Su, 1, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
अथ खलु भगवन्तम् अमरवरम् ऋषिगणपरिवृतम् आश्रमस्थं काशिराजं दिवोदासं धन्वन्तरिम् औपधेनववैतरणौरभ्रपौष्कलावतकरवीर्यगोपुररक्षितसुश्रुतप्रभृतय ऊचुः ॥ (३।१)
atha khalu bhagavantam amaravaram ṛṣigaṇaparivṛtam āśramasthaṃ kāśirājaṃ divodāsaṃ dhanvantarim aupadhenavavaitaraṇaurabhrapauṣkalāvatakaravīryagopurarakṣitasuśrutaprabhṛtaya ūcuḥ ||
भगवन् शारीरमानसागन्तुव्याधिभिर् विविधवेदनाभिघातोपद्रुतान् सनाथान् अप्य् अनाथवद् विचेष्टमानान् विक्रोशतश् च मानवानभिसमीक्ष्य मनसि नः पीडा भवति तेषां सुखैषिणां रोगोपशमार्थमात्मनश् च प्राणयात्रार्थं प्रजाहितहेतोर् आयुर्वेदं श्रोतुम् इच्छाम इहोपदिश्यमानम् अत्रायत्तम् ऐहिकम् आमुष्मिकं च श्रेयः तद्भगवन्तम् उपपन्नाः स्मः शिष्यत्वेनेति ॥ (४।१)
bhagavan śārīramānasāgantuvyādhibhir vividhavedanābhighātopadrutān sanāthān apy anāthavad viceṣṭamānān vikrośataś ca mānavānabhisamīkṣya manasi naḥ pīḍā bhavati teṣāṃ sukhaiṣiṇāṃ rogopaśamārthamātmanaś ca prāṇayātrārthaṃ prajāhitahetor āyurvedaṃ śrotum icchāma ihopadiśyamānam atrāyattam aihikam āmuṣmikaṃ ca śreyaḥ tadbhagavantam upapannāḥ smaḥ śiṣyatveneti ||
तान् उवाच भगवान् स्वागतं वः सर्व एवामीमांस्या अध्याप्याश् च भवन्तो वत्साः ॥ (५।१)
tān uvāca bhagavān svāgataṃ vaḥ sarva evāmīmāṃsyā adhyāpyāś ca bhavanto vatsāḥ ||
इह खल्व् आयुर्वेदो नामोपाङ्गम् अथर्ववेदस्यानुत्पाद्य इव प्रजाः श्लोकशतसहस्रम् अध्यायसहस्रं च कृतवान् स्वयम्भूः ततो ऽल्पायुष्ट्वम् अल्पमेधस्त्वं चालोक्य नराणां भूयो ऽष्टधा प्रणीतवान् ॥ (६।१)
iha khalv āyurvedo nāmopāṅgam atharvavedasyānutpādya iva prajāḥ ślokaśatasahasram adhyāyasahasraṃ ca kṛtavān svayambhūḥ tato 'lpāyuṣṭvam alpamedhastvaṃ cālokya narāṇāṃ bhūyo 'ṣṭadhā praṇītavān ||
तद्यथा शल्यं शालाक्यं कायचिकित्सा भूतविद्या कौमारभृत्यम् अगदतन्त्रं रसायनतन्त्रं वाजीकरणतन्त्रम् इति ॥ (७।१)
tadyathā śalyaṃ śālākyaṃ kāyacikitsā bhūtavidyā kaumārabhṛtyam agadatantraṃ rasāyanatantraṃ vājīkaraṇatantram iti ||
तत्र शल्यं नाम विविधतृणकाष्ठपाषाणपांशुलोहलोष्टास्थिवालनखपूयास्रावदुष्टव्रणान्तर्गर्भशल्योद्धरणार्थं यन्त्रशस्त्रक्षाराग्निप्रणिधानव्रणविनिश्चयार्थं च । (८।२)
tatra śalyaṃ nāma vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃśulohaloṣṭāsthivālanakhapūyāsrāvaduṣṭavraṇāntargarbhaśalyoddharaṇārthaṃ yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānavraṇaviniścayārthaṃ ca |
शालाक्यं नामोर्ध्वजत्रुगतानां श्रवणनयनवदनघ्राणादिसंश्रितानां व्याधीनाम् उपशमनार्थम् । (८।३)
śālākyaṃ nāmordhvajatrugatānāṃ śravaṇanayanavadanaghrāṇādisaṃśritānāṃ vyādhīnām upaśamanārtham |
कायचिकित्सा नाम सर्वाङ्गसंश्रितानां व्याधीनां ज्वररक्तपित्तशोषोन्मादापस्मारकुष्ठमेहातिसारादीनाम् उपशमनार्थम् । (८।४)
kāyacikitsā nāma sarvāṅgasaṃśritānāṃ vyādhīnāṃ jvararaktapittaśoṣonmādāpasmārakuṣṭhamehātisārādīnām upaśamanārtham |
भूतविद्या नाम देवासुरगन्धर्वयक्षरक्षःपितृपिशाचनागग्रहाद्युपसृष्टचेतसां शान्तिकर्मबलिहरणादिग्रहोपशमनार्थम् । (८।५)
bhūtavidyā nāma devāsuragandharvayakṣarakṣaḥpitṛpiśācanāgagrahādyupasṛṣṭacetasāṃ śāntikarmabaliharaṇādigrahopaśamanārtham |
कौमारभृत्यं नाम कुमारभरणधात्रीक्षीरदोषसंशोधनार्थं दुष्टस्तन्यग्रहसमुत्थानां च व्याधीनाम् उपशमनार्थम् । (८।६)
kaumārabhṛtyaṃ nāma kumārabharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthaṃ duṣṭastanyagrahasamutthānāṃ ca vyādhīnām upaśamanārtham |
अगदतन्त्रं नाम सर्पकीटलूतामूषकादिदष्टविषव्यञ्जनार्थं विविधविषसंयोगोपशमनार्थं च । (८।७)
agadatantraṃ nāma sarpakīṭalūtāmūṣakādidaṣṭaviṣavyañjanārthaṃ vividhaviṣasaṃyogopaśamanārthaṃ ca |
रसायनतन्त्रं नाम वयःस्थापनम् आयुर्मेधाबलकरं रोगापहरणसमर्थं च । (८।८)
rasāyanatantraṃ nāma vayaḥsthāpanam āyurmedhābalakaraṃ rogāpaharaṇasamarthaṃ ca |
वाजीकरणतन्त्रं नामाल्पदुष्टक्षीणविशुष्करेतसाम् आप्यायनप्रसादोपचयजनननिमित्तं प्रहर्षजननार्थं च ॥ (८।९)
vājīkaraṇatantraṃ nāmālpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasām āpyāyanaprasādopacayajanananimittaṃ praharṣajananārthaṃ ca ||
एवम् अयम् आयुर्वेदो ऽष्टाङ्ग उपदिश्यते अत्र कस्मै किम् उच्यताम् इति ॥ (९।१)
evam ayam āyurvedo 'ṣṭāṅga upadiśyate atra kasmai kim ucyatām iti ||
त ऊचुः अस्माकं सर्वेषाम् एव शल्यज्ञानं मूलं कृत्वोपदिशतु भगवान् इति ॥ (१०।१)
ta ūcuḥ asmākaṃ sarveṣām eva śalyajñānaṃ mūlaṃ kṛtvopadiśatu bhagavān iti ||
त ऊचुर् भूयो ऽपि भगवन्तम् अस्माकम् एकमतीनां मतम् अभिसमीक्ष्य सुश्रुतो भगवन्तं प्रक्ष्यति अस्मै चोपदिश्यमानं वयम् अप्य् उपधारयिष्यामः ॥ (१२।१)
ta ūcur bhūyo 'pi bhagavantam asmākam ekamatīnāṃ matam abhisamīkṣya suśruto bhagavantaṃ prakṣyati asmai copadiśyamānaṃ vayam apy upadhārayiṣyāmaḥ ||
वत्स सुश्रुत इह खल्व् आयुर्वेदप्रयोजनं व्याध्युपसृष्टानां व्याधिपरिमोक्षः स्वस्थस्य रक्षणं च ॥ (१४।१)
vatsa suśruta iha khalv āyurvedaprayojanaṃ vyādhyupasṛṣṭānāṃ vyādhiparimokṣaḥ svasthasya rakṣaṇaṃ ca ||
आयुर् अस्मिन् विद्यते ऽनेन वायुर् विन्दतीत्य् आयुर्वेदः ॥ (१५।१)
āyur asmin vidyate 'nena vāyur vindatīty āyurvedaḥ ||
तस्याङ्गवरमाद्यं प्रत्यक्षागमानुमानोपमानैर् अविरुद्धम् उच्यमानम् उपधारय ॥ (१६।१)
tasyāṅgavaramādyaṃ pratyakṣāgamānumānopamānair aviruddham ucyamānam upadhāraya ||
एतद्ध्य् अङ्गं प्रथमं प्राग् अभिघातव्रणसंरोहाद् यज्ञशिरःसंधानाच् च । (१७।१)
etaddhy aṅgaṃ prathamaṃ prāg abhighātavraṇasaṃrohād yajñaśiraḥsaṃdhānāc ca |
श्रूयते हि यथा रुद्रेण यज्ञस्य शिरश्छिन्नमिति ततो देवा अश्विनाव् अभिगम्योचुर् भगवन्तौ नः श्रेष्ठतमौ युवां भविष्यथः भवद्भ्यां यज्ञस्य शिरः संधातव्यम् इति । (१७।२)
śrūyate hi yathā rudreṇa yajñasya śiraśchinnamiti tato devā aśvināv abhigamyocur bhagavantau naḥ śreṣṭhatamau yuvāṃ bhaviṣyathaḥ bhavadbhyāṃ yajñasya śiraḥ saṃdhātavyam iti |
अथ तयोर् अर्थे देवा इन्द्रं यज्ञभागेन प्रासादयन् । (१७।४)
atha tayor arthe devā indraṃ yajñabhāgena prāsādayan |
अष्टास्व् अपि चायुर्वेदतन्त्रेष्व् एतद् एवाधिकम् अभिमतम् आशुक्रियाकरणाद्यन्त्रशस्त्रक्षाराग्निप्रणिधानात् सर्वतन्त्रसामान्याच् च ॥ (१८।१)
aṣṭāsv api cāyurvedatantreṣv etad evādhikam abhimatam āśukriyākaraṇādyantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyāc ca ||
तद् इदं शाश्वतं पुण्यं स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं वृत्तिकरं चेति ॥ (१९।१)
tad idaṃ śāśvataṃ puṇyaṃ svargyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ vṛttikaraṃ ceti ||
ब्रह्मा प्रोवाच ततः प्रजापतिर् अधिजगे तस्माद् अश्विनौ अश्विभ्याम् इन्द्रः इन्द्राद् अहं मया त्व् इह प्रदेयम् अर्थिभ्यः प्रजाहितहेतोः ॥ (२०।१)
brahmā provāca tataḥ prajāpatir adhijage tasmād aśvinau aśvibhyām indraḥ indrād ahaṃ mayā tv iha pradeyam arthibhyaḥ prajāhitahetoḥ ||
अहं हि धन्वन्तरिरादिदेवो जरारुजामृत्युहरो ऽमराणाम् । (२१।२)
ahaṃ hi dhanvantarirādidevo jarārujāmṛtyuharo 'marāṇām |
शल्याङ्गमङ्गैर् अपरैर् उपेतं प्राप्तो ऽस्मि गां भूय इहोपदेष्टुम् ॥ (२१।३)
śalyāṅgamaṅgair aparair upetaṃ prāpto 'smi gāṃ bhūya ihopadeṣṭum ||
पुरुष => दिसेअसेअस्मिन् शास्त्रे पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुष इत्य् उच्यते । (२२।१)
puruṣa => diseaseasmin śāstre pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa ity ucyate |
तस्मिन् क्रिया सो ऽधिष्ठानं कस्मात् लोकस्य द्वैविध्यात् लोको हि द्विविधः स्थावरो जङ्गमश् च द्विविधात्मक एवाग्नेयः सौम्यश् च तद्भूयस्त्वात् पञ्चात्मको वा तत्र चतुर्विधो भूतग्रामः संस्वेदजरायुजाण्डजोद्भिज्जसंज्ञः तत्र पुरुषः प्रधानं तस्योपकरणमन्यत् तस्मात् पुरुषो ऽधिष्ठानम् ॥ (२२।२)
tasmin kriyā so 'dhiṣṭhānaṃ kasmāt lokasya dvaividhyāt loko hi dvividhaḥ sthāvaro jaṅgamaś ca dvividhātmaka evāgneyaḥ saumyaś ca tadbhūyastvāt pañcātmako vā tatra caturvidho bhūtagrāmaḥ saṃsvedajarāyujāṇḍajodbhijjasaṃjñaḥ tatra puruṣaḥ pradhānaṃ tasyopakaraṇamanyat tasmāt puruṣo 'dhiṣṭhānam ||
दिसेअसे:: सुब्त्य्पेस्ते चतुर्विधाः आगन्तवः शारीराः मानसाः स्वाभाविकाश्चेति ॥ (२४।१)
disease:: subtypeste caturvidhāḥ āgantavaḥ śārīrāḥ mānasāḥ svābhāvikāśceti ||
शारीरास् त्व् अन्नपानमूला वातपित्तकफशोणितसंनिपातवैषम्यनिमित्ताः । (२५।२)
śārīrās tv annapānamūlā vātapittakaphaśoṇitasaṃnipātavaiṣamyanimittāḥ |
मानसास्तु क्रोधशोकभयहर्षविषादेर्ष्याभ्यसूयादैन्यमात्सर्यकामलोभप्रभृतय इच्छाद्वेषभेदैर् भवन्ति । (२५।३)
mānasāstu krodhaśokabhayaharṣaviṣāderṣyābhyasūyādainyamātsaryakāmalobhaprabhṛtaya icchādveṣabhedair bhavanti |
स्वाभाविकास्तु क्षुत्पिपासाजरामृत्युनिद्राप्रकृतयः ॥ (२५।४)
svābhāvikāstu kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprakṛtayaḥ ||
त्रेअत्मेन्त्:: शोधन + शमनतेषां संशोधनसंशमनाहाराचाराः सम्यक्प्रयुक्ता निग्रहहेतवः ॥ (२७।१)
treatment:: śodhana + śamanateṣāṃ saṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥ samyakprayuktā nigrahahetavaḥ ||
प्राणिनां पुनर्मूलम् आहारो बलवर्णौजसां च स षट्सु रसेष्वायत्तः रसाः पुनर्द्रव्याश्रयाः द्रव्याणि पुनर् ओषधयः । (२८।१)
prāṇināṃ punarmūlam āhāro balavarṇaujasāṃ ca sa ṣaṭsu raseṣvāyattaḥ rasāḥ punardravyāśrayāḥ dravyāṇi punar oṣadhayaḥ |
तासां स्थावराश्चतुर्विधाः वनस्पतयो वृक्षा वीरुध ओषधय इति । (२९।१)
tāsāṃ sthāvarāścaturvidhāḥ vanaspatayo vṛkṣā vīrudha oṣadhaya iti |
तासु अपुष्पाः फलवन्तो वनस्पतयः पुष्पफलवन्तो वृक्षाः प्रतानवत्यः स्तम्बिन्यश् च वीरुधः फलपाकनिष्ठा ओषधय इति ॥ (२९।२)
tāsu apuṣpāḥ phalavanto vanaspatayaḥ puṣpaphalavanto vṛkṣāḥ pratānavatyaḥ stambinyaś ca vīrudhaḥ phalapākaniṣṭhā oṣadhaya iti ||
जङ्गमाः खल्व् अपि चतुर्विधाः जरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज्जाः । (३०।१)
jaṅgamāḥ khalv api caturvidhāḥ jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjāḥ |
तत्र पशुमनुष्यव्यालादयो जरायुजाः खगसर्पसरीसृपप्रभृतयो ऽण्डजाः कृमिकीटपिपीलिकाप्रभृतयः स्वेदजाः इन्द्रगोपमण्डूकप्रभृतय उद्भिज्जाः ॥ (३०।२)
tatra paśumanuṣyavyālādayo jarāyujāḥ khagasarpasarīsṛpaprabhṛtayo 'ṇḍajāḥ kṛmikīṭapipīlikāprabhṛtayaḥ svedajāḥ indragopamaṇḍūkaprabhṛtaya udbhijjāḥ ||
तत्र स्थावरेभ्यस् त्वक्पत्त्रपुष्पफलमूलकन्दनिर्यासस्वरसादयः प्रयोजनवन्तः जङ्गमेभ्यश् चर्मनखरोमरुधिरादयः ॥ (३१।१)
tatra sthāvarebhyas tvakpattrapuṣpaphalamūlakandaniryāsasvarasādayaḥ prayojanavantaḥ jaṅgamebhyaś carmanakharomarudhirādayaḥ ||
पार्थिवाः सुवर्णरजतमणिमुक्तामनःशिलामृत्कपालादयः ॥ (३२।१)
pārthivāḥ suvarṇarajatamaṇimuktāmanaḥśilāmṛtkapālādayaḥ ||
कालकृताः प्रवातनिवातातपछायाज्योत्स्नातमःशीतोष्णवर्षाहोरात्रपक्षमासर्त्वयनादयः संवत्सरविशेषाः ॥ (३३।१)
kālakṛtāḥ pravātanivātātapachāyājyotsnātamaḥśītoṣṇavarṣāhorātrapakṣamāsartvayanādayaḥ saṃvatsaraviśeṣāḥ ||
त एते स्वभावत एव दोषाणां संचयप्रकोपप्रशमप्रतीकारहेतवः प्रयोजनवन्तश् च ॥ (३४।१)
ta ete svabhāvata eva doṣāṇāṃ saṃcayaprakopapraśamapratīkārahetavaḥ prayojanavantaś ca ||
शारीराणां विकाराणाम् एष वर्गश् चतुर्विधः । (३५।२)
śārīrāṇāṃ vikārāṇām eṣa vargaś caturvidhaḥ |
प्रकोपे प्रशमे चैव हेतुर् उक्तश् चिकित्सकैः ॥ (३५।३)
prakope praśame caiva hetur uktaś cikitsakaiḥ ||
आगन्तवस् तु ये रोगास् ते द्विधा निपतन्ति हि । (३६।१)
āgantavas tu ye rogās te dvidhā nipatanti hi |
मनस्यन्ये शरीरे ऽन्ये तेषां तु द्विविधा क्रिया ॥ (३६।२)
manasyanye śarīre 'nye teṣāṃ tu dvividhā kriyā ||
मानसानां तु शब्दादिरिष्टो वर्गः सुखावहः ॥ (३७।२)
mānasānāṃ tu śabdādiriṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ ||
एवम् एतत् पुरुषो व्याधिर् औषधं क्रियाकाल इति चतुष्टयं समासेन व्याख्यातम् तत्र पुरुषग्रहणात् तत्सम्भवद्रव्यसमूहो भूतादिर् उक्तस् तदङ्गप्रत्यङ्गविकल्पाश् च त्वङ्मांसास्थिसिरास्नायुप्रभृतयः व्याधिग्रहणाद् वातपित्तकफशोणितसंनिपातवैषम्यनिमित्ताः सर्व एव व्याधयो व्याख्याताः ओषधग्रहणाद् द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकानाम् आदेशः क्रियाग्रहणाच्छेद्यादीनि स्नेहादीनि च कर्माणि व्याख्यातानि कालग्रहणात् सर्वक्रियाकालानाम् आदेशः ॥ (३८।१)
evam etat puruṣo vyādhir auṣadhaṃ kriyākāla iti catuṣṭayaṃ samāsena vyākhyātam tatra puruṣagrahaṇāt tatsambhavadravyasamūho bhūtādir uktas tadaṅgapratyaṅgavikalpāś ca tvaṅmāṃsāsthisirāsnāyuprabhṛtayaḥ vyādhigrahaṇād vātapittakaphaśoṇitasaṃnipātavaiṣamyanimittāḥ sarva eva vyādhayo vyākhyātāḥ oṣadhagrahaṇād dravyarasaguṇavīryavipākānām ādeśaḥ kriyāgrahaṇācchedyādīni snehādīni ca karmāṇi vyākhyātāni kālagrahaṇāt sarvakriyākālānām ādeśaḥ ||
बीजं चिकित्सितस्यैतत्समासेन प्रकीर्तितम् । (३९।२)
bījaṃ cikitsitasyaitatsamāsena prakīrtitam |
सविंशम् अध्यायशतमस्य व्याख्या भविष्यति ॥ (३९।३)
saviṃśam adhyāyaśatamasya vyākhyā bhaviṣyati ||
तच् च सविंशम् अध्यायशतं पञ्चसु स्थानेषु सूत्रनिदानशारीरचिकित्सितकल्पेष्व् अर्थवशात् संविभज्य उत्तरे तन्त्रे शेषानर्थान् व्याख्यास्यामः ॥ (४०।१)
tac ca saviṃśam adhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu sūtranidānaśārīracikitsitakalpeṣv arthavaśāt saṃvibhajya uttare tantre śeṣānarthān vyākhyāsyāmaḥ ||
स्वयम्भुवा प्रोक्तमिदं सनातनं पठेद्धि यः काशिपतिप्रकाशितम् । (४१।२)
svayambhuvā proktamidaṃ sanātanaṃ paṭheddhi yaḥ kāśipatiprakāśitam |
स पुण्यकर्मा भुवि पूजितो नृपैर् असुक्षये शक्रसलोकतां व्रजेत् ॥ (४१।३)
sa puṇyakarmā bhuvi pūjito nṛpair asukṣaye śakrasalokatāṃ vrajet ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.