शैलादिरुवाच । (१।१)

श्रुत्वा शक्रेण कथितं पिता मम महामुनिः । (१।२)

पुनः पप्रच्छ देवेशं प्रणम्य रचिताञ्जलिः ॥ (१।३)

शिलाद उवाच । (२।१)

भगवन् शक्र सर्वज्ञ देवदेवनमस्कृत । (२।२)

शचीपते जगन्नाथ सहस्राक्ष महेश्वर ॥ (२।३)

युगधर्मान्कथं चक्रे भगवान्पद्मसंभवः । (३।१)

वक्तुमर्हसि मे सर्वं सांप्रतं प्रणताय मे ॥ (३।२)

शैलादिरुवाच । (४।१)

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शिलादस्य महात्मनः । (४।२)

व्याजहार यथादृष्टं युगधर्मं सुविस्तरम् ॥ (४।३)

शक्र उवाच । (५।१)

चतुर्युगआद्यं कृतयुगं विद्धि ततस्त्रेतायुगं मुने । (५।२)

द्वापरं तिष्यमित्येते चत्वारस्तु समासतः ॥ (५।३)

सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं च रजस्तमः । (६।१)

कलिस्तमश् च विज्ञेयं युगवृत्तिर्युगेषु च ॥ (६।२)

ध्यानं परं कृतयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते । (७।१)

भजनं द्वापरे शुद्धं दानमेव कलौ युगे ॥ (७।२)

चत्वारि च सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् । (८।१)

तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश् च तथाविधः ॥ (८।२)

चत्वारि च सहस्राणि मानुषाणि शिलाशन । (९।१)

आयुः कृतयुगे विद्धि प्रजानामिह सुव्रत ॥ (९।२)

ततः कृतयुगे तस्मिन् संध्यांशे च गते तु वै । (१०।१)

पादावशिष्टो भवति युगधर्मस्तु सर्वतः ॥ (१०।२)

चतुर्भागैकहीनं तु त्रेतायुगमनुत्तमम् । (११।१)

कृतार्धं द्वापरं विद्धि तदर्धं तिष्यमुच्यते ॥ (११।२)

त्रिशती द्विशती संध्या तथा चैकशती मुने । (१२।१)

संध्यांशकं तथाप्येवं कल्पेष्वेवं युगे युगे ॥ (१२।२)

आद्ये कृतयुगे धर्मश्चतुष्पादः सनातनः । (१३।१)

त्रेतायुगे त्रिपादस्तु द्विपादो द्वापरे स्थितः ॥ (१३।२)

त्रिपादहीनस्तिष्ये तु सत्तामात्रेण धिष्ठितः । (१४।१)

कृतयुगकृते तु मिथुनोत्पत्तिर्वृत्तिः साक्षाद्रसोल्लसा ॥ (१४।२)

प्रजास्तृप्ताः सदा सर्वाः सर्वानन्दाश् च भोगिनः । (१५।१)

अधमोत्तमता तासां न विशेषाः प्रजाः शुभाः ॥ (१५।२)

तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन्कृते युगे । (१६।१)

तासां प्रीतिर्न च द्वन्द्वं न द्वेषो नास्ति च क्लमः ॥ (१६।२)

पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनिकेताश्रयास्तु ताः । (१७।१)

विशोकाः सत्त्वबहुला एकान्तबहुलास् तथा ॥ (१७।२)

ता वै निष्कामचारिण्यो नित्यं मुदितमानसाः । (१८।१)

अप्रवृत्तिः कृतयुगे कर्मणोः शुभपापयोः ॥ (१८।२)

वर्णाश्रमव्यवस्था च तदासीन्न च संकरः । (१९।१)

रसोल्लासः कालयोगात् त्रेताख्ये नश्यते द्विज ॥ (१९।२)

तस्यां सिद्धौ प्रनष्टायामन्या सिद्धिः प्रजायते । (२०।१)

अपां सौक्ष्म्ये प्रतिगते तदा मेघात्मना तु वै ॥ (२०।२)

मेघेभ्यस्तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टिसर्जनम् । (२१।१)

सकृद् एव तथा वृष्ट्या संयुक्ते पृथिवीतले ॥ (२१।२)

प्रादुरासंस्तदा तासां वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः । (२२।१)

सर्ववृत्त्युपभोगस्तु तासां तेभ्यः प्रजायते ॥ (२२।२)

वर्तयन्ति स्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः । (२३।१)

ततः कालेन महता तासामेव विपर्ययात् ॥ (२३।२)

रागलोभात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिको ऽभवत् । (२४।१)

विपर्ययेण तासां तु तेन तत्कालभाविना ॥ (२४।२)

प्रणश्यन्ति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः । (२५।१)

ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रान्ता मैथुनोद्भवाः ॥ (२५।२)

अपि ध्यायन्ति तां सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा । (२६।१)

प्रादुर्बभूवुस्तासां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः ॥ (२६।२)

वस्त्राणि ते प्रसूयन्ते फलान्याभरणानि च । (२७।१)

तेष्वेव जायते तासां गन्धवर्णरसान्वितम् ॥ (२७।२)

अमाक्षिकं महीवीर्यं पुटके पुटके मधु । (२८।१)

तेन ता वर्तयन्ति स्म सुखमायुः सदैव हि ॥ (२८।२)

हृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या प्रजा वै विगतज्वराः । (२९।१)

ततः कालान्तरेणैव पुनर्लोभावृतास्तु ताः ॥ (२९।२)

वृक्षांस्तान्पर्यगृह्णन्ति मधु वा माक्षिकं बलात् । (३०।१)

तासां तेनोपचारेण पुनर्लोभकृतेन वै ॥ (३०।२)

प्रनष्टा मधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित् । (३१।१)

तस्यामेवाल्पशिष्टायां सिद्ध्यां कालवशात्तदा ॥ (३१।२)

आवर्तनात्तु त्रेतायां द्वन्द्वान्यभ्युत्थितानि वै । (३२।१)

शीतवर्षातपैस्तीव्रैस्ततस्ता दुःखिता भृशम् ॥ (३२।२)

द्वन्द्वैः सम्पीड्यमानाश् च चक्रुर् आवरणानि तु । (३३।१)

कृतद्वन्द्वप्रतीघाताः केतनानि गिरौ ततः ॥ (३३।२)

पूर्वं निकामचारास्ता ह्यनिकेता अथावसन् । (३४।१)

यथायोगं यथाप्रीति निकेतेष्ववसन्पुनः ॥ (३४।२)

कृत्वा द्वन्द्वोपघातांस्तान् वृत्त्युपायमचिन्तयन् । (३५।१)

नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा ॥ (३५।२)

विवादव्याकुलास्ता वै प्रजास्तृष्णाक्षुधार्दिताः । (३६।१)

ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः ॥ (३६।२)

वार्तायाः साधिकाप्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः । (३७।१)

तासां वृष्ट्युदकादीनि ह्यभवन्निम्नगानि तु ॥ (३७।२)

अभवन्वृष्टिसंतत्या स्रोतस्थानानि निम्नगाः । (३८।१)

एवं नद्यः प्रवृत्तास्तु द्वितीये वृष्टिसर्जने ॥ (३८।२)

ये पुनस्तदपां स्तोकाः पतिताः पृथिवीतले । (३९।१)

अपां भूमेश् च संयोगादोषध्यस्तास्तदाभवन् ॥ (३९।२)

अथाल्पकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश । (४०।१)

ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षगुल्माश् च जज्ञिरे ॥ (४०।२)

प्रादुर्भूतानि चैतानि वृक्षजात्यौषधानि च । (४१।१)

तेनौषधेन वर्तन्ते प्रजास्त्रेतायुगे तदा ॥ (४१।२)

ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभश् च सर्वशः । (४२।१)

अवश्यं भाविनार्थेन त्रेतायुगवशेन च ॥ (४२।२)

ततस्ताः पर्यगृह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान् । (४३।१)

वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम् ॥ (४३।२)

विपर्ययेण चौषध्यः प्रनष्टास्ताश्चतुर्दश । (४४।१)

मत्वा धरां प्रविष्टास्ता इत्यौषध्यः पितामहः ॥ (४४।२)

दुदोह गां प्रयत्नेन सर्वभूतहिताय वै । (४५।१)

तदाप्रभृति चौषध्यः फालकृष्टास्त्वितस्ततः ॥ (४५।२)

वार्तां कृषिं समायाता वर्तुकामाः प्रयत्नतः । (४६।१)

वार्ता वृत्तिः समाख्याता कृषिकामप्रयत्नतः ॥ (४६।२)

अन्यथा जीवितं तासां नास्ति त्रेतायुगात्यये । (४७।१)

हस्तोद्भवा ह्यपश्चैव भवन्ति बहुशस्तदा ॥ (४७।२)

तत्रापि जगृहुः सर्वे चान्योन्यं क्रोधमूर्छिताः । (४८।१)

सुतदारधनाद्यांस्तु बलाद्युगबलेन तु ॥ (४८।२)

मर्यादायाः प्रतिष्ठार्थं ज्ञात्वा तदखिलं विभुः । (४९।१)

ससर्ज क्षत्रियांस्त्रातुं क्षतात्कमलसंभवः ॥ (४९।२)

वर्णाश्रमप्रतिष्ठां च चकार स्वेन तेजसा । (५०।१)

वृत्तेन वृत्तिना वृत्तं विश्वात्मा निर्ममे स्वयम् ॥ (५०।२)

यज्ञप्रवर्तनं चैव त्रेतायामभवत्क्रमात् । (५१।१)

पशुयज्ञं न सेवन्ते केचित्तत्रापि सुव्रताः ॥ (५१।२)

बलाद्विष्णुस्तदा यज्ञमकरोत्सर्वदृक् क्रमात् । (५२।१)

द्विजास्तदा प्रशंसन्ति ततस्त्वाहिंसकं मुने ॥ (५२।२)

द्वापरेष्वपि वर्तन्ते मतिभेदास्तदा नृणाम् । (५३।१)

मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्ता प्रसिध्यति ॥ (५३।२)

तदा तु सर्वभूतानां कायक्लेशवशात्क्रमात् । (५४।१)

लोभो भृतिर्वणिग्युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः ॥ (५४।२)

वेदशाखाप्रणयनं धर्माणां संकरस् तथा । (५५।१)

वर्णाश्रमपरिध्वंसः कामद्वेषौ तथैव च ॥ (५५।२)

द्वापरे तु प्रवर्तन्ते रागो लोभो मदस् तथा । (५६।१)

वेदो व्यासैश्चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु ॥ (५६।२)

एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतास्विह विधीयते । (५७।१)

संक्षयादायुषश्चैव व्यस्यते द्वापरेषु सः ॥ (५७।२)

ऋषिपुत्रैः पुनर्भेदा भिद्यन्ते दृष्टिविभ्रमैः । (५८।१)

मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरवर्णविपर्ययैः ॥ (५८।२)

संहिता ऋग्यजुःसाम्नां संहन्यन्ते मनीषिभिः । (५९।१)

सामान्या वैकृताश्चैव द्रष्टृभिस्तैः पृथक्पृथक् ॥ (५९।२)

ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्रप्रवचनानि च । (६०।१)

अन्ये तु प्रस्थितास्तान्वै केचित्तान्प्रत्यवस्थिताः ॥ (६०।२)

इतिहासपुराणानि भिद्यन्ते कालगौरवात् । (६१।१)

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा ॥ (६१।२)

भविष्यं नारदीयं च मार्कण्डेयमतः परम् । (६२।१)

आग्नेयं ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गं वाराहमेव च ॥ (६२।२)

वामनाख्यं ततः कूर्मं मात्स्यं गारुडमेव च । (६३।१)

स्कान्दं तथा च ब्रह्माण्डं तेषां भेदः प्रकथ्यते ॥ (६३।२)

लैङ्गम् एकादशविधं प्रभिन्नं द्वापरे शुभम् । (६४।१)

मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनोऽङ्गिराः ॥ (६४।२)

यमापस्तम्बसंवर्ताः कात्यायनबृहस्पती । (६५।१)

पराशरव्यासशङ्खलिखिता दक्षगौतमौ ॥ (६५।२)

शातातपो वसिष्ठश् च एवमाद्यैः सहस्रशः । (६६।१)

अवृष्टिर्मरणं चैव तथा व्याध्याद्युपद्रवाः ॥ (६६।२)

वाङ्मनःकर्मजैर् दुःखैर्निर्वेदो जायते ततः । (६७।१)

निर्वेदाज्जायते तेषां दुःखमोक्षविचारणा ॥ (६७।२)

विचारणाच्च वैराग्यं वैराग्याद्दोषदर्शनम् । (६८।१)

दोषाणां दर्शनाच्चैव द्वापरे ज्ञानसंभवः ॥ (६८।२)

एषा रजस्तमोयुक्ता वृत्तिर् वै द्वापरे स्मृता । (६९।१)

आद्ये कृते तु धर्मोऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्तते ॥ (६९।२)

द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे ॥ (७०।१)

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे एकोनचत्वारिंशो ऽध्यायः ॥ (७१।१)