप्रदानि तु । (९८।१)

एवमेतानि पुण्यानि मन्निवासानि पार्वति ॥ (९८।२)

कथितानि मम क्षेत्रे गुह्यं चान्यदिदं शृणु । (९९।१)

चतुःक्रोशं चतुर्दिक्षु क्षेत्रमेतत्प्रकीर्तितम् ॥ (९९।२)

योजनं विद्धि चार्वङ्गि मृत्युकाले ऽमृतप्रदम् । (१००।१)

महालयगिरिस्थं मां केदारे च व्यवस्थितम् ॥ (१००।२)

गणत्वं लभते दृष्ट्वा ह्यस्मिन्मोक्षो ह्यवाप्यते । (१०१।१)

गाणपत्यं लभेद्यस्माद्यतः सा मुक्तिरुत्तमा ॥ (१०१।२)

ततो महालयात् तस्मात् केदारान्मध्यमादपि । (१०२।१)

स्मृतं पुण्यतमं क्षेत्रमविमुक्तं वरानने ॥ (१०२।२)

केदारं मध्यमं क्षेत्रं स्थानं चैव महालयम् । (१०३।१)

मम पुण्यानि भूर्लोके तेभ्यः श्रेष्ठतमं त्विदम् ॥ (१०३।२)

यतः सृष्टास्त्विमे लोकास्ततः क्षेत्रमिदं शुभम् । (१०४।१)

कदाचिन्न मया मुक्तमविमुक्तं ततो ऽभवत् ॥ (१०४।२)

अविमुक्तेश्वरं लिङ्गं मम दृष्ट्वेह मानवः । (१०५।१)

सद्यः पापविनिर्मुक्तः पशुपाशैर्विमुच्यते ॥ (१०५।२)

शैलेशं संगमेशं च स्वर्लीनं मध्यमेश्वरम् । (१०६।१)

हिरण्यगर्भम् ईशानं गोप्रेक्षं वृषभध्वजम् ॥ (१०६।२)

उपशान्तं शिवं चैव ज्येष्ठस्थाननिवासिनम् । (१०७।१)

शुक्रेश्वरं च विख्यातं व्याघ्रेशं जम्बुकेश्वरम् ॥ (१०७।२)

दृष्ट्वा न जायते मर्त्यः संसारे दुःखसागरे । (१०८।१)

सूत उवाच । (१०८।२)

एवम् उक्त्वा महादेवो दिशः सर्वा व्यलोकयत् ॥ (१०८।३)

विलोक्य संस्थिते पश्चाद्देवदेवे महेश्वरे । (१०९।१)

अकस्मादभवत्सर्वः स देशोज्ज्वलितो यथा ॥ (१०९।२)

ततः पाशुपताः सिद्धा भस्माभ्यङ्गसितप्रभाः । (११०।१)

माहेश्वरा महात्मानस् तथा वै नियतव्रताः ॥ (११०।२)

बहवः शतशो ऽभ्येत्य नमश्चक्रुर्महेश्वरम् । (१११।१)

पुनर्निरीक्ष्य योगेशं ध्यानयोगं च कृत्स्नशः ॥ (१११।२)

तस्थुरात्मानमास्थाय लीयमाना इवेश्वरे । (११२।१)

स्थितानां स तदा तेषां देवदेव उमापतिः ॥ (११२।२)

स बिभ्रत्परमां मूर्तिं बभूव पुरुषः प्रभुः । (११३।१)

कृत्स्नं जगदिहैकस्थं कर्तुम् अन्त इव स्थितः ॥ (११३।२)

तस्य तां परमां मूर्तिमास्थितस्य जगत्प्रभोः । (११४।१)

न शशाक पुनर्द्रष्टुं हृष्टरोमा गिरीन्द्रजा ॥ (११४।२)

ततस्त्वदृष्टमाकारं बुद्ध्वा सा प्रकृतिस्थितम् । (११५।१)

प्रकृतेर्मूर्तिमास्थाय योगेन परमेश्वरी ॥ (११५।२)

तं शशाक पुनर्द्रष्टुं हरस्य च महात्मनः । (११६।१)

ततस्ते लयमाधाय योगिनः पुरुषस्य तु ॥ (११६।२)

विविशुर्हृदयं सर्वे दग्धसंसारबीजिनः । (११७।१)

पञ्चाक्षरस्य वै बीजं संस्मरन्तः सुशोभनम् ॥ (११७।२)

सर्वपापहरं दिव्यं पुरा चैव प्रकाशितम् । (११८।१)

नीललोहितमूर्तिस्थं पुनश्चक्रे वपुः शुभम् ॥ (११८।२)

तं दृष्ट्वा शैलजा प्राह हृष्टसर्वतनूरुहा । (११९।१)

स्तुवती चरणौ नत्वा क इमे भगवन्निति ॥ (११९।२)

तामुवाच सुरश्रेष्ठस्तदा देवीं गिरीन्द्रजाम् । (१२०।१)

श्रीभगवानुवाच । (१२०।२)

मदीयं व्रतमाश्रित्य भक्तिमद्भिर् द्विजोत्तमैः ॥ (१२०।३)

यैर्यैर्योगा इहाभ्यस्तास् तेषाम् एकेन जन्मना । (१२१।१)

क्षेत्रस्यास्य प्रभावेन भक्त्या च मम भामिनि ॥ (१२१।२)

अनुग्रहो मया ह्येवं क्रियते मूर्तितः स्वयम् । (१२२।१)

तस्माद् एतन् महत् क्षेत्रं ब्रह्माद्यैः सेवितं तथा ॥ (१२२।२)

श्रुतिमद्भिश् च विप्रेन्द्रैः संसिद्धैश् च तपस्विभिः । (१२३।१)

प्रतिमासं तथाष्टम्यां प्रतिमासं चतुर्दशीम् ॥ (१२३।२)

उभयोः पक्षयोर्देवि वाराणस्यामुपास्यते । (१२४।१)

शशिभानूपरागे च कार्तिक्यां च विशेषतः ॥ (१२४।२)

सर्वपर्वसु पुण्येषु विषुवेष्वयनेषु च । (१२५।१)

पृथिव्यां सर्वतीर्थानि वाराणस्यां तु जाह्नवीम् ॥ (१२५।२)

उत्तरप्रवहां पुण्यां मम मौलिविनिःसृताम् । (१२६।१)

पितुस्ते गिरिराजस्य शुभां हिमवतः सुताम् ॥ (१२६।२)

पुण्यस्थानस्थितां पुण्यां पुण्यदिक्प्रवहां सदा । (१२७।१)

भजन्ते सर्वतो ऽभ्येत्य ये ताञ्छृणु वरानने ॥ (१२७।२)

संनिहत्य कुरुक्षेत्रं सार्धं तीर्थशतैस् तथा । (१२८।१)

पुष्करं निमिषं चैव प्रयागं च पृथूदकम् ॥ (१२८।२)

द्रुमक्षेत्रं कुरुक्षेत्रं नैमिषं तीर्थसंयुतम् । (१२९।१)

क्षेत्राणि सर्वतो देवि देवता ऋषयस् तथा ॥ (१२९।२)

संध्या च ऋतवश्चैव सर्वा नद्यः सरांसि च । (१३०।१)

समुद्राः सप्त चैवात्र देवतीर्थानि कृत्स्नशः ॥ (१३०।२)

भागीरथीं समेष्यन्ति सर्वपर्वसु सुव्रते । (१३१।१)

अविमुक्तेश्वरं दृष्ट्वा दृष्ट्वा चैव त्रिविष्टपम् ॥ (१३१।२)

कालभैरवमासाद्य धूतपापानि सर्वशः । (१३२।१)

भवन्ति हि सुरेशानि सर्वपर्वसु पर्वसु ॥ (१३२।२)

पृथिव्यां यानि पुण्यानि महान्त्यायतनानि च । (१३३।१)

प्रविशन्ति सदाभ्येत्य पुण्यं पर्वसु पर्वसु । (१३३।२)

अविमुक्तं क्षेत्रवरं महापापनिबर्हणम् ॥ (१३३।३)

केदारे चैव यल्लिङ्गं यच्च लिङ्गं महालये ॥ (१३४।१)

मध्यमेश्वरसंज्ञं च तथा पाशुपतेश्वरम् । (१३५।१)

शङ्कुकर्णेश्वरं चैव गोकर्णौ च तथा ह्युभौ ॥ (१३५।२)

द्रुमचण्डेश्वरं नाम भद्रेश्वरम् अनुत्तमम् । (१३६।१)

स्थानेश्वरं तथैकाग्रं कालेश्वरम् अजेश्वरम् ॥ (१३६।२)

भैरवेश्वरम् ईशानं तथौंकारकसंज्ञितम् । (१३७।१)

अमरेशं महाकालं ज्योतिषं भस्मगात्रकम् ॥ (१३७।२)

यानि चान्यानि पुण्यानि स्थानानि मम भूतले । (१३८।१)

अष्टषष्टिसमाख्यानि रूढान्यन्यानि कृत्स्नशः ॥ (१३८।२)

तानि सर्वाण्यशेषाणि वाराणस्यां विशन्ति माम् । (१३९।१)

सर्वपर्वसु पुण्येषु गुह्यं चैतदुदाहृतम् ॥ (१३९।२)

तेनेह लभते जन्तुर्मृतो दिव्यामृतं पदम् । (१४०।१)

स्नातस्य चैव गङ्गायां दृष्टेन च मया शुभे ॥ (१४०।२)

सर्वयज्ञफलैस्तुल्यमिष्टैः शतसहस्रशः । (१४१।१)

सद्य एव समाप्नोति किं ततः परमाद्भुतम् ॥ (१४१।२)

सर्वायतनमुख्यानि दिवि भूमौ गिरिष्व् अपि । (१४२।१)

परात्परतरं देवी बुध्यस्वेति मयोदितम् ॥ (१४२।२)

अविशब्देन पापस्तु वेदोक्तः कथ्यते द्विजैः । (१४३।१)

तेन मुक्तं मया जुष्टमविमुक्तम् अत उच्यते ॥ (१४३।२)

इत्युक्त्वा भगवान् रुद्रः सर्वलोकमहेश्वरः । (१४४।१)

सुदृष्टं कुरु देवेशि अविमुक्तं गृहं मम ॥ (१४४।२)

श्रीशैलैत्युक्त्वा भगवान् देवस् तया सार्धम् उमापतिः । (१४५।१)

दर्शयामास भगवान् श्रीपर्वतमनुत्तमम् ॥ (१४५।२)

अविमुक्तेश्वरे नित्यम् अवसच्च सदा तया । (१४६।१)

सर्वगत्वाच्च सर्वत्वात् सर्वात्मा सदसन्मयः ॥ (१४६।२)

श्रीपर्वतमनुप्राप्यदेव्या देवेश्वरो हरः । (१४७।१)

क्षेत्राणि दर्शयामास सर्वभूतपतिर्भवः ॥ (१४७।२)

कुण्डीप्रभं च परमं दिव्यं वैश्रवणेश्वरम् । (१४८।१)

आशालिङ्गं च देवेशं दिव्यं यच्च बिलेश्वरम् ॥ (१४८।२)

रामेश्वरं च परमं विष्णुना यत्प्रतिष्ठितम् । (१४९।१)

दक्षिणद्वारपार्श्वे तु कुण्डलेश्वरमीश्वरम् ॥ (१४९।२)

पूर्वद्वारसमीपस्थं त्रिपुरान्तकमुत्तमम् । (१५०।१)

विवृद्धं गिरिणा सार्धं देवदेवनमस्कृतम् ॥ (१५०।२)

मध्यमेश्वरमित्युक्तं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । (१५१।१)

अमरेश्वरं च वरदं देवैः पूर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ (१५१।२)

गोचर्मेश्वरम् ईशानं तथेन्द्रेश्वरम् अद्भुतम् । (१५२।१)

कर्मेश्वरं च विपुलं कार्यार्थं ब्रह्मणा कृतम् ॥ (१५२।२)

श्रीमत्सिद्धवटं चैव सदावासो ममाव्यये । (१५३।१)

अजेन निर्मितं दिव्यं साक्षादजबिलं शुभम् ॥ (१५३।२)

तत्रैव पादुके दिव्ये मदीये च बिलेश्वरे । (१५४।१)

तत्र शृङ्गाटकाकारं शृङ्गाटाचलमध्यमे ॥ (१५४।२)

शृङ्गाटकेश्वरं नाम श्रीदेव्या तु प्रतिष्ठितम् । (१५५।१)

मल्लिकार्जुनकं चैव मम वासमिदं शुभम् ॥ (१५५।२)

रजेश्वरं च पर्याये रजसा सुप्रतिष्ठितम् । (१५६।१)

गजेश्वरं च वैशाखं कपोतेश्वरमव्ययम् ॥ (१५६।२)

कोटीश्वरं महातीर्थं रुद्रकोटिगणैः पुरा । (१५७।१)

सेवितं देवि पश्याद्य सर्वस्मादधिकं शुभम् ॥ (१५७।२)

द्विदेवकुलसंज्ञं च ब्रह्मणा दक्षिणे शुभम् । (१५८।१)

उत्तरे स्थापितं चैव विष्णुना चैव शैलजम् ॥ (१५८।२)

महाप्रमाणलिङ्गं च मया पूर्वं प्रतिष्ठितम् । (१५९।१)

पश्चिमे पर्वते पश्य ब्रह्मेश्वरमलेश्वरम् ॥ (१५९।२)

अलंकृतं त्वया ब्रह्मन् पुरस्तान् मुनिभिः सह । (१६०।१)

इत्युक्त्वा तद्गृहे तिष्ठद् अलंगृहमिति स्मृतम् ॥ (१६०।२)

तत्रापि तीर्थं तीर्थज्ञे व्योमलिङ्गं च पश्य मे । (१६१।१)

कदम्बेश्वरम् एतद्धि स्कन्देनैव प्रतिष्ठितम् ॥ (१६१।२)

गोमण्डलेश्वरं चैव नन्दाद्यैः सुप्रतिष्ठितम् । (१६२।१)

देवैः सर्वैस्तु शक्राद्यैः स्थापितानि वरानने ॥ (१६२।२)

श्रीमद्देवह्रदप्रान्ते स्थानानीमानि पश्य मे । (१६३।१)

तथा हारपुरे देवि तव हारे निपातिते ॥ (१६३।२)

त्वया हिताय जगतां हारकुण्डमिदं कृतम् । (१६४।१)

शिवरुद्रपुरे चैव तत्कायोपरि सुव्रते ॥ (१६४।२)

तत्र पित्रा सुशैलेन स्थापितं त्वचलेश्वरम् । (१६५।१)

अलंकृतं मया ब्रह्म पुरस्तान् मुनिभिः सह ॥ (१६५।२)

चण्डिकेश्वरकं देवि चण्डिकेशा तवात्मजा । (१६६।१)

चण्डिकानिर्मितं स्थानम् अंबिकातीर्थम् उत्तमम् ॥ (१६६।२)

रुचिकेश्वरकं चैव धारैषा कपिला शुभा । (१६७।१)

एतेषु देवि स्थानेषु तीर्थेषु विविधेषु च ॥ (१६७।२)

पूजयेन्मां सदा भक्त्या मया सार्धं हि मोदते । (१६८।१)

श्रीशैले संत्यजेद् देहं ब्राह्मणो दग्धकिल्बिषः ॥ (१६८।२)

मुच्यते नात्र संदेहो ह्यविमुक्ते यथा शुभम् । (१६९।१)

महास्नानं च यः कुर्याद्घृतेन विधिनैव तु ॥ (१६९।२)

स याति मम सायुज्यं स्थानेष्वेतेषु सुव्रते । (१७०।१)

स्नानं पलशतं ज्ञेयमभ्यङ्गं पञ्चविंशति ॥ (१७०।२)

पलानां द्वे सहस्रे तु महास्नानं प्रकीर्तितम् । (१७१।१)

स्नाप्य लिङ्गं मदीयं तु गव्येनैव घृतेन च ॥ (१७१।२)

विशोध्य सर्वद्रव्यैस्तु वारिभिर् अभिषिञ्चति । (१७२।१)

संमार्ज्य शतयज्ञानां स्नानेन प्रयुतं तथा ॥ (१७२।२)

पूजया शतसाहस्रमनन्तं गीतवादिनाम् । (१७३।१)

महास्नाने प्रसक्तं तु स्नानमष्टगुणं स्मृतम् ॥ (१७३।२)

जलेन केवलेनैव गन्धतोयेन भक्तितः । (१७४।१)

अनुलेपनं तु तत् सर्वं पञ्चविंशत्पलेन वै ॥ (१७४।२)

शमीपुष्पं च विधिना बिल्वपत्रं च पङ्कजम् । (१७५।१)

अन्यान्यपि च पुष्पाणि बिल्वपत्रं न संत्यजेत् ॥ (१७५।२)

चतुर्द्रोणैर् महादेवम् अष्टद्रोणैरथापि वा । (१७६।१)

दशद्रोणैस् तु नैवेद्यम् अष्टद्रोणैरथापि वा ॥ (१७६।२)

शतद्रोणसमं पुण्यम् आढकेऽपि विधीयते । (१७७।१)

वित्तहीनस्य विप्रस्य नात्र कार्या विचारणा ॥ (१७७।२)

भेरीमृदङ्गमुरजतिमिरापटहादिभिः । (१७८।१)

वादित्रैर्विविधैश्चान्यैर्निनादैर्विविधैरपि ॥ (१७८।२)

जागरं कारयेद्यस्तु प्रार्थयेच्च यथाक्रमम् । (१७९।१)

स भृत्यपुत्रदारैश् च तथा संबन्धिबान्धवैः ॥ (१७९।२)

सार्धं प्रदक्षिणं कृत्वा प्रार्थयेल्लिङ्गम् उत्तमम् । (१८०।१)

द्रव्यहीनं क्रियाहीनं श्रद्धाहीनं सुरेश्वर ॥ (१८०।२)

कृतं वा न कृतं वापि क्षन्तुमर्हसि शङ्कर । (१८१।१)

इत्युक्त्वा वै जपेद्रुद्रं त्वरितं शान्तिमेव च ॥ (१८१।२)

जपित्वैवं महाबीजं तथा पञ्चाक्षरस्य वै । (१८२।१)

स एवं सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु यत्फलम् ॥ (१८२।२)

तत्फलं समवाप्नोति वाराणस्यां यथा मृतः । (१८३।१)

तथैव मम सायुज्यं लभते नात्र संशयः ॥ (१८३।२)

मत्प्रियार्थमिदं कार्यं मद्भक्तैर्विधिपूर्वकम् । (१८४।१)

ये न कुर्वन्ति ते भक्ता न भवन्ति न संशयः ॥ (१८४।२)

सूत उवाच । (१८५।१)

निशम्य वचनं देवी गत्वा वाराणसीं पुरीम् । (१८५।२)

अविमुक्तेश्वरं लिङ्गं पयसा च घृतेन च ॥ (१८५।३)

अर्चयामास देवेशं रुद्रं भुवननायकम् । (१८६।१)

अविमुक्ते च तपसा मन्दरस्य महात्मनः ॥ (१८६।२)

कल्पयामास वै क्षेत्रं मन्दरे चारुकन्दरे । (१८७।१)

तत्रान्धकं महादैत्यं हिरण्याक्षसुतं प्रभुः ॥ (१८७।२)

अनुगृह्य गणत्वं च प्रापयामास लीलया । (१८८।१)

एतद्वः कथितं सर्वं कथासर्वस्वमादरात् ॥ (१८८।२)

यः पठेच्छृणुयाद्वापि क्षेत्रमाहात्म्यमुत्तमम् । (१८९।१)

सर्वक्षेत्रेषु यत्पुण्यं तत्सर्वं सहसा लभेत् ॥ (१८९।२)

श्रावयेद्वा द्विजान्सर्वान् कृतशौचान् जितेन्द्रियान् । (१९०।१)

स एव सर्वयज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ (१९०।२)

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे वाराणसीश्रीशैलमाहात्म्यकथनं नाम द्विनवतितमो ऽध्यायः ॥ (१९१।१)