सूत उवाच । (१।१)

सप्तद्वीपा तथा पृथ्वी नदीपर्वतसंकुला । (१।२)

समुद्रैः सप्तभिश्चैव सर्वतः समलंकृता ॥ (१।३)

जम्बूः प्लक्षः शाल्मलिश् च कुशः क्रौञ्चस्तथैव च । (२।१)

शाकः पुष्करनामा च द्वीपास्त्वभ्यन्तरे क्रमात् ॥ (२।२)

सप्तद्वीपेषु सर्वेषु साम्बः सर्वगणैर्वृतः । (३।१)

नानावेषधरो भूत्वा सान्निध्यं कुरुते हरः ॥ (३।२)

क्षारोदेक्षुरसोदश् च सुरोदश् च घृतोदधिः । (४।१)

दध्यर्णवश् च क्षीरोदः स्वादूदश्चाप्यनुक्रमात् ॥ (४।२)

समुद्रेष्विह सर्वेषु सर्वदा सगणः शिवः । (५।१)

जलरूपी भवः श्रीमान् क्रीडते चोर्मिबाहुभिः ॥ (५।२)

क्षीरार्णवामृतमिव सदा क्षीरार्णवे हरिः । (६।१)

शेते शिवज्ञानधिया साक्षाद्वै योगनिद्रया ॥ (६।२)

यदा प्रबुद्धो भगवान्प्रबुद्धमखिलं जगत् । (७।१)

यदा सुप्तस्तदा सुप्तं तन्मयं च चराचरम् ॥ (७।२)

तेनैव सृष्टमखिलं धृतं रक्षितमेव च । (८।१)

संहृतं देवदेवस्य प्रसादात्परमेष्ठिनः ॥ (८।२)

सुषेणा इति विख्याता यजन्ते पुरुषर्षभम् । (९।१)

अनिरुद्धं मुनिश्रेष्ठाः शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ (९।२)

ये चानिरुद्धं पुरुषं ध्यायन्त्यात्मविदां वराः । (१०।१)

नारायणसमाः सर्वे सर्वसंपत्समन्विताः ॥ (१०।२)

सनन्दनश् च भगवान् सनकश् च सनातनः । (११।१)

वालखिल्याश् च सिद्धाश् च मित्रावरुणकौ तथा ॥ (११।२)

यजन्ति सततं तत्र विश्वस्य प्रभवं हरिम् । (१२।१)

सप्तद्वीपेषु तिष्ठन्ति नानाशृङ्गा महोदयाः ॥ (१२।२)

आसमुद्रायताः केचिद्गिरयो गह्वरैस् तथा । (१३।१)

धरायाः पतयश्चासन् बहवः कालगौरवात् ॥ (१३।२)

सामर्थ्यात्परमेशानाः क्रौञ्चारेर्जनकात्प्रभोः । (१४।१)

मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह ॥ (१४।२)

प्रवक्ष्यामि धरेशान् वो वक्ष्ये स्वायंभुवेऽन्तरे । (१५।१)

मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेषु च ॥ (१५।२)

तुल्याभिमानिनश्चैव सर्वे तुल्यप्रयोजनाः । (१६।१)

स्वायंभुवस्य च मनोः पौत्रास्त्वासन्महाबलाः ॥ (१६।२)

प्रियव्रतात्मजा वीरास्ते दशेह प्रकीर्तिताः । (१७।१)

आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश् च मेधा मेधातिथिर्वसुः ॥ (१७।२)

ज्योतिष्मान्द्युतिमान् हव्यः सवनः पुत्र एव च । (१८।१)

प्रियव्रतो ऽभ्यषिञ्चत्तान् सप्त सप्तसु पार्थिवान् ॥ (१८।२)

जम्बूद्वीपेश्वरं चक्रे आग्नीध्रं सुमहाबलम् । (१९।१)

प्लक्षद्वीपेश्वरश्चापि तेन मेधातिथिः कृतः ॥ (१९।२)

शाल्मलेश् च वपुष्मन्तं राजानमभिषिक्तवान् । (२०।१)

ज्योतिष्मन्तं कुशद्वीपे राजानं कृतवान्नृपः ॥ (२०।२)

द्युतिमन्तं च राजानं क्रौञ्चद्वीपे समादिशत् । (२१।१)

शाकद्वीपेश्वरं चापि हव्यं चक्रे प्रियव्रतः ॥ (२१।२)

पुष्कराधिपतिं चक्रे सवनं चापि सुव्रताः । (२२।१)

पुष्करे सवनस्यापि महावीतः सुतो ऽभवत् ॥ (२२।२)

धातकी चैव द्वावेतौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ । (२३।१)

महावीतं स्मृतं वर्षं तस्य नाम्ना महात्मनः ॥ (२३।२)

नाम्ना तु धातकेश्चैव धातकीखण्डमुच्यते । (२४।१)

हव्योऽप्यजनयत् पुत्राञ्छाकद्वीपेश्वरः प्रभुः ॥ (२४।२)

जलदं च कुमारं च सुकुमारं मणीचकम् । (२५।१)

कुसुमोत्तरमोदाकी सप्तमस्तु महाद्रुमः ॥ (२५।२)

अलदं जलदस्याथ वर्षं प्रथममुच्यते । (२६।१)

कुमारस्य तु कौमारं द्वितीयं परिकीर्तितम् ॥ (२६।२)

सुकुमारं तृतीयं तु सुकुमारस्य कीर्त्यते । (२७।१)

मणीचकं चतुर्थं तु माणीचकमिहोच्यते ॥ (२७।२)

कुसुमोत्तरस्य वै वर्षं पञ्चमं कुसुमोत्तरम् । (२८।१)

मोदकं चापि मोदाकेर्वर्षं षष्ठं प्रकीर्तितम् ॥ (२८।२)

महाद्रुमस्य नाम्ना तु सप्तमं तन्महाद्रुमम् । (२९।१)

तेषां तु नामभिस्तानि सप्त वर्षाणि तत्र वै ॥ (२९।२)

क्रौञ्चद्वीपेश्वरस्यापि पुत्रा द्युतिमतस्तु वै । (३०।१)

कुशलो मनुगश्चोष्णः पीवरश्चान्धकारकः ॥ (३०।२)

मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सुता द्युतिमतस्तु वै । (३१।१)

तेषां स्वनामभिर् देशाः क्रौञ्चद्वीपाश्रयाः शुभाः ॥ (३१।२)

कुशलदेशः कुशले मनुगस्य मनोनुगः । (३२।१)

उष्णस्योष्णः स्मृतो देशः पीवरः पीवरस्य च ॥ (३२।२)

अन्धकारस्य कथितो देशो नाम्नान्धकारकः । (३३।१)

मुनेर्देशो मुनिः प्रोक्तो दुन्दुभेर् दुन्दुभिः स्मृतः ॥ (३३।२)

एते जनपदाः सप्त क्रौञ्चद्वीपेषु भास्वराः । (३४।१)

ज्योतिष्मन्तः कुशद्वीपे सप्त चासन्महौजसः ॥ (३४।२)

उद्भिदो वेणुमांश्चैव द्वैरथो लवणो धृतिः । (३५।१)

षष्ठः प्रभाकरश्चापि सप्तमः कपिलः स्मृतः ॥ (३५।२)

उद्भिदं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम् । (३६।१)

तृतीयं द्वैरथं चैव चतुर्थं लवणं स्मृतम् ॥ (३६।२)

पञ्चमं धृतिमत् षष्ठं प्रभाकरम् अनुत्तमम् । (३७।१)

सप्तमं कपिलं नाम कपिलस्य प्रकीर्तितम् ॥ (३७।२)

शाल्मलस्येश्वराः सप्त सुतास्ते वै वपुष्मतः । (३८।१)

श्वेतश् च हरितश्चैव जीमूतो रोहितस् तथा ॥ (३८।२)

वैद्युतो मानसश्चैव सुप्रभः सप्तमस् तथा । (३९।१)

श्वेतस्य देशः श्वेतस्तु हरितस्य च हारितः ॥ (३९।२)

जीमूतस्य च जीमूतो रोहितस्य च रोहितः । (४०।१)

वैद्युतो वैद्युतस्यापि मानसस्य च मानसः ॥ (४०।२)

सुप्रभः सुप्रभस्यापि सप्त वै देशलाञ्छकाः । (४१।१)

प्लक्षद्वीपे तु वक्ष्यामि जम्बूद्वीपादनन्तरम् ॥ (४१।२)

सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरा नृपाः । (४२।१)

ज्येष्ठः शान्तभयस्तेषां सप्तवर्षाणि तानि वै ॥ (४२।२)

तस्माच्छान्तभयाच्चैव शिशिरस्तु सुखोदयः । (४३।१)

आनन्दश् च शिवश्चैव क्षेमकश् च ध्रुवस् तथा ॥ (४३।२)

तानि तेषां तु नामानि सप्तवर्षाणि भागशः । (४४।१)

निवेशितानि तैस्तानि पूर्वं स्वायंभुवेऽन्तरे ॥ (४४।२)

मेधातिथेस्तु पुत्रैस्तैः प्लक्षद्वीपनिवासिभिः । (४५।१)

वर्णाश्रमाचारयुताः प्रजास्तत्र निवेशिताः ॥ (४५।२)

प्लक्षद्वीपादिवर्षेषु शाकद्वीपान्तिकेषु वै । (४६।१)

ज्ञेयः पञ्चसु धर्मो वै वर्णाश्रमविभागशः ॥ (४६।२)

सुखमायुः स्वरूपं च बलं धर्मो द्विजोत्तमाः । (४७।१)

पञ्चस्वेतेषु द्वीपेषु सर्वसाधारणं स्मृतम् ॥ (४७।२)

रुद्रार्चनरता नित्यं महेश्वरपरायणाः । (४८।१)

अन्ये च पुष्करद्वीपे प्रजाताश् च प्रजेश्वराः ॥ (४८।२)

प्रजापतेश् च रुद्रस्य भावामृतसुखोत्कटाः ॥ (४९।१)

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भुवनकोशे द्वीपद्वीपेश्वरकथनं नाम षट्चत्वारिंशो ऽध्यायः ॥ (५०।१)